دەریاچەی وان
| دەریاچەی وان | |
|---|---|
 | |
| Basin country | تورکیا |
| وڵات | تورکیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | پارێزگای وان، پارێزگای بدلیس |
| پۆتانی شوێن | ٣٨°٣٨′٠″N ٤٢°٤٩′٠″E |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١٬٦٤٠ مەتر |
| ڕووبەر | ٣٬٧٥٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
 | |
پۆتانەکان: 38°38′N 42°49′E / 38.633°N 42.817°E
دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە باکووری کوردستان و لە نێوان دوو پارێزگای وان و بدلیس ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.[١]
ئاوناسی و کیمیا
[دەستکاری]
دەریاچەی وان لە پانترین خاڵیدا ١١٩ kiloمەتر (٧٤ mi) پانە. تێکڕای قووڵییەکەی ١٧١ مەتر (٥٦١ پێ)ە. قووڵترین شوێنی زانراوی ٤٥١ مەتر (١٬٤٨٠ پێ)ە.[٢] ئاستی ڕووەکەی ١٬٦٤٠ مەتر (٥٬٣٨٠ پێ) لەسەرووی ئاستی دەریاوەیە و درێژیی کەنارەکەی ٤٣٠ kiloمەتر (٢٧٠ mi)ە. ڕووبەرەکەی ٣٬٧٥٥ km2 (١٬٤٥٠ sq mi) دەگرێتەوە و قەبارەی ئاوەکەی ٦٠٧ cubic kilometre (١٤٦ cu mi)ە.[٢]
بەشی ڕۆژاوای دەریاچەکە قووڵترین بەشە، کە حەوزێکی گەورەی قووڵتر لە ٤٠٠ m (١٬٣٠٠ پێ) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تاتوان و باشووری ئەخلات دەکەوێت. لقەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریاچەکە کەمقووڵترن. بەشی وان-ئاغتامار بە شێوەیەکی پلەبەپلە قووڵ دەبێت، بە زۆرترین قووڵیی نزیکەی ٢٥٠ m (٨٢٠ پێ) لە لای باکووری ڕۆژاوایەوە لەو شوێنەی کە دەگاتەوە بە بەشەکانی تری دەریاچەکە. لقی ئەردیش زۆر کەمقووڵترە، کە زۆربەی کەمترە لە ٥٠ m (١٦٠ پێ)، و زۆرترین قووڵییەکەی نزیکەی ١٥٠ m (٤٩٠ پێ)ە.[٣][٤]
ئاوی دەریاچەکە بە توندی تفتە (pHی ٩٫٧–٩٫٨) و دەوڵەمەندە بە سۆدیۆم کاربۆنات و خوێیەکانی تر. ھەندێکی لە حەوزەکانی ھەڵمینی خوێدا لە تەنیشتی دەریاچەکە دەردەھێنرێت، کە لە ناو یان وەک پاککەرەوە بەکاردەھێنرێت.[٥]
کەشوھەوا
[دەستکاری]دەریاچەی وان لە بەرزترین و گەورەترین ناوچەی تورکیادایە، کە خاوەنی کەشوھەوایەکی کیشوەریی شێدارە بە کاریگەریی دەریای ناوەڕاست. تێکڕای پلەکانی گەرمی لە تەممووزدا لە نێوان ٢٢ و ٢٥ °C دایە، و لە کانوونی دووەمدا لە نێوان −٣ °C و −١٢ °C دایە. لە ھەندێک شەوی ساردی زستاندا پلەی گەرمی گەیشتووەتە −٣٠ °C.
دەریاچەکە، بە تایبەت لە کەنارە شارستانییەکەیدا، کەشوھەوای شاری وان نەرم دەکاتەوە، کە تێکڕای پلەی گەرمی لە تەممووزدا ٢٢٫٥ °Cە، و لە کانوونی دووەمدا −٣٫٥ °Cە. تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە حەوزەکەدا لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٧٠٠ mm دایە.[٦][٧]
ژینگەناسی
[دەستکاری]
پێش ساڵی ٢٠١٨، تەنیا ماسییەک کە زانرابێت لە ئاوی نیوەسوێری دەریاچەی واندا دەژیا، ماسیی «Alburnus tarichi» یان ماسیی مرواری (بە تورکی: inci kefali) بوو، کە ماسییەکی سەر بە خێزانی کارپەکانە و پەیوەندیی بە ماسییەکانی چەقەڵ و ماسیکورتەوە ھەیە، و لە کاتی لافاوەکانی بەھاردا ڕاودەکرێت.[٨] لە ئایار و حوزەیراندا، ئەم ماسییانە لە دەریاچەکەوە بەرەو ئاوێکی تفت کەمتر کۆچ دەکەن، و ھێلکەکانیان لە نزیک دەمی ئەو ڕووبارانەی دەڕژێنە دەریاچەکە یان لە خودی ڕووبارەکاندا دادەنێن. دوای وەرزی ھێلکەدانان دەگەڕێتەوە بۆ دەریاچەکە.[٥] لە ساڵی ٢٠١٨دا، جۆرێکی نوێی ماسی، کە بە «Oxynoemacheilus ercisianus» دادەنرێت، لە ناو میکرۆبیالایتێکدا دۆزرایەوە.[٩][١٠]
١٠٣ جۆری پلانکتۆنی ڕووەکیی لە دەریاچەکەدا تۆمارکراون لەوانە سیانۆبەکتریا، تاڵدارەکان، دیاتۆمەکان، قەوزە سەوزەکان و قەوزە قاوەیییەکان. ھەروەھا ٣٦ جۆری پلانکتۆنی ئاژەڵیی تۆمارکراون لەوانە چەرخەدارەکان، شاخییەکان و پێکوپۆدەکان لە دەریاچەکەدا.[١١]
لە ساڵی ١٩٩١دا، توێژەران دۆزینەوەی میکرۆبیالایتیان بە بەرزیی ٤٠ m (١٣٠ پێ) لە دەریاچەکەدا ڕایان گەیاند. ئەمانە قوللەی پتەون لەسەر بنی دەریاچەکە کە لەلایەن سیانۆبەکتریای کۆکۆید (گرووپی «Pleurocapsaceae/Pleurocapsa») دروستکراون، کە ڕایەخێک لە ئەراگۆنایت دروست دەکەن و تێکەڵ بەو کالسایتە دەبێت کە لە ئاوی دەریاچەکەوە نیشتوو دەبێت.[١٢]
ئەم ناوچەیە جۆری دەگمەنی پشیلەی پشیلەی وانی تێدایە، کە – لە نێوان سیفەتەکانیدا – شەیدابوونێکی نائاساییی بۆ ئاو ھەیە. دەریاچەکە بە شێوەیەکی سەرەکی بە باخەکانی میوە و کێڵگەکانی دانەوێڵە دەورەدراوە، کە ھەندێک درەختی نەکشتوکاڵیشیان تێدا ڕوواوە.
تەلارسازی
[دەستکاری]لە نزیک قەڵای وان و کەناری باشووردا، لەسەر دوورگەی ئاکدامار، کڵێسای کاتدڕاڵی خاچی پیرۆز، ئاغتاماری سەدەی دەیەم ھەڵکەوتووە (بە ئەرمەنی: Սուրբ Խաչ، سوورب خاچ)، کە وەک کڵێسایەکی شاھانە بۆ شانشینی ڤاسپۆراکان خزمەتی کردووە.[ژێدەر پێویستە] شوێنەواری دێرە ئەرمەنییەکان لەسەر سێ دوورگەکەی تری دەریاچەی وانیشدا ھەن: لیم، ئارتەر و کتوتس. ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی وانیش ماڵی ژمارەیەکی زۆر لە دێرە ئەرمەنییەکان بووە، کە دیارترینیان نارێکاڤانکی سەدەی دەیەم و ڤاراگاڤانکی سەدەی یازدەیەمە، کە یەکەمیان ئێستا وێران کراوە.[ژێدەر پێویستە]
ئەخلاتشاھەکان ژمارەیەکی زۆر کێلی گۆڕی مێژوویی لە ناو شارۆچکەی ئەخلات و دەوروبەریدا بەجێھێشتووە. بەڕێوەبەرە خۆجێییەکان ئێستا ھەوڵ دەدەن کێلە گۆڕەکان بخەنە ناو پێڕستی کەلەپووری جیھانیی یوونسکۆوە، کە ئێستا لەوێ بە شێوەیەکی کاتی تۆمار کراون.[١٣][١٤]
گواستنەوە
[دەستکاری]ھێڵی ئاسنیی بەستنەوەی تورکیا و ئێران لە دەیەی ١٩٧٠دا بە پاڵپشتیی سێنتۆ دروستکرا. ئەم ھێڵە فێریی شەمەندەفەر بۆ گواستنەوەی گەشتیارەکان لە نێوان شارەکانی تاتوان و واندا بەکاردەھێنن، لەبری ئەوەی لە دەوروبەری ناوچە شاخاوییە سەختەکاندا ھێڵی ئاسن دروست بکرێت. ئەمەش توانای گواستنەوەی سەرنشینان سنووردار دەکات. لە ئایاری ٢٠٠٨دا، گفتوگۆ لە نێوان تورکیا و ئێران دەستی پێکرد بۆ گۆڕینی فێرییەکە بە ھێڵێکی ئاسنیی کارەباییی دووڕێڕەوە.[١٥]
لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥دا، نەوەی نوێی فێرییەکانی شەمەندەفەر کە لەلایەن ھێڵی ئاسنی دەوڵەتی تورکیاوە بەڕێوە دەبرێن، کە گەورەترینی جۆری خۆیانن لە تورکیادا، لە دەریاچەی واندا چوونە خزمەتەوە.[١٦]
فڕۆکەخانەی فەریت مێلەن لە تەنیشت وانەوەیە. ھێڵەکانی فڕۆکەوانیی ھێڵە ئاسمانییەکانی تورکیا، ئانادۆڵوجێت، پێگاسوس ئێرلاینز و سەنئێکسپرێس ئەو ھێڵە ئاسمانییانەن کە گەشتی بەردەوامیان ھەیە.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Olson، James S.؛ Pappas، Lee Brigance؛ Pappas، Nicholas C. J.، eds. (١٩٩٤). An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. لاپەڕە ٤٠. ژپنک ٠-٣١٣-٢٧٤٩٧-٥.
- 1 2 Degens et al. 1984.
- ↑ Wong & Degens 1978.
- ↑ Tomonaga, Brennwald & Kipfer 2011.
- 1 2 Sarı 2008.
- ↑ Матвеев: Турция [что значительно ниже установленной позже корректной цифры в 161,2 метра] (ڕووسی)
- ↑ Warren 2006.
- ↑ Danulat & Kempe 1992.
- ↑ «New fish species found in Turkey's Lake Van». Hürriyet Daily News. ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Akkuş، Mustafa؛ Sarı، Mustafa؛ Ekmekçi، F. Güler؛ Yoğurtçuoğlu، Baran (١٦ی ئازاری ٢٠٢١). «The discovery of a microbialite-associated freshwater fish in the world's largest saline soda lake, Lake Van (Turkey)». Zoosystematics and Evolution. ٩٧ (1): ١٨١–١٨٩. doi:١٠.٣٨٩٧/zse.٩٧.٦٢١٢٠. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Selçuk 1992
- ↑ Kempe et al. 1991.
- ↑ Oktay 2007.
- ↑ UNESCO n.d.
- ↑ APA 2007.
- ↑ Mina 2015.
