ھەورامی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ھۆرامی بە سۆرانی (ھەورامی) یەکێک لە بنشێوەزارەکانی سەر بە بنەماڵەی گۆرانیی زمانی کوردییە و خەڵکی دەڤەری ھەورامان قسەی پێ‌دەکەن. ھەروەھا زاری (زەنگەنە) ی ناوجەی دیلان و (باجەڵان) ی ناوجەی خانەقین و (شەبەک) ی ناوجەی موسڵ و ھەندێ لە تاڵیشەکانی ناوچەی خەزەر و ھەندێ لە زازاکانی کوردستانی تورکیا، ئەمانە نزیکن لە زاری ھەورامییەوە و لە یەکتری تێدەگەن.[١]

پیتەکان[دەستکاری]

پیتەکانی زاری ھەورامی ھەمان پیتی زمانی کوردین بەگشتی، تەنھا پێنج (٥) پیتێک نەبێت، کە لەنێو زاری ھەورامی ھەن و لەنێو پیتەکانی زمانی کوردی نین، ئەمە وای کردووە لە ھەندێ لە نووسەرە ھەورامییەکان کە ئەو پیتانەی تری بۆ دیاری بکەن، ئەو پیتانەش لەنێو ئەم وشانە دەردەکەون:[٢]

پیتی یەکەم (ڎ)

  • ئەڎا = دایک
  • ئاڎ = ئەو (بۆ کوڕ)
  • ئاڎە = ئەو (بۆ کچ)
  • مڎۊ = ئەیدات
  • بەڎبەخت = بەدبەخت
  • سەڎ = سەد
  • ئاماڎە = ئامادە

پیتی دووەم (ۋ)

  • ۋاران = باران
  • ۋەر = پێش / بەڵام وەر = ڕۆشنایی تیشکی خۆر
  • وەرەتاۋ = خۆرەتاو
  • ۋەرگ = گورگ
  • ۋەز = بەز / وەزی = گوێز
  • ۋڵک = گورچیلە
  • ۋڕ = وڕ
  • ۋەنی = قەزوان

پیتی سێیەم (ڼ / نگ)

  • گەڼە = گەنیو
  • پەڼە = پەن / پەندەر
  • تڼ = توند
  • قڼگ = قڼگ
  • بەڼگا = تاۋگە

پیتی چوارەم (ۊ)

  • لۊ = (لۆ) گیایەکی کوێستانییە
  • چۊ = دار
  • خۊ = خوو
  • تۊ = تۆ
  • سۊ = سۆ
  • کۊ = کۆ
  • شۊت = شیر
  • خۊل = خێل

پیتی پێنجەم (ېـ / ۍ) ھەر وەک (یـ/ێـ و ی / ێ)

  • ئېگە = ئێرە
  • لېقنە = ڕیقنە
  • گولانۍ = بچووکان (گولانۍ/تاک - گولانۍ / کۆ)
  • باخۍ = باخان (باخ/تاک - باخۍ/کۆ))
  • کاۋڕۍ = بەرخان (کاۋڕ/تاک - کاۋڕۍ/ کۆ)
  • بزۍ = بزنان (بزە/تاک - بزۍ / کۆ)
  • مەلۍ = مەلان (مەل/ تاک- مەلۍ/ کۆ)
  • کناچۍ = کچان (کناچۍ/تاک- کناچۍ/ کۆ)
  • کوڕۍ = کوڕان (کوڕ/تاک - کوڕۍ/کۆ)
  • جلۍ = جلان (جل/تاک - جلۍ/ کۆ)
  • شېڵانۍ = قەیسی (شێڵانۍ/تاک - شېڵانۍ/ کۆ)
  • مریچڵۍ = چۆڵەکە
  • ھېزۍ = ھێزان (ھېز/ تاک - ھېزۍ/ کۆ) بەڵام ھیزی = دوێنێ
  • شېر = شێر (شېر/تاک - شېرۍ / کۊ)

نموونە: ھۆنراوەنووس سەیدی ھەورامی دەڵێ:

دیم شیرین نیشتەن، دانە مڎۆ پێش ھارەش ھار کەردەن، دەور مڎۆنە وێش

ڕاناوەکان[دەستکاری]

ڕاناوەکان یان جێناوەکان لە ھەورامیدا بەراورد بە سۆرانی[٣]:

ھەورامی سۆرانی
من من
تۊ تۆ
ئاڎ ئەو (بۆ کوڕ)
ئاڎە ئەو (بۆ کچ)
ئېمە ئێمە
شمە ئێوە
ئاڎۍ ئەوان

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. بیرشالیاری زەردەشتی
  2. سەربوردێکی ھەورامان و سەردانێکی تەوێڵە / لاپەڕە/١٨٤
  3. سەربوردێکی ھەورامان و سەردانێکی تەوێلە/لاپەڕە/١٨٥