ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
گشتپرسی سەربەخۆیی باشووری کوردستان
ئایا دەتەوێ ھەرێمی کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟
Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg
شوێنی ھەرێمی کوردستان لە ئێراقدا

     سنوورە فەرمییەکانی کوردستان      ئەو ناوچانەی لە لایەن کوردستانەوە گیراون لە شەڕی داعشدا      ئەو ناوچانەی تر کە کوردستان گرتوونی      ئەوەی ماوەتەوە لە ئێراق

     ئەو ناوچانەی کوردستان کە کۆنترۆڵ کراون لە لایەن حکومەتی ئێراقەوە
ناوچەکوردستان
ڕێکەوت٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧
ئەنجامەکان
دەنگەکان ٪
بەڵێ ٢٬٨٦١٬٤٧١ ٩٢٫٧٣%
نەخێر ٢٢٤٬٤٦٤ ٧٫٢٧%
دەنگە دروستەکان ٣٬٠٨٥٬٩٣٥ ٩٣٫٣٥%
دەنگە یان واڵا ھەڵەکان ٢١٩٬٩٩٠ ٦٫٦٥%
دەنگدانە گشتییەکان ٣٬٣٠٥٬٩٢٥ ١٠٠.٠٠٪‏
دەنگدەرە تۆمارکراوەکان/دەرکەوتنەکان ٤٬٥٨١٬٢٥٥ ٧٢٫١٦%
ئەنجامە بەراییەکان لەلایەن کۆمسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێمی کوردستان بڵاوکراوەتەوە[١]

گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) گشتپرسییەکە کە لە ڕۆژی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە باشووری کوردستان ئەنجامدرا. سەرەتای دروستبوونی دەنگۆی ئەنجامدانی گشتپرسی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٤ کە ناکۆکی لەنێوان ھەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندی بەغداد دروستبوو و لەلایەکی دیکەیشەوە شەڕی داعش لە عێراق دەستیپێکرد.[ژێدەر پێویستە] دیاریکردنی ڕۆژی گشتپرسی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژی ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە کۆبوونەوەیەکدا کە مەسعوود بارزانی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ حیزبە کوردییەکانی باشووری کوردستان لەوانە پارتی، یەکێتی، یەکگرتووی ئیسلامی، بزووتنەوەی ئیسلامی، سۆسیالیست، شیوعی کوردستانی، زەحمەتکێشان و بەرەی تورکمانی و کەمایەتییەکان کۆبوونەوە و بڕیاریان لە ئەنجامدانی گشتپرسییەکە دا و ڕۆژی ئەنجدامدانی گشتپرسییەکەش دیاریکرا.[٢]

بەپێی ڕاپۆرتێکی فرانس ٢٤، سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپ بڕیاری دەرکرد کە داوا لە مەسعوود بارزانی بکات کە گشتپرسییەکە دوابخات، بەڵام ئەو ئەم داواکارییەی ڕەت کردەوە و سوور بوو کە گشتپرسی لە ٢٥ی ئەیلوولدا دەست پێ دەکات بەبێ گوێدان بەو دەسەڵاتانەی کە دژی ئەم بڕیارە وەستاون.[٣] ئەو وتیشی کە ھەر ھەوڵدانێک بۆ ڕاگرتنی گشتپرسییەکە شەڕی خوێناوی لێ دەکەوێتەوە و ھێزەکانی پێشمەرگەش بەرامبەر بە ھیچ ڕێگرییەک لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە بێ ھەڵوێست نابن.[٣] لە چاوپێکەوتنێکی تریشدا ئەو وتی کە ئەم بڕیارە بە ھیچ شێوەیەک پوچەڵ ناکرێتەوە و خەڵکی کوردستان ھەلێکیان پێ دەدرێت بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خۆیان. ڕوونی کردەوە کە دوای گشتپرسییەکەش گفتوگۆ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی بەغداد دەکەن تاکو بە ئاشتی بە ئەنجامێک بگەن.[٤]

پێش گشتپرسی[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠١٤، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی عێراق کە نوری مالیکی بوو، تۆمەتبارکرد بە حوکمی تاکڕەوی و مەزھەبی. دواتر لە ئایاری ٢٠١٤، حکومەتی ھەرێم لە ھەنگاوێکیدا لەڕێگای بۆڕی نەوتییەوە، نەوتی نارد بۆ تورکیا.

لە حوزەیرانی ٢٠١٤، جیھادییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام شاڵاوی گەورەیان بۆ عێراق ھێنا و چەندین شوێنییان لە باکووری عێراق گرت. لەوکاتەدا سووپای عێراق و ھێزە کوردییەکان چەندین ناوچەیان بۆ ئەو جیھادییانە لەدەستدا. دواتر ھێزەکانی پێشمەرگە ھەوڵی کۆنتڕۆڵکردنەوەی چەندین ناوچەیان دا لە کەرکووک و بەئەنجام گەیشتن و ھەندێک ناوچەشییان کۆنتڕۆڵکردەوە و لەژێر حوکمڕانی خۆیان ھێشتەوە کە بەپێی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ ئەوەیان تاوانی جەنگ بووە.[٥][٦]

حکومەتەکەی نوری مالیکی زۆرترین ڕەخنەی لێگیرا و بە تۆمبەتباری سەرەکی دادەنرا کە ھیزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ئەو ناوچە سوننە نشینانەیان داگیرکردبوو؛ و کۆمەڵگای نێودەوڵەتیش داوای دەکرد سەرۆکوەزیرانێکی نوێ ھەڵبژێردرێت.[٧][٨] لە ١ی تەمموزی ٢٠١٤، مەسعوود بارزانی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان ڕایگەیاند کە گشتپرسی لە ٢٠١٤ ئەنجامدەدرێت و ئەوەشی وت کە ئەو وڵاتە (عێراق) بەتەواوی دابەشبووە.[٩]

لە ئەیلوولی ٢٠١٤، کاتێک سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق گۆڕدرا بۆ حەیدەر عەبادی، سەرکردە کوردییەکان ڕازیبوون کە گشتپرسی دوابخرێت و زیاتر بیرییان لەسەر شەڕی داعش بێت.[١٠]

ئاھەنگی لایەنگرانی سەربەخۆیی.

لە ٣ی شوباتی ٢٠١٦، لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو ئەوەی بڵاوکردەوە کە مەسعوود بارزانی بە کاربەدەستانی حکومەتی ھەرێمی ڕاگەیاندووە کە دەبێت گشتپرسی لە پێش ھەڵبژاردنەکانی سەرۆککۆماری ئەمریکای ٢٠١٦ ئەنجامبدرێت واتە پێش ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦.[١١] دواتر لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ماڵپەڕی ئەل مۆنیتۆر، مەسعوود بارزانی ئەوەی ئاشکراکرد کە گشتپرسی لەپێش تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ئەنجامدەدرێت.[١٢] بەڵام سەرباری ئەوانە نێچیرڤان بارزانی سەرۆکوەزیرانی ھەرێمی کوردستان ئەوەی ڕاگەیاند کە گشتپرسی ئەنجام نادرێت ھەتاوەکوو موسڵ لەدەست جیھادییەکانی داعش ئازاد نەکرێت.[١٣]

لە سەرەتای نیسانی ٢٠١٧، لەکاتی دەستپێکردنی شەڕی ئازادکردنەوەی موسڵ، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ئەوەیان ڕاگەیاند کە گشتپرسییان بۆ ٢٠١٧ ھەڵگرتووە.[١٤]

لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧، مەسعوود بارزانی ڕایگەیاند کە گشتپرسی لە ڕۆژی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەنجامدەدرێت.[١٥] ھێمن ھەورامی کە یاریدەدری بازرانییە ڕایگەیاند کە گشتپرسی لە کەرکووک، شنگال، مەخمور و خانەقینیش ئەنجامدەدرێت کە ئەو ناوچانە بە ناوچە دابڕێندراوەکانی ھەرێمی کوردستان دەناسرێت لەلایەن حکومەتی ھەرێمەوە. دواتر سیاسەتوانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ھۆشیار زێباری ئەوەی ڕاگەیاند کە گشتپرسی مەرج نییە ڕێک دوای ئەوە سەربەخۆیی بێت بەڵکوو دەکرێت ببێتە کارتێکی بەھێز لەدەست کوردان بەرامبەر حکومەتی ناوەندی بەغدا.[١٦]

ھەڵبژاردن بە نھێنی[دەستکاری]

پەڕەی دەنگدان بۆ ڕێفراندۆمەکە

ھەڵبژاردن بە نھێنی بە کوردی، عەرەبی، تورکی و سریانی ھەبوون و پرسیارەکە لەبەردەستدایە، "ئایا دەتەوێ کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟"

پرسیاری سەر کاغەزی ڕێفراندۆم
ئینگلیزی Do you want the Kurdistan Region and the Kurdistani areas outside the region's administration to become an independent state?
کوردی ئایا دەتەوێ ھەرێمی کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟
Aya detewê herêmî Kurdistan u nawçe Kurdistaniyekanî derewey herêm bibête dewlletêkî serbexo?
عەرەبی ھل ترید أن یصبح اقلیم کوردستان و المناطق الکوردستانیة خارج الاقلیم دولة مستقلة؟
تورکی Kürdistan Bölgesel Yönetimi ve tartışmalı bölgeleri de içerisinde alan bir bağımsız Kürdistan devletinin kurulmasını istiyor musunuz?
ئاشووری ܐܵܪܵܐ ܒܥܹܐ ܐܵܢܬ ܕܐܸܩܠܹܝܡܵܐ ܕܟܘܼܪܕܸܣܬܵܢ ܘܦܸܢ̈ܝܵܬ݂ܵܐ ܟܘܼܪ̈ܕܸܣܬܵܢܵܝܹܐ ܠܒܼܲܕܲܪ ܡܕܲܒܪܵܢܘܼܬ݂ܵܐ ܕܐܸܩܠܹܝܡܵܐ ܕܦܲܝܫܝܼ ܐܲܬ݂ܪܵܐ ܫܲܠܝܼܛ ܒܝܵܬܼܵܐ؟

ھەڵوێستی حیزبەکان[دەستکاری]

حیزبەکانی پەلەمانی کوردستان
بژاردە حیزب کورسی سەرکردە ئایدیا ژءدەر.
بەڵێ پارتی پارتی دیموکراتی کوردستان ٣٨ مەسعوود بارزانی ڕاست [١٧]
یەکێتی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان ١٨ جەلال تاڵەبانی سۆسیالیست [١٨]
یەکگرتوو یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان ١٠ سەلاحەدین بەھائەدین ئیسلامی - ڕاست [١٩]
سۆسیالیست حیزبی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان ١ محەممەد حاجی مەحموود سۆسیالیست - چەپ [٢٠]
شیوعی حیزبی شیوعی کوردستان-عێراق ١ کەمال شاکر چەپ [٢١]
زەحمەتکێشان حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان ١ بەڵێن مەحموود چەپ [٢٢]
KIM بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان/عێراق ١ عیرفان عەلی عەبدولعەزیز ئیسلامی [٢٢]
TDL لیستی گەشەپێدانی تورکمانی ٢ محمد سادین نیمچە ئیسلامی [٢٣]
CSAPC ئەنجوومەنی گەلی کلدان سریانی ئاشووری ٢ ساکیس ئاغاجان زۆرینە ڕاست [٢٤]
ETL لیستی تورکمانی ئەربیل ١ زۆرینە ڕاست [٢٢]
کۆمەڵ کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان ٦ عەلی باپیر ئیسلامی - ڕاست (ناوەند) [٢٥]
گۆڕان بزووتنەوەی گۆڕان ٢٤ عومەر سەید عەلی ڕاست (ناوەند) [٢٦]
نەخێر ITF جەبھەی تورکمانی عێراقی (پشتگیری گشتپرسی دەکەن ئەگەر مەجەکان ھاتنەدی)[٢٧] ١ ئیرشاد سالحی نیمچە ڕاست [٢٨]
ADM بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری (Against referendum being held in the Nineveh Plains)[٢٩] ٢ یۆنادام کانا زۆرینە ڕاست [٣٠]

کاردانەوەکان[دەستکاری]

نێودەوڵەتی[دەستکاری]

ڕۆژھەڵاتی ناوین[دەستکاری]

  •  ئێران: پشتگیری بۆ ھەر بڕیاری حکومەتی ناوەندی عێراقی دەربڕی. لەکاردانەوەی ئەنجامدانی گشتپرسی گواستنەوەی ئاسمانی لەگەڵ فڕۆکەخانەکانی ھەرێمی کوردستان بڕی.
  •  ئیسرائیل: بێنیامین نێتانیاھو سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل وتی «ئیسرائیل پشتگیری ھەڵوێستی کوردان دەکات بۆ درووستکردنی وڵاتی خۆیان».[٣١]
  •  ئوردن: ئەیمەن سەفادی وەزیری دەرەوەی وڵاتەکە وتی ئەو گشتپرسییە بابەتی ناوخۆییە و تایبەتە بە عێراق.[٣٢]
  •  عەرەبستانی سەعوودی: وەزیری دەرەوەیان وتی «سعودیە چاوەڕێی حیکمەتی دوانەخستنی گشتپرسی دەکات لەلایەن مەسعوود بارزانییەوە».[٣٣]
  •  سووریا: ھەمووجۆرە کردارێک ڕەتدەکەینەوە، سوریا عێراقی دابەشکراوی قبووڵ نییە. دەبێت جیابوونەوە بەپێی یاسا و دەستووری عێراق بێت.[٣٤]
  •  تورکیا: لە دژی وەستایەوە، بینالی یڵدرم سەرۆکوەزیرانی تورکیا گشتپرسیی باشووری کوردستان بە خۆکوژی وەسفکرد و سەرۆککۆمار ڕەجەب تەییب ئەردۆغانیش وتی کە «گشتپرسی لەم کاتەدا شتێکی باش نییە.» پارتی دیموکراتی گەلان پشتگیری خۆی بۆ گشتپرسی ھەرێمی کوردستان ڕاگەیاند.[٣٥] لەدوای ئەنجامدانی گشتپرسی لە ٢٦ی ئەیلوول، ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا ڕایگەیاند کەدەشێت ڕێکاری ئابووری و سەربازی بەرامبەر باشووری کوردستان بگرنە بەر.[٣٦][٣٧]

وڵاتانی دیکە[دەستکاری]

  •  فەڕەنسا: سەرۆکی فەڕەنسا، ئێمانوێل ماکرۆن ڕایگەیاند «ئەگەر ئەو گشتپرسییە ئەنجامدرا، بۆ ئەوەبێت کە نوێنەرایەتییەکی باشی کوردەکانی عێراق لە حکومەتدا و لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا ھەبێت».[٣٨]
  •  ئۆسترالیا: ھەڵوێستی وەزارەتی دەرەوەیان «گشتپرسی مەترسی لێدەکەوێتەوە، لەم کاتەدا دەبێت ھۆی لاوازبوونی عێراق و ھەرێمی کوردستان».[٣٩]
  •  بولگاریا: جێگری سەرۆکوەزیرانی وڵات ڕایگەیاند ھەموو نەتەوەیەک مافی ئەوەی ھەیە چارەنووسی خۆیان دیاری بکەن.[٤٠] دواتر سەرۆک کۆنوسڵی بولگاریا لە عێراق ئەوەی ڕاگەیاند کە وڵاتەکەی ھەڵێوێستی فەرمی نییە لەسەر ئەم بابەتە.[٤١]
  •  ئاڵمانیا: ھۆشداری بە حکومەتی ھەرێمدا لەوەی کە گشتپرسییەکە تاک لایەنە نەبێت.[٤٢]
  •  شانشینی یەکگرتوو: کۆنسوڵی بەریتانی لە عێراق، ھەمووان لەم جیھانە دەتوانن حکومەتی خۆیان دیاری بکەن، بەڵام ئێستا کاتەکە لەبار نییە و دۆخی ئێستا مانەوە لە عێراق پێویستترە.
  •  کۆماری گەلی چین:وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە ڕایگەیاند کەئەوان پشتگیری لە یەکپارچەیی خاکی عێراقکرد، ھاوکات داوای دیالۆگی کرد بۆ چارەسەری کێشەکانی بەغدا و ھەرێم.[٤٣]
  •  ئیسپانیا: وەزیری دەرەوەی ئیسپانیا وتی «بەگوێرەی دەستووری عێراق ئەو ڕیفراندۆمە نا دەستوورییە، لەساڵی ٢٠٠٥ بەدەنگی زۆرینەی خەڵکی عێراق ئەو دەستوورە پەسەندکراوە. ئێستا پێویستە ھەموو خەڵکی عێراق یەکبگرن و شەڕ لەدژی داعش بکەن، لەپێناو بنیاتنانی وڵاتێکی باشتر بۆ ھەموو خەڵکی عێراق».[٤٤]
  •  سوید: ھەردوو حیزبی دەسەڵات پارتی سەوز و پارتی سۆسیال دیموکرات لەگەڵ حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانیش کە پارتی چەپ و دێموکراتی سویدی پشتگیرییان لە ڕیفراندۆم ڕاگەیاند.[٤٥]

قەوارە سیاسییەکانی دیکە[دەستکاری]

  •  Catalonia: سەرۆکی حیزبی دیموکراتی ئەورووپی کەتەلۆنیا کەپێشتر سەرۆکی کەتەلۆنیاش بوو پشتگیری خۆی بۆ ڕیفراندۆمی کوردستان ڕاگەیاند. وە پشتگیری بۆ سەرکردایەتی کورد ڕاگەیاند و بە بەرگریکار لە دیموکراسی وەسفی کردن.[٤٦]

کاردانەوەی نێوخۆیی[دەستکاری]

  • بزووتنەوەی گۆڕان، لە دوای نەچوونە پاڵ ئەنجوومەنی گشتپرسی، لە دوایین ساتەکانی بەر لە ئەنجامدانی گشتپرسییەکە ڕایگەیاند دەوڵەتی سەربەخۆییی کوردستانی بە یەکێک لە ئامانجەکانی، بۆیە خەڵکی ئازاد دەکەین لە مامەڵەکردن لەم پرسەدا.
  • کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان ھەروەکو بزووتنەوەی گۆڕان بە چەند کاتژمێرێک زووتر لە دواساتەکانی ئێوارەی ٢٤/٩ ی ٢٠١٧ دوایین ھەڵوێستی خۆی دەربڕی لە بارەی پشتگیری کردن و بەشداری کردنیان لە گشتپرسی و ڕایانگەیاند کە ھەرکاتێک گشتپرسیی سەربەخۆیی ئەنجام بدرێت ئەوان دەنگیان (بەڵێ) دەبێت.
  • حیزبی شیوعی عێراقی، گشتپرسی مافی ھەرێمی کوردستانە، ھیوادارین حکومەتی عێراقیش پاڵپشتی لێبکات[٤٧]
  • پارتی کرێکارانی کوردستان - جەمیل بایک وتی «گشتپرسی مافێکی دیموکراسییە نابێت کەس لە دژی بوەستێتەوە».

بەرەی نەخێر لە ئیستادا[دەستکاری]

ڕۆژی ٨ی ئابی ٢٠١٧، بە سەرۆکایەتی شاسوار عەبدولواحید بەرەی نەخێر لە ئێستادا ڕاگەیەندرا کە دەنگوی ئەوە دەھات کە لە لایەن سوپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامی ئێران پشتیوانی دارایی لێ دەکرا لەم بەرەیە چەندین نووسەر و چالاکوان و پەرلەمانتاری کوردستان بەشدارییان تێداکرد، ئامانجی سەرەکی ئەم گروپە لەوە دابوو کە گشتپرسی دوابخرێت بۆ کاتێکی دیکە.[٤٨][٤٩] یەکێ لە بەشداربووەکانی ئەو بەرەیە پەرلەمانتاری یەکێتیی نیشتمانی کوردستان، فەرھاد سەنگاوی بوو. بەھۆی بەشداریکردنی لە بەرەی نەخێر لە ئێستادا؛ مەکتەبی سیاسیی یەکێتی ناوبراوی لە حیزبەکەی دوورخستەوە.[٥٠] بەرەی نەخێر کەناڵێکی ئاسمانیشی بە زمانی کوردی بۆ بانگەشەکانی کردەوە.[٥١] ڕۆژی ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە یاریگای سلێمانی یەکەمین بانگەشەی مەیدانی خۆیان دەستپێکرد.

ئەنجامەکان[دەستکاری]

گشتی[دەستکاری]

دوای دوو ڕۆژ لەئەنجامدانی ڕێفراندۆمەکە واتە لەڕۆژی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧، کۆمسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێمی کوردستان ئەنجامە بەراییەکانی بڵاوکردەوە.[١]

ئەنجامەکان
دەنگەکان ٪
بەڵێ ٢٬٨٦١٬٤٧١ ٩٢٫٧٣%
نەخێر ٢٢٤٬٤٦٤ ٧٫٢٧%
دەنگە دروستەکان ٣٬٠٨٥٬٩٣٥ ٩٣٫٣٥%
دەنگە یان واڵا ھەڵەکان ٢١٩٬٩٩٠ ٦٫٦٥%
دەنگدانە گشتییەکان ٣٬٣٠٥٬٩٢٥ ١٠٠.٠٠٪‏
دەنگدەرە تۆمارکراوەکان/دەرکەوتنەکان ٤٬٥٨١٬٢٥٥ ٧٢٫١٦%
٩٢٫٧٣٪ ٧٫٢٧٪
بەڵێ نەخێر

دوای ڕیفراندۆم[دەستکاری]

لەگەڵ بەڕێوەچوونی ڕێفراندۆم لە باشووری کوردستان ئەوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بۆخۆشی دەربڕین و پشتگیریکردن لە شارەکانی بانە، مەھاباد و سنە خەڵکی ھاتنە سەر شەقامەکان کە بەمھۆیەوە ژمارەیەکییان لێ دەستگیرکرا.[٥٢]

چوار ڕۆژ لەدوای ڕێفراندۆمەکە ئەوا حکوومەتی ناوەندی عێراق گەشتە ئاسمانییەکانی لە فرۆکەخانەکانی ھەرێمی کوردستان قەدەغەکرد جگە لەدەوەی داوای لە ئێران و تورکیا کرد سنوورەکانییان لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دابخەن.[٥٣] ئەمەش لەبەرئەوەبوو کە فرۆکەخانەکان لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە کۆنتڕۆڵکرابوو.[٥٤]

لە ١٥ و ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، ھێزەکانی حەشدی شەعبی و سووپای عێراق سەرجەم ناوچە دابڕێندراوەکانی باشووری کوردستانییان کۆنتڕۆڵکرد.[٥٥]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ ی ا [١][[٢] بەستەری مردوو]] ڕووداو
  2. ^ "UPDATES: Kurdistan Region to hold independence referendum on Sept 25". Rudaw. 7 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٠٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  3. ^ ی ا ب. ج، ئێن ئاڕ تی، بارزانی: داوایەکی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپم ڕەتکردنەوە بۆ دواخستنی گشتپرسی Archived ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧, لە وەیبەک مەشین.. وەرگیراوە لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٧
  4. ^ م. ر، بارزانی بۆ نوێنەرانی یەکێتی ئەورووپا: بە ھیچ شێوەیەک لە بڕیاری گشتپرسی پاشگەزبوونەوە نییە. ئێن ئاڕ تی. وەرگیراوە لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧.
  5. ^ Morris، Loveday (19 January 2016). "Report: Kurds displacing Arabs in Iraq in what could be 'war crimes'". Washington Post (بە زمانی ئینگلیزی). ISSN ٠١٩٠–٨٢٨٦ دڵنیابەرەوە لە دروستیی بەھای|issn= (یارمەتی). ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  6. ^ "Peshmerga forces from the Kurdistan Regional Government (KRG) and Kurdish militias in northern Iraq have bulldozed, blown up and burned down thousands of homes in an apparent effort to uproot Arab communities in revenge for their perceived support for the so-called Islamic State (IS), said Amnesty International in a new report published today.". Amnesty International USA (بە زمانی ئینگلیزی). ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  7. ^ "Iraq crisis: Incumbent PM Maliki left out as country moves on". BBC News. 12 August 2014. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئابی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  8. ^ "Iraqi media broadly welcome new premier". BBC News. 12 August 2014. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئابی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  9. ^ "Iraq Kurdistan independence referendum planned". BBC News. 1 July 2014. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئابی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  10. ^ "Kurds agree to postpone independence referendum". theStar.com. 5 September 2014. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٧ی ئازاری ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  11. ^ "Iraqi Kurdish Leader Calls For Nonbinding Vote On Independence". Radio Free Europe/Radio Liberty. 3 February 2016. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٠٣ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  12. ^ "Barzani: Kurdistan will hold referendum before October". Kurdistan24 (بە زمانی English). 23 March 2016. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  13. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  14. ^ "Kurdistan will hold independence referendum in 2017, senior official". Rudaw. 2 April 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢ی نیسانی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٠٢ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  15. ^ "UPDATES: Kurdistan Region to hold independence referendum on Sept 25". Rudaw. 8 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٠٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  16. ^ "Iraqi Kurds plan independence referendum on Sept. 25". Reuters. 13 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٠٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  17. ^ "President Barzani to discuss independence referendum with Kurdistan parties". Rudaw. 6 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٩ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  18. ^ "PUK: referendum should be held for independence". PUK Leadership Council. 21 June 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  19. ^ "Kurdish Islamic body calls referendum 'national and religious' right". Rudaw. 13 July 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  20. ^ "No party owns project of independence referendum: Kurdish Official". Iraqi News. 6 April 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  21. ^ "Kirkuk working to form committee on independence referendum". Rudaw. 19 July 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  22. ^ ی ا ب "Iraq's Kurds question motives behind independence vote". Al-Monitor. 27 June 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  23. ^ "Turkmens Prefer Kurds to Shi'ite-Dominated Baghdad Govt: Leader". Basnews. 24 July 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٦ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  24. ^ "Interview with Loay Mikhael, the Representative of the Christian Chaldean Syriac Assyrian Popular Council to Washington". 25 July 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٠٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  25. ^ "FLAŞ - Komela Îslamî piştgirî da referandumê" (بە زمانی Kurdish). Rudaw. 24 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  26. ^ "Goranê biryara xwe da: Piştgirî da referandumê!" (بە زمانی Kurdish). 24 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  27. ^ "Partiya Tirkmenelî: Mafê tirkmenan garantî be em nabine dijberê serxwebûnê" (بە زمانی Kurdish). Rudaw. 29 July 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  28. ^ "Vote on Kurdish independence 'risky': Turkmen leader". Anadolu Agency. 9 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  29. ^ "You are being redirected...". www.nrttv.com. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  30. ^ "Holding of Kurdish referendum in Nineveh Plain is 'unacceptable'". Zowaa Official Website. 1 September 2017. [بەستەری مردوو]
  31. ^ "Israel endorses independent Kurdish state". Reuters. 13 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  32. ^ "Jordan FM: Kurdistan referendum Iraq's domestic affair". Kurdistan24. 10 August 2016. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٠ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  33. ^ داڕێژە:Citenews
  34. ^ "مسؤول سوری: عملیة استقلال إقلیم کوردستان تحتاج إلی نصوص قانونیة فی الدستور". Rudaw. 14 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨. لە ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  35. ^ "HDP offers congratulations, support for Kurdistan independence vote". Rudaw. 12 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٤ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  36. ^ "Kurdistan referendum: Erdogan says Iraqi Kurds risk 'ethnic war' and threatens military response to vote". Independent. 26 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  37. ^ "Iraqi Kurdish leader says 'yes' vote won independence referendum". Reuters. 26 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  38. ^ "سەرۆکی فەرەنسا بۆ رووداو: لەبەردەم گشتپرسی نابینە رێگر (نوێکراوەتەوە)". Rudaw. 20 September 2017. 
  39. ^ "Australia says it's not the right time for Kurdish independence referendum". SBS. 18 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  40. ^ "Belgian Deputy PM says all nations have the right to self-determination". NRT. 14 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  41. ^ "Bulgarian PM: 'Bulgaria has not Given Stance on Iraqi Kurdistan Independence Referendum'". novinite. 9 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٠٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  42. ^ "Iraqi and foreign reactions to Kurdish referendum plan". Rudaw. 9 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  43. ^ "China says supports Iraq's unity as Kurds vote in referendum". 25 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە – بە Reuters. 
  44. ^ "Spain expressed concern over referendum of Iraqi Kurdistan". Front News International. 18 September 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  45. ^ "Brett politiskt stöd för folkomröstning om kurdisk självständighet" (بە زمانی Swedish). 20 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  46. ^ "Catalonia, Kurdistan 'defending democracy': former Catalan leader". Defense News. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  47. ^ "Kurdistan Has the Right to Hold Independence Referendum: Iraqi Communist Party". Basnews. 13 June 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٤ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  48. ^ "جوڵانەوەی نەخێر لە ئێستادا بە فەرمی ڕاگەیەندرا". NRT. ٨/٨/٢٠١٧. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  49. ^ "جوڵانەوەی نەخێر لە ئێستادا بە فەرمی ڕاگەیەندرا". کوردستان ٢٤. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٣ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  50. ^ ئێستادا "مەکتەبی سیاسی یەکێتی فەرھاد سەنگاوی لە حیزبەکەی دوورخستەوە" لە بەھای |url= دڵنیا ببەرەوە (یارمەتی). ڕووداو. شادیە ڕەسوول. ١٠/٨/٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  51. ^ "کەناڵێکی نوێی ئاسمانی کوردی کرایەوە". NRT. ٠٧/٠٨/٢٠١٧. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  52. ^ "Iran's Kurds are growing restless, too". The Economist. 30 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٨. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  53. ^ "Iraq halts flights to Kurdistan Region". BBC News. 29 September 2017. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  54. ^ David Zucchino (26 September 2017). "Iraq Orders Kurdistan to Surrender Its Airports". The New York Times. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  55. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 

سەرچاوەکان[دەستکاری]