میرنشینی موکریان

ئەم وتارە سەبارەت بە میرنشینەکە نووسراوە. بۆ ناوچەکە، بڕوانە موکریان. بۆ شێوەزاری زمانەکە، بڕوانە موکریانی.

میرنشینی موکریان موکریان (یان موکری)
نز. ١٤٠٠–نز. ١٨٠٠
شوێنی {{{common_name}}}
پایتەخت	مەھاباد
زمان(ەکان)	کوردی سۆرانی
ئایین	شافعی سووننی
حکوومەت	پاشایەتی
مێژوو
- دامەزراندن	نز. ١٤٠٠
- ڕووخان	نز. ١٨٠٠

میرنشینی موکریان یان دەریاز میرنشینێکی کوردی بووە لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٤ تا سەدەی نۆزدەھەم کە ناوەندەکەی شاری مەھاباد بوو، و دراوسێی میرنشینی برادۆست بوو.

موکریان ناوچەکانی باشووری دەریاچەی ورمێ و شارەکانی مەھاباد، بۆکان، نەغەدە، سەردەشت و شنۆی دەگرتەوە.

جوگرافیا و ھۆزەکان

موکریان ناوچەکانی باشووری دەریاچەی ورمێی دەگرتەوە، لەوانەش شارەکانی مەھاباد، بۆکان، سەردەشت و شنۆ. شاری نەغەدەش لە ڕووی مێژوویییەوە خراوەتە ناو موکریان، ھەرچەندە ئەمڕۆ کورد تەنھا نزیکەی ٣٥٪ی دانیشتووانی ئەو شارە پێکدەھێنێت. شاری سەقز لەڕووی چاندەوە زۆر لە موکریان دەچێت، ھەرچەندە لە ڕووی سیاسییەوە زیاتر وەک شارە-دەوڵەتێکی سەربەخۆ لەژێر سایەی میرنشینی ئەردەڵاندا کاری دەکرد، بەڵام وەک پاشکۆیەکی خۆبەڕێوەبەر نەک وەک بەشێک لە کۆنتڕۆڵی ناوەندیی ئەردەڵان.

ھەندێک لە ھۆزەکان بریتین لە: دھبۆکری، گەورک، مەنگوڕ، موکری، بڵباس، ئەمیرە، خەڵکی، شێخ شەرەفی، سەلەکەیی، حەسەن خاڵی، کاریش، سیلکی، سەکیر، فەقیەیسی، ئەبلەس، باریک، سولەیمانی، بەیی، عومەربیل، مەرزینک، لێتاو مەوت، و شێوەزایی.

مێژوو

پێش موکرییەکان، ناوچەکە لەلایەن ھەزبانییەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا؛ ھەروەھا ناوچەکە لە ھەمان شوێن یان شوێنێکی ھاوشێوەی مانناکان و تەختی سلێمان ھەڵکەوتووە.

سەردارانی موکری بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە سەر بە ھۆزی موکریان و لە بنەماڵەی فەرمانڕەواکانی ھۆزی بابان بن. لە سەردەمی خانەدانە تورکمانەکاندا (قەرەقۆینلۆ و ئاق قۆینلۆ)، کەسێک بە ناوی سەیفەددین ناوچەی دەریاسی لە ھۆزی چابووکلۆ (کە پێدەچێت تورک بووبن) سەندەوە و میرنشینەکەی فراوان کرد بە گرتنی سۆڵدۆز، دۆڵی باریک، ئەختەچی و ئێڵتەمار، و دواتر ئەو ھۆزانەی لەژێر میرنشینەکەیدا یەکیان گرتبوو ناوی «موکری»یان لێنرا. کوڕەکەی بە ناوی سارم، کە فەرمانڕەوای دواتری میرنشینەکە بوو، لە ساڵی ٩١٢ی کۆچی دا (١٥٠٦–١٥٠٧ زایینی) ڕووبەڕووی شا ئیسماعیل بووەوە و شکستی پێ ھێنا، و پێدەچێت لە ساڵی ٩١٨ی کۆچیدا (١٥١٢–١٥١٣ زایینی) داوای پشتگیری و متمانەی لە سوڵتان سەلیم کردبێت.

دوای مردنی سارم، موڵک و ماڵەکەی بەسەر سێ کوڕی ڕووسەمی برازایدا دابەش کرا، کە دانیان بە باڵادەستیی شا تەھماسبدا نا. لە ساڵی ٩٤٨ی کۆچی دا (١٥٤١–١٥٤٢ زایینی)، سوڵتان سولەیمان پاشکۆکانی خۆی لە بەھدینان، ھەکاری و برادۆست نارد بۆ ھێرشکردنە سەر موکرییەکان، کە سێ کوڕە جێگرەوەکەیان کوشت. ئەمیرە بەگی یەکەم کە کوڕە گەنجەکەی سارم بوو، بووە جێگرەوەیان و متمانەی لە عوسمانییەکان وەرگرت و بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕەوایی ناوچەکەی کرد. بە یارمەتی سەفەوییەکان، نەوەی ڕووسەم (کە ئەویش ناوی ئەمیرە بوو) بووە جێگرەوەی؛ بەڵام لە کاتی ئەو ئاڵۆزییانەی لە سەردەمی محەممەد خودابەندەدا ڕوویان دا، لە ساڵی ١٥٨٣دا، ئەمیرە بەگی دووەم سەردانی سوڵتان مورادی کرد، و لێیەوە ویلایەتی بابان (شارەزوور)، سەنجەقی مووسڵ، ھەولێر و ھەندێک ناوچەی سەر بە مەراغەی بۆ کوڕەکانی وەرگرت. بە یارمەتی میر-ی میرانی وان، ئەمیرە بەگی دووەم ھێرشی کردە سەر مەراغەی ژێر دەسەڵاتی ئێران و ناوچەکەی تاڵان کرد، کە دواتر ئەمیرە بەگ نازناوی «بەیلەربەیی» دەوێی پێدرا؛ بەڵام ناوچەی مێژوویی دەریاس، بە پێچەوانەی ئارەزووی ئەمیرە بەگ، بەخشرا بە حەسەنی برازای، کە پێش ئەو خۆی دابووە دەست عوسمانییەکان. شەڕی ناوخۆ ڕوویدا و تێدا حەسەن کوژرا، بەڵام محەممەدی سێیەم تەنھا ئۆڵۆغ بەگی برای وەک فەرمانڕەوای ناوچەی دێخوارقان (باکووری مەراغە) دەستنیشان کرد.

لەم نێوەندەدا عوسمانییەکان تەورێزیان گرتبوو، و حاکمی گشتیی ئەوێ داوای لە ئەمیرە بەگ (کە ئێستا بە ئەمیرە پاشا دەناسرا) کرد دان بە دەسەڵاتیدا بنێت. ئەمیرە سکاڵای برد بۆ ئەستەمبوڵ، بەو ھۆیەشەوە ناوچەکانی بابان، مووسڵ و ھەولێری لێ زەوت کرا. مەراغە لەو کاتەوە خرایە سەر تەبرێز و داوا لە ئەمیرە کرا ساڵانە ١٥ خەروار زێڕ بدات. دواتر زەوییەکانی تەنھا بۆ دەریاس کەمکرانەوە، بەڵام شێخ حەیدەری کوڕی ئەمیرە، لە قەڵای سارۆ قورغان کە تازە نۆژەنکرابووەوە خۆی ڕاگرت، کە خەڵکی مەراغە سکاڵایان لێی ھەبوو چونکە «دراوسێیەکی سەرئێشەساز» بوو. خدر پاشا، حاکمی گشتیی تەورێز، فەرمانێکی دەرکرد کە قەڵاکە ببخشرێتە ھۆزی مەحموودی. شەڕ و پێکدادان بەدوایدا ھات و ئەمیرە پاشا ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ ڕێگریگرتن لە شەڕی زیاتر.

لە دەوروبەری ساڵی ١٠٠٥ی کۆچی دا (١٥٩٦–١٥٩٧ زایینی)، ئەمیرە پاشا و شێخ حەیدەر ناوچەکانی دەریاس، میاندواو، ئەجاری و لەیلانیان لەدەستدا بوو، لەگەڵ قەڵاکانی سارۆ قورغان و تەرەقە. مەراغە لە ساڵی ١٥٧٨دا لێیان سەندرایەوە. کاتێک ئەمیرە پاشا کۆچی دوایی کرد، کوڕەکەی وەک سەوداری موکری بووە جێگرەوەی، کە دواتر لە ھەشتاکانی سەدەی پازدەھەمدا بوو بە حاکمی مەراغە و تا ساڵی ١٦٠٨ لەو پۆستەدا مایەوە. قوباد خانی موکری جێگەی شێخ حەیدەری گرتەوە، کە دوای شۆڕشی موکری لە ساڵی ١٦٠٩دا لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. لە کاتی شەڕی دمدمدا، موکرییەکان لە دەوری کوردانی برادۆست کۆبوونەوە.

شا عەباس لە ساڵی ١٦١٠دا لەگەڵ ژنێکی خانەدانی موکریدا ھاوسەرگیریی کرد، دوای ئەوەی بۆداق سوڵتانی برای ئەو ژنەی لە سێدارە دا بەھۆی شکستی موکرییەکان لە شەڕی دمدمدا.