کوردیی باشووری

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
کوردیی باشووری
کوردی خوارگ ، خوارێن
قسەی پێدەکرێ لە ڕۆژاوای ئێران، ڕۆژھەڵاتی عێراق
ناوچە ڕۆژاوای ئێران، کرماشان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی پارێزگای کوردستان، ڕۆژاوای پارێزگای ھەمەدان، پارێزگای قەزوین؛ ڕۆژاوای سنووری عێراق، شارەکانی خانەقین، کفری، مەندەلی و بەغدا.
ژمارەی ئاخێوەران نزیکەی ٦،٠٠٠،٠٠ [١] لە ئێران، عێراق و شوێنەکانی تر.  (ڕێکەوت نەدراوە)
بنەماڵەی زمان
کۆدەکانی زمان
ISO 639-3 sdh
Linguasphere 58-AAA-c
SOUTHERN KURDISH.JPG
ناوچەکانی کوردیی باشووری.

کوردیی باشووری یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە[٢] و لە ھەرێمەکانی کرماشان، ئیلام و لوڕستان قسەی پێدەکرێت. بەھەڵە ئەم زارە ناوی کەڵھوڕی وەخۆ گرتووە، بەڵام کەڵھوڕی خۆی شێوەزارێکی کوردیی باشوورییە.

تایبەتمەندیەکان[دەستکاری]

یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی زاری کوردیی باشووری، ئرگاتیڤ نەبوونی بنزاراوەکانی کوردیی باشووریە، ئەمە لە حالێکدایە کە کوردیی کرنی کە لە بنزاراوەکانی کوردیی باشووری بە ئەژمار دێت، ئرگاتیڤە. ھەروەھا تایبەتمەندیی ئرگاتیڤ لە زۆربەی بنزاراوەکانی کوردیی لەکیش دەبێنرێت، بەلام ھەندێک لە بنزاراوەکانی کوردیی لەکییش وەکوو بنزاراوەی ھەرسینی ئرگاتیڤ نین. جگە لە ئەمە، بنزاراوەکانی سنجاوی و زەنگنەیی کە زۆر بە کوردیی لەکی نزیکن، ئرگاتیڤ نین و بەشێک لە کوردیی باشووری بە ئەژمار دێن.

نموونەیەک لە ڕستەی ئەدەبی[دەستکاری]

ئەو چێشتەگ چۊ زانست لە دیرووک توومار کریاێە ڕا و ئەنیشەێ ڕچەشکنەیل فەڵسەفە لە سەدان ساڵ وەرجە زاین بۊیە. فەڵسەفە وەرجە سﯚقرات، چاودێر زانستەیل سرووشتی بۊیە و کارێگەو کردار، باوەڕ، دین و ئاین خەڵک نێاشتێیە. وە سەر ئێ بێ باێەخییەوە لە سەرەتاێ دامەزریان کوومەڵگایل شاری و ژیار بەشەری زۊنە، تەنانەت وەرجە وە دی ھاتن دینەیل گەورا، بەشەر پەێ وە قۊلی و گرانی خێ ‏(ئەخڵاق ‏) و فەرھەنگ و ئەدەبیات واوەسە و پەێوەندارێ بردۊد و ئاگا بۊ لە ڕەوڵ گران ئێ فاکتﯚرە لە ژیان خوەێ. وەێ جوورە تۊەنیم بۊشیم، پەند پێشەنان وەرجە دەسەبەنی ئەڕا زانستەیل و تەنانەت بۊن فیلسووفەیل، بۊە و ژیاێە. بەشەر خاوەن ژیار تۊەنسێیە خاس و گەن لە یەکەو بکەێد و لە رۊ ئەزموون و خاوەنداری لە ئۆستوورە و مەتەڵەیل زۊنە، واتە و دەستەواژەێ ئەخڵاقی بسازێد. وە پاێەێ پەخشانەیل دیرووکی ئەڕا یەکم جار ئەرەستوو دەس کردە کوو کردن واتەێ پێشەنان، گ ھۊچ لاپەڕەێگ لە لێ وە دەس کەس نەڕەسیە. ئوو ھەرسەێ فرە لە فیلسووفەیل و ھەڵوەسوانەیل ئەو سەردەمە چۊ: ئەفڵاتۊن، ئاپﯚلﯚنیووس، ئۆرپیدس و … لە ناو کارھیلێان چۊ بەشێگ لە ئەدەبیات، لەێ واتەیلە بردیانە کار، ھۊچکامێان کارێگ تایوەت لەسەر ئێ گەپە نەکردن

ئەلفوبێ[دەستکاری]

زاری کوردی باشووری لە بڵاڤۆکەکانیدا ئەلفوبێی ئارامی بەکار دێنێ و پیتێگی لە ئەلفوبێی سۆرانی زیاترە کە «ۊ» یە.

بەراوردی کوردیی باشووری لەگەڵ زارەکانی دیکەی زمانی کوردی[دەستکاری]

کوردیی باشووری کوردیی ناوەندی کەڵھوڕی لەکی کوردیی باکووری کرمانجکی ھەورامی
من من، ئەمن م ئەز، من ئەز، من ئەمن، من
ت تۆ، ئەتۆ، ئەتو تۆ تو، تە ت، تۆ تۆ، ئەتۆ، تو
من/م کەم من/ئەمن ئەکەم/دەکەم م مەکەم(مھەم) ئەز دکم ئەز کەنا ئەمن/من کەروو/مەکەروو
من/م چم من/ئەمن ئەچم/دەچم م مەچم ئەز دچم ئەز شەنا ئەمن، من لوو/مەلوو
فرە زۆر، فرە فرە پڕ، زاف زاف زۆر/فرا
وەت وت ڤت گۆت، *بێت ڤات ڤات/وات
ئیرەنگە، ئیسە ئێستا، ھەنووکە ئیسگە ،ئیسە نھا، نکا نکا ئیسە
ھات- ھات- ھەت-ھات ھات- ئامە- ئامە-
ھەنا، دەنگ دەنگ، بانگ ھەنا، دەنگ دەنگ ڤەنگ دەنگ
کەلێن، گەورا ،قۊ گەورە کەڵنگ گر، گرس، مەزن گرس گەورە
وا با ڤا با ڤا ڤا/وا
واران باران، وەرشت ڤاران، ڤەشت باران ڤاران واران
گەن ، خراو خراپ گەن ، پێس خراب خراب، خراڤ خراب

پەراوێزەکان[دەستکاری]