قازی محەممەد
قازی محەممەد | |
|---|---|
 | |
| لەدایکبوون | ١ی ئایاری ١٨٩٣ |
| مەرگ | ٣١ی ئازاری ١٩٤٧ (٥٣ ساڵ ژیاوە) |
| ھۆکاری مەرگ | لەسێدارەدان |
| شوێنی گۆڕ | مەھاباد |
| نیشتەجێی | کوردستان |
| نەتەوە | کورد |
| ناوەکانی تر | پێشەوا |
| پیشە | دادوەر |
| کار | سەرۆکی کۆماری کوردستان |
| وادە | ١١ مانگ |
| حیزبی سیاسی | کۆمەڵەی ژێکاف، حیزبی دێموکراتی کوردستان |
| بەرامبەر(ەکان) | شانشینی پەھلەوی |
| ئایین | ئیسلام (سوننە) |
| ھاوسەر | مینا ئەسکەندەری |
| مناڵ(ەکان) | عیفەت، عەلی،[١] پەروین، فەوزیە، مونیر، سوھەیلا[٢] و مریەم[٣] |
| باوان(ەکان) | قازی عەلی (باوک) گەوھەرتاج خانم (دایک) |
قازی محەممەد ناسراو بە پێشەوا (١ی ئایاری ١٨٩٣ لە مەھاباد – ٣١ی ئازاری ١٩٤٧ لە مەھاباد) سیاسەتوان، دادوەرێکی کورد و سەرۆکی کۆماری کوردستان بوو. ئەو یەکێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ناوچەی موکریان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦، بە ھاوکاری چەند کەسێکی دیکە دەوڵەتی کۆماری مەھاباد لە شاری مەھاباد دامەزراند. دوای ڕووخانی کۆمار لە ساڵی ١٩٤٧، قازی لەگەڵ برا و ئامۆزاکەی لەلایەن حکوومەتی پەھلەوییەوە لە مەیدانی چوارچرای مەھاباد لە سێدارە دران.
سەرەتای ژیان
قازی محەممەد، کوڕی قازی عەلی، لە بنەماڵەیەک لەدایکبووە کە ناوبانگی لە شاری مەھاباد بۆ چوار سەدە پێشتر دەگەڕێتەوە. ئەوان نەک تەنیا لەلای خەڵک بەڵکو لەلایەن دەسەڵاتداران و بەرپرسانی حکوومەتیش جێگەی ڕێز و پێزانین بوون. ھەر بە بنەماڵە زانا و ئازادیخواز و نیشتمانپەروەر بوون. لە جەنگی یەکەمی جیھانیدا پیاوی وەک میرزا فەتاحی قازییان لە بەرەنگاریی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕووسەکان لێ شەھید بوو، کوڕە لاوەکانیشی (سالار و محەممەد) بە دیل گیران و بۆ شوێنە دوورەکانی ڕووسیای ئەو کات بەڕێ کران و تا شۆڕشی تشرینی یەکەم ھەر لە دیلیدا بوون.
قازی عەلی باوکی، لە ١٩٣٠ لە مەھاباد ڕێکخراوێکی کوردی بە ناوی بزووتنەوەی محەممەد پێک ھێنا. ناوبراو لەگەڵ جووڵانەوەی شێخ محەممەد خیابانی لە تەورێز پەیوەندی ھەبوو، تا ساڵی ١٩٣٤یش کە مرد لەسەر ئەو کارە بەردەوام بووە.
قازی عەلی، دوو کوڕی ھەبووە، یەکێکیان ئەبوالقاسم قازی (ناسراو بە سەدری قازی) بووە کە دوو دەورە لەلایەن خەڵکەوە کراوەتە نوێنەری پەرلەمان و جێی بڕوا و کاریگەرێتی تایبەتی ھەبووە. دوای تەواوبوونی کاری پەرلەمان لەسەر ڕاسپاردەی باوکی، بۆ ڕاپەڕاندنی کارە سیاسییەکان و یاریدانی خەڵک ھەر لە تاران مابووەوە.
قازی محەممەدیش کە ساڵی ١٨٩٣ی زایینی لەو بنەماڵەدا لەدایکبووە. قازی محەممەد لە منداڵی و لاویدا زۆر خولیای زانست و فێربوونی زمانە بیانییەکان بووە و جگە لە کوردی، عەرەبی و فارسی، لەگەڵ زمانی فەرەنسی و ئینگلیزی و ئێسپێرانتۆ و تا ڕادەیەکیش ڕووسی ئاشنایەتی کردووە. قازی محەممەد زۆری حەز بە تێکەڵاوی لەگەڵ کەسایەتییە گەورەکان، کوردانی نیشتمانپەروەر و سەرۆک عەشیرەتەکان ھەبووە.
دەستپێکی فەرھەنگی
دوای مردنی باوکی، بوو بە دادوەری شار. لەبەر ئارەزووی خۆی بۆ کاری فەرھەنگی و پەرەپێدانی ئاستی ڕۆشنبیریی خەڵک، لە ساڵەکانی پێش ١٩٤١ و دوای ئەوەش بەرپرسیارێتی فەرمانگەی فەرھەنگ و ئەوقافی شاری مەھابادی لە ئەستۆ گرتووە و خزمەتی بەرچاوی فەرھەنگی کردووە و لەکاتی بەرپرسیارێتی ئەودا، یەکەم خوێندنگەی کچان لە مەھاباد کراوەتەوە. ھەر لەبەر ئەوە لەگەڵ زۆرێک لە خوێندکاران، ڕۆشنبیران و مامۆستایان پەیوەندی نزیکی بووە.
لە ماوەی ناجێگیری دەوڵەتی ئێران، واتە لە ساڵانی ١٩٤١–١٩٤٦، بەڕێوەبەرایەتی ئەو لە پێشبردنی کاروبارەکان و بەتایبەتی لە چارەسەرکردنی کێشەی ھۆزەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە. زۆر لە گرفتەکانی کاری ڕۆژانەی خەڵک لە دیوانی ئەودا کە مەحکەمەیان دادگایان پێدەگوت، چارەسەر دەبوو.
قازی محەممەد ڕێزێکی تایبەتی لای دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان (ژ.ک) ھەبووە. زۆرێک لە دامەزرێنەرانی ژ.ک ڕاوێژیان لەگەڵدا کردووە و زۆریان خۆش ویستووە و زۆر ھەوڵیان داوە تا ببێتە ئەندامیان.
قازی لە ڕوانگەی نوێنەرانی بیانیشەوە کە ئەوکات ئێرانیان لەنێو خۆیان دابەش کردبوو، ڕێزی تایبەتی ھەبووە. ھەر کەس چووەتە مەھاباد و تێکۆشاوە بەر لە ھەموو کەسێک چاوی بەو کەوتووە. بانگکردنی بۆ یەکێتیی سۆڤیەت ھەر لەم پەیوەندییەدا بووە، کە لەگەڵ شاندێکی گەورە سەردانی باکوویان کردووە.
کەسایەتی
قازی محەممەد مرۆڤێکی فەرھەنگ دۆست، خۆش بەیان، وێژە و ھونەردۆست، ئەھلی ڕاوێژ و لە ھەمان کاتدا خەباتکارێکی نیشتمانپەروەر و گەل خۆشەویست بوو. لەگەڵ ھەموو چین و توێژێک ھەڵسوکەوتی ھەبوو و لە کاتی پێویستدا لە ھەست و ھێزیان کەڵکی وەردەگرت.
وەک ئەوەی لە وەسییەتەکەیدا ھاتوو، قازی محەممەد برایەتی و یەکگرتوویی کوردی پێ گەورەترین ھۆی سەرکەوتن بوو. ھەر بۆیە لە زۆربەی وتارەکانی کە لە ڕۆژنامەی کوردستان، ئەوکات چاپ کراون لەسەر بابەتی یەکێتی و برایەتی دواوە و مەرجی سەرکەوتن و کۆڵەکەی ڕاگرتنی کۆمار و ھۆی سەرکەوتن بەسەر دووژمنانیدا زانیوە.
ھەرچەند دەیزانی دووژمنەکانی کورد ڕاست ناکەن بەڵام لە وتووێژدا زۆر بە ڕاشکاوی ڕای دەگەیاند کورد ئارەزوو دەکات لە ڕێگای ئاشتییەوە بە مافی خۆی بگات، بەڵام ئەگەر وا نەبێت ئەوەی بۆی بکرێت ئەنجامی دەدات.
لە پێش کۆماردا جار بە جار لە ڕۆژنامەی کوردستان بە ناوی پێشەوا باسی لێوە دەکرا، لە دوای دامەزرانی کۆمار بە شێوەی فەرمی نازناوی پێشەوای پێبەخشرا و ئەو ناوە تا ئێستاش لەنێو کۆڕ و کۆمەڵی خەڵکیدا ھەر باوە.
ژیانی ڕامیاری و کۆمار
قازی محەممەد کە بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی ژ. ک و ناوی نھێنی بینایی بۆ دانرا، ھیوایەکی زیاتری بۆ بەرپرسان و خەڵک پێک ھێنا. لە ئاکامی تێگەیشتنی بە وەخت و ئازایەتی ڕامیاری، ئەو بە بڕوا ھێنان بە بەرپرسانی کۆمەڵە بە حیزبی دیموکراتی کوردستانی وەک پارتێکی دیموکرات و پێشکەوتوو دەستی کرد بە تێکۆشان و خەباتی ڕامیاری. قازی لەبەر ئەو ڕێزە تایبەتەی بۆ ژ. ک ھەیبوو، بناغەی دامەزرانی پارتی دیموکراتیشی ھەر لە ٢٥ی گەلاوێژ، ڕۆژی دامەزرانی ژ. ک دانا و ھەر بۆیە سەرنجی زۆربەی بەرپرسانی بۆ تێکۆشان لە نێو حیزبی دیموکراتی کوردستاندا ڕاکێشا. پارتەکە زۆر بە خێرایی پەلوپۆی سەند و تێکۆشانی لە ھەموو ناوچەی ئازادی کوردستان دا پەرەی سەند. قەیرانی بە زۆر لکاندنی کوردستان بە ئازەربایجانەوە چارەسەر کرد و ناچاری کردن ڕەچاوی جیاواز بۆ کوردستان بکەن. لە یەکەم کۆنگرەدا، لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ (٢ی ڕێبەندانی ١٣٢٤ی کۆچیی ھەتاوی) بە بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی کوردستان و مەلا مستەفا بارزانی و سەرۆکی ئێڵ و نوێنەرانی ھەموو چین و توێژەکانی کوردستان پێکھاتنی یەکەم کۆماری کوردستان ڕاگەیەندرا.
لە کۆماری کورستان دا پێنچ کەس پلەی ژەنەراڵیان پێبەخشرا ئەوانیش (سەیفی قازی، مەلا مستەفا بارزانی، حەمە ڕەشید خانی بانە، عەمەرخانی شکاک، زێڕۆبەگی ھەرکی) بوون، لە ماوەی دەسەڵاتداری کۆماری کوردستان ئەوەی پێویست بوو زۆر بە ڕاشکاوی بە شای ئێران و ئەحمەد قەوام (سەرۆک وەزیرانی کاتی ئێران) ڕاگەیاندووە، قامکی لەسەر پێگەی ئەوان بەرامبەر بە نەتەوەی کورد داناوە. بە ئاشکرا پێی گوتوون: «ناتانەوێت پرسی کوردستان چارەسەر بکەن».
قازی محەممەد لە کاتی حکومڕانی کۆماری مەھاباد، کوردانی ڕۆژھەڵات بە زۆری متمانەیان بەو نەدەکرد چونکە ئەو لەگەڵ ڕووسەکان پەیوەندیەکی باشی ھەبوو. کە لە سەردەمی ڕووسیای قەیسەری شارەکەیان تاڵانکرد.[٤]
ڕووخانی کۆمار
دوای وتووێژی زۆر، تاران و کۆماری کوردستان بە خاڵێکی ھاوبەش نەگەیشتن و گرفتەکان چارەسەر نەکران. ھەر بۆیە بە شوێن ماوەیەک ھەڕەشە، و بە دوای وەرگرتنی ھەندێک بەڵێن بۆ یارمەتیدان لە ڕووخاندنی کۆماری کوردستان لەلایەن بڕێک سەرۆک ھۆزەکان، تەنانەت چەن کەس لەوانەی لەگەڵ قازی گەشتیان کردبوو بۆ باکوو، تاران لە پێشدا ھێرش دەکاتە تەورێز بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئازەربایجان و پاشان ھێرش دەکاتە سەر کوردستان. ئەو سەرۆک ھۆزانەی بەرگرییان لە کۆمار کرد (مەلا مستەفا بارزانی و زێڕۆبەگ ھەرکی و تەھا بەگ ھەرکی) بوون و تا ڕووخانی کۆمار خۆیان بە دەستەوە نەدا.
سوپای ئێران کە قورسترین ئامێری شەڕیان چەن تانکی کۆن و قۆڕازە بوو، ڕۆژی ٢٠ سەرماوەزی ساڵی ١٣٢٥ی ھەتاوی (١٩٤٦ی زایینی) گەیشتە دەرۆی شاری تەورێز و ڕۆژی ٢١بە ھەڵاتنی سەرۆکانی کۆمار بۆ سۆڤیەت کۆماری ئازەربایجان ڕووخا و سوپا شاری تەورێزی داگیر کرد. دوای ئەوە سوپا لەوێڕا بەرەو مەھاباد بەڕێ کەوت. لەو ئەو ناوچانەی دیکە لە باشووری مەھاباددا کە خۆیان بە بەشی کۆمار دەزانی و دەسەڵاتی تارانیان بە حکوومەتی ناوەندی نادەزانی، واتە لە شارەکانی سنە، دیواندەرە، مەریوان ھەتا نزیکی سەقز، لە چەن مانگ پێش ئەوە، ھێزیان ئامادە کردبوو؛ بەڵام دوای تەورێز ئەرتەش ھێزی نوێی لە ڕێگای قەزوین بۆ سەقز نارد کە لە ٢٠ی سەرماوەز گەیشتنە سەقز و لە ڕێگەی بۆکان بە یارمەتی ھەندێک لە کوردەکانی سەربە حکوومەتی شا، ڕێگەی مەھابادیان گرتە بەر. قازی وەک سەرۆک کۆمار دەستوور دەدات ھەتا دەکرێت لە شەڕ خۆ بپارێزن چونکە ماڵوێرانی پێوەیە. ئەگەرچی لە پێناوی وڵات ھەمووان تێدەکۆشن بەڵام بەھۆی جووڵانەوەی سەرنجڕاکێشی ھێزەکانی سۆڤیەت، زۆر بە خێرایی، لە ماوەی چەن ڕۆژ کوردستان داگیر دەکرێت. ئەگەر چی ئەو ڕەخنە لە قازی، وەک سەرۆک کۆمار و جێی متمانەی جەماوەر دەگیرێت کە بۆ ئەوندە پشتی بە یارمەتی سۆڤیەت بەستبوو کە بە دەستکێشانی لە پاڵپشتی کۆمار ئاوەھا بە خێرایی کۆمار تێدا چوو؛ بەڵام لەوەدەچێت گەورەترین ھۆی ڕووخانی کۆمار یەکنەبوونی ھەوموو دەستەکان ببێت، تا ئەو ڕادەیە کە ھەندێک ھەتا سۆڤیەت کوردستانی چۆڵ کرد، نامەیان نارد بۆ تاران کە وەرن، ئێستا کاتی ھێرشە. بە ئاگادار بوون لە داھاتووی کۆمار مەلا مستەفا ھەوڵی دا کە قازی لەگەڵ خۆی بباتە دەرەوە، بۆ پاراستنی گیانی، بەڵام قازی بەوە ڕازی نەبوو، پێی وا بوو دەبێت لەسەر بەڵێنی خۆی بمێنێتەوە. قازی دەزانێت کە بە زوویی کۆمار دەڕووخێت؛ لە نێوان شەڕ یان خۆبەدەستەوە دان، وەک بەرپرسیارێکی گیانی خەڵک، بۆ بەرگریی لە کوشتن و وێرانکردن، وەک قارەمانێکی نەتەوەیی خۆ بەدەستەوە دەدات. ھەڵبەت سەبارەت بەوە، ڕەخنەدەگرن کە ئایا ئەگەر قازی لەگەڵ مەلا مستەفا بڕۆشتایە، دواتر نەیدەتوانی قازانجی زیاتر بێت بۆ گەلەکەی؟ بەڵام لە کاتی ماڵاوایی لەگەڵ مەلا مستەفا، قازی ئاڵای کوردستان دەسپێرێت بە مەلا مستەفا و وەک جوابی ئەو پرسیارە دەڵێ: «من خۆم فیدای خەڵکی دەکەم و ھیچ کات وەک پیشەوەری و سەرانی ئازەربایجان ناکەم تا وڵاتەکەم لە خوێن دا شەڵاڵ بێو ھەزاران کەس بە کوشت بچن.»
سوپا ڕۆژی ٢٩ی سەرماوەز دەگاتە مەھاباد وەک پایتەختی کۆمار، کاتی زیاتری بۆ دادەنێن. ئەگەرچی ھەر لە پێشدا ھەم قازی بۆ خۆی و ھەمووان دەیانزانی سزای قازی و ھەڵسووکەوتی حکوومەت ێەگەڵ ئەو چۆن دەبێت، بەڵام دادگایەک ڕێک دەخرێت و تێیدا قازی و ئەندامانی کۆمار بە چەن تاوانی سەرەکی دادگایی دەکرێن.
ئەگەرچی ھەردوو دەوڵەتی کوردستان و ئازەربایجان لەسەر پاڵپشتی سۆڤیەت دامەزرێندران، بەڵام کۆماری کوردستان ڕاستەقینە ئارەزووی جەماوەری کورد بوو. سۆڤیەت بۆ سوودی خۆی دەستی لە پاڵپشتی کێشاوە و دەسەڵاتی تاران ھەردوو دەوڵەتی تازە دامەزراوی کوردستان و ئازەربایجانی ڕووخاند. درێژەی کۆماری کوردستان ١١ مانگ بوو.
دادگاییکردنی قازی
٦ی ڕێبەندانی ھەمان ساڵ (١٣٢٥ھەتاوی- ١٩٤٧زایینی) لێژنەی تایبەت کە لە تارانەوە ھاتبوون بە سەرۆکایەتی سەرھەنگ ڕەزا دەگەنە مەھاباد و دادگا ڕێدەخەن. پرسیارەکانی دادگا ڕوون نەبوون. لەلایەن قازییەکانەوە (قازی محەممەد، سەدر قازی، سەیف قازی) ھەموو تاوانەکان ڕەد کرایەوە و داوای بەڵگەیان دەکرد. ئاشکرا بوو کە ئەو دادگا ھیچ بەڵگەیەکی بە دەستەوە نەبوو.
تاوانەکانی قازی ئەمانە بوون:
- گۆڕین و دەستکاری کردنی نەخشەی ئێران
- ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و داگیرکردنی بەشێک لە خاکی ئێران بە ناوی کوردستان
- بازرگانیکردنی نەوت لەگەڵ سۆڤیەت بە بێ ئاگاداری و ڕەزامەندی دەوڵەتی ناوەندی
- سازکردنی نەخشەی کوردستانی گەورە بە لکاندنی کوردستانی ئێران، عێراق، تورکیا و سووریا
- ھێنانە ناوەی بێگانە و بەشێک لە خاکی ئێران خستنە ژێر دەستی (مەبەست مەلا مستەفا بارزانی)
- دانانی ئاڵای جیاواز بۆ کوردستان بە نیشانی چەکوچ و داس بە شێوەی ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت
- لێدانی سککە بۆ کوردستان بە وێنەی ڕووپیەی ڕووسی
قازی ھەموو ڕەد دەکاتەوە و لە وەڵام دا دەڵێ ئاڵایەکم داناوە بەڵام نە وەک ئەوەی ئەوان دەڵێن وەک ئاڵای سۆڤیەت. سەبارەت بە مستەفا بارزانی، ئەو بۆ خۆی ھاتووەتە مەھاباد و کەس نەیھێناوە، ئەو کوردە و کوردستان ماڵی ھەموو کوردێکە و ھەر کوردێک بە ئارەزووی خۆی لەسەر ھەر بستە خاکی کوردستاندا دەتوانێ بژی.
یەکێک لە تاوانەکانی سەرەکی سەدر قازی جێگری سەرۆک کۆمار و برای قازی محەممەد نووسینی شێعرێکی گەرم بۆ بەخێرھاتن وتن بە مەلا مستەفا بارزانی بوو.
دادگاکە بە دانی بڕیار لە سێدارە دانی ھەر سێ تاوانبارەکە کۆتایی ھات؛ بەڵام ئەمە کۆتایی کارەکە نەبوو. قازییەکان لە بەندیخانە کران بۆ ماوەی سێ مانگ. دیسان بە ھەمان شێوە دادگای پێداچوونەوە بەڕێوە چوو، ئەگەر چی ھەمووان لەسەر ئەو بڕوا بوون کە بە تاوانبار ناسینی قازی ھەر لە پێشدا وەک ئامانجی دادگاکان لە تارانەوە نیشان کرابوو.
پێشەوا و ھاوڕێیانی ئەوەندەی لە ماوەی یازدە مانگی کۆماردا ھەوڵیاندا، ھەر ئەوەندەش لەو دادگا بوو، لە خۆبردوویی و ئازایەتییان لە خۆیان نیشان داوە.
لەگەڵ ھەموو ئازاری دەروونی و ئەو ژیانە تاڵەی کە لە بەندیخانەی پادگانی مەھاباددا بۆیان پێک ھاتبوو، نە تەنیا بڕوایان بە ئامانجەکانیان، لاواز نەببوو بەڵکو زۆر ئەرخەیانتر و بە ورەتر ببوون.
لە چاوپێکەوتنێکی نھێنیدا کە لەگەڵ یەک دوو مرۆڤی جێی باوەڕی خۆیان بوویانە، گوتوویانە:
ئێمەیان فریودا، با نەتەوەی کورد فریو نەخوا و خەباتی خۆی بۆ ڕزگاری و سەربەستی درێژە بدات و چەک دانەنێ.
ھەروەھا گوتبوویان:
کە زۆریان زەخت خستووینەتە سەر تا نامەیەک بۆ مەلا مستەفا بنووسین کە دەست ھەڵبگرێ. بەڵام ئێمە نەتەنیا شتی وا نانووسین بەڵکوو پێمانوایە ئەوەی بۆی دەکرێ دەبێ دەگەڵ ئەو ناپیاوانە بیکا.
ئازایەتییان لە دادگاکاندا بە ڕادەیەک بووە کە ئەفسەرەکان سەریان سووڕماوە. لە ڕاستیدا ئەو دادگایە ئەمریکا و ئینگلیزیشی لە پشت بوو. ھەرچەند جگە لە کاربەدەستانی خۆیان کەسی نامۆی لێ نەبووە، بەڵام ھەر لە ڕێگای ئەوانەوە زۆر شت بڵاو بووەتەوە کە پێویستە بیزانین.
پێشەوا ھەر جارێک لەو دوو جارە کە بە ناو دادگایی کراوە زیاتر لە چوار کاتژمێر قسەی کردوە و بە وتەی سەروان شەریفی کە پارێزەری بووە: ئەوە قازی محەممەد بووە کە حکوومەتی دادگایی کردوە و لە ھەموو بوارێکەوە ھێناوییەتە ژێر پرسیار.
ڕۆژنامەی ئازادی کە لەو سەردەمدا لە بەغدا بە زمانی کوردی دەردەچوو، سەبارەت بە پشتگیریی ئەمریکا و ئینگلیز لەو دادگایییە نوسیبووی: ئیستێعماری ئینگلیس و ئەمریکا لە وجوودی قازی محەممەد و ھاوڕێکانیدا دوژمنی ھەرە سەرسەختی خۆیان دەدی. ھیوایان ھەبوو بتوانن بە چۆکیان دابێنن و لە بەندیخانەش نوێنەرەکانیان چوون دەگەڵیان دوان تا بتوانن بۆ لای خۆیانیان ڕابکێشن، بەڵام ھیچ کات سەرکەوتوو نەبوون.
دواتر ڕۆژنامەی ئازەربایجان لە باکۆ نوسیبووی قازی محەممەد بە نوێنەری ئەمریکا (جورج ئالێن)ی گوتبوو: گەلی کورد چاوەڕوانی ھیچ چاکەیەکی لە وڵاتانی ئیستێعماری نییە.
نەجەفقولی پسیان وتەکانی پێشەوا لە دادگادا لە چەند ڕستەدا کورت دەکاتەوە و دەنووسێ: لە کاتی دادگاییدا قازی محەممەد پەلاماری دەبردە سەر سیاسەت و ئاکاری دەوڵەتی ئێڕان و دەیگوت: "من لە قوژبنی گرتووخانەوە دەنگی خۆم بەرز دەکەمەوە لە دژی دەوڵەتی تاران و سەرۆکەکانی و دەڵێم تاوانبار ئێوەن نەک ئێمە. ئێوە وڵاتتان لێ داگیرکردووین
ڕۆژنامەنووسێکی دیکە بە نێوی سلیمان. خ لە نووسراوەکانیدا دەڵێ، قازی گوتی:
تەواوی ئەم بەسەرھات و ڕووداوانە ئاکامی سیاسەتی داگیرکەرانەی دەوڵەتە. ئەگەر دەوڵەت تەواوی کوردان بە خائین دەزانێ با دەست لەو مەڵبەندە ھەڵبگرێ، ئەگەر بە نیشتمانپەروەریشیان دەزانێ با لێ بگەڕێ خۆیان کاروباری خۆیان بگرنە دەست.
لە بەڵگە و ڕۆژنامەکانی یەکێتیی سۆڤیەت زۆر شت لەم بابەتانە نووسراون. لە زمان ئەفسەرە ئێرانییکانەوە دەگێڕنەوە کە قازی لە جوابی ئەوەی کە کۆماری مەھاباد دەستنیشانی یەکێتیی سۆڤیەت بووە گوتویە:
ئەو ڕووداوانە لە ئاکامی ئەوەی دابوون کە ئێوە خۆتان قانوونی بنەڕەتیتان لەژێر پێ ناوە. ئێستاش من تەنیا خۆم دامەزرێنەری دێمۆکراسی لە کوردستانم و ھیچ ھێزێکی بێگانە منی ھان نەداوە. بێبەشی کورد منی بۆ بەڕێوەبردنی ئەو کارانە ھان داوە.
کاتێک سەرۆکی دادگا بە خەیانەت تاوانباریان دەکا لە وەڵام دا دەڵێ: ئێرە ماڵی منە، خاکی کوردستان خاکی باب و باپیر و ئەجدادی منە چۆن دەتوانم دەستی لێ ھەڵگرم.
دادگایی یەکەم لە ١٩ی مانگی کانوونی دووەم دەستی پێکرد و چەند ڕۆژی خایاند و حوکمی ئیعدامی قازییەکانی دا. دادگایی دووھەم لە ٢٨ی ئازاری ١٩٤٧ (واتە ٧ی خاکەلێوە) دەستی پێکرد و ڕۆژی ٣٠ی مارس کۆتایی پێھات.
پەتی سێدارە
لە بەرەبەیانی ١٠ی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٢٦ی ھەتاوی (٣١ی ئازاری ١٩٤٧) پێشەوا قازی، حەمەحوسێن خانی سەیف قازی (ئامۆزای پێشەوا) و ئەبولقاسم سەدر قازی (برای پێشەوا) بە دوای حوکم دران لە دوو دادگای نایاسایی و فەرمایشیدا بەدەستی دووژمنانی گەلی کورد لە چوارچرای شاری مەھاباد، واتە ھەر لەو شوێنەی کە ٢ی ڕێبەندانی ١٣٢٤ ھەتاوی (٢٢ مانگی کانوونى دووەمی ١٩٤٦) کۆماری کوردستان لێی ڕاگەیەندرابوو، لە سێدارەدران و شەھیدکران.
ھەڵسوکەوتی قازی کاتی لە سێدارەدران کە ڕۆژنامەنووسێکی دەرباری شا دەیانگێڕێتەوە وەک چیرۆک و ئەفسانەی لێھاتووە. قازی لە پێشدا داوا دەکات کە تیربارانی بکەن چونکە لە سێدارەدان ئایینی نییە، بەڵام ڕێگەی پێنادەن. پاشان وەسییەتنامەیەک دەنووسێت کە جێگەی سەرنجە لە باری کۆمەڵایەتیەوە و لە باری ڕامیارییەوە. قازی ئەو مردنەی بە سەرکەوتن دەزانی و ھەر بۆیە بە ٧ ھەنگاو ڕێگەی بۆلای سێدارەکە پێوا. لە پای سێدارە ڕێگەی نەدا چاوی ببەستن و دەڵێت:
حەز دەکەم لە ئاخرین چرکەی ژیانیشم دا بە سەربەرزی و چاوی کراوەوە لە نیشتمانی خۆشەویستم بڕوانم.
ڕوو لە خوێنمژانی گەل دەڵێت: ئێوە قازی محەممەدێک دەکوژن، بەڵام بزانن لە ھەر تنوکە خوێنێکی من، قازی محەممەدێکی دیکە شین دەبێتەوە. داوا لە گەلی کورد دەکەم خەباتی خۆی لەپێناو ڕزگاریی کوردستان دا پەک نەخات، باوەڕ بە دەوڵەتی خۆفرۆشی تاران مەکەن. بژی کورد و کوردستان.
تەرمی ئەو شەھیدانە ھەر ئەو ڕۆژە لەسەر شان و پیلی خەڵکی بە شرەفی مەھاباد لە گۆڕستانی مەلا جامی بە خاکی نیشتمانەکەیان سپێردران. شوێنی گۆڕەکەیان ئێستاش لەژێر چاودێریدایە.
دەرئەنجامەکانی لەسێدارەدان
لە ١١ی ئایاری ١٩٤٧ (١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦)، خۆپیشاندانێکی توندوتیژانە لە خوڕەماوە، ناوەندی لوڕستان وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە لەسێدارەدانەکانی شاری مەھاباد بەڕێوەچوو.[٥] لەو ڕۆژە کە محەممەد ڕەزا شای پەھلەوی لەگەڵ حوسێن فەردووست فەرماندەی ھێزی زەمینیی دەوڵەتی ئێران بەرەو مەھاباد چوون، ئەوان ئاگاداریان کردبووەوە کە خەڵکی دەڤەری موکریان (مەھاباد و ناوچەکان) لێی ناڕەحەتن. لە مەھاباد و دەوروبەری، ھیچ کەس و تەنانەت فەرمانداری تایبەتی مەھابادیش نەھات بۆ پێشوازی.[٦]
وەسییەتنامە
قازی محەممەد لە وەسییەتنامەکەیدا داوا لە گەلی کورد دەکات کە متمانە بە جگە لە خۆی نەکەن و تەنھا پشت بە یەکتر ببەستن و بەرژەوەندیی گشتی نەکەنە قوربانی بەرژەوەندی تاکە کەسی. و دەڵێت: «من بەرپرسیاریەتییەکی گەورەم قەبوول کردبوو و بۆ ئەوەیە کە لە ژێری حوکمی سێدارەدام و بە خاتری لەسێدارەدرانم مینەتێک لەسەر کەسێک ناکەم». ھەروەھا داوا لە کوردەکان دەکات ڕێگری لە خوێندنی منداڵانیان نەکەن و دەڵێت: «ڕەمزی پێگەیشتوویی و سەرکەوتنی کورد لە خوێندەواریدایە».[٧]
لە وێژە و ھونەردا
لە کاری ھونەریی جۆراوجۆر ناوی قازی محەممەد و چالاکییەکانی ھاتووە. ناسر ڕەزازی گۆرانیبێژی کورد لە گۆرانییەک بە ناوی ئافەرین قازی محەممەد ئافەرین خوێندووە کە لە نێویدا ئەو وەکوو پێشەوای کورد ناو دەبات کە ناوی کوردی لە جیھان زیندوو کردووەتەوە.[٨]
لاری کرماشانی، نووسەری کوردی خەڵکی کرماشان لە کۆتایییەکانی ژیانیدا خەریکی نووسینی ڕۆمانێک بە ناوی تەنیاییی سەرۆک کۆمار، بەڵام کۆچیی دوایی کرد و ڕۆمانەکە ناتەواو مایەوە.
ئەمانەش ببینە
سەرچاوەکان
- ↑ «تەرمی عەلی قازی لە گۆڕستانی كەلار بە خاك دەسپێردرێت». www.gksat.tv. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «سوھەیلا قازی محەمەد کۆچی دوایی کرد». jinhaagency.
- ↑ «تەرمی مریەم قازی کچی پێشەوا قازی محەممەد لە کەلار بەخاکسپێردرا». rudaw. ١ی نیسانی ٢٠٢٠.
- ↑ O'Ballance، E. (١٩٩٦). The Kurdish Struggle, 1920-94 (چاپی ١٩٩٦). لەندەن: Palgrave Macmillan UK. لاپەڕە ٢٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٧٧٤٢-٤.
- ↑ جویدە، وادی. ۱۳۹۰[=٢٠١١]. جمھوری مھاباد، لە سیاست کردھا در خاورمیانە، نووسینی نادر_ئینتسار، وەرگێڕانی عیرفان_قانعیفەرد، تاران: علم، چاپی یەکەم: ۱۳۹۰[=٢٠١١]، پ ۳٥۸؛ و ھەروەھا لە کۆواری گفتگو، ژمارەی ٥٣، گەلاوێژی ۱۳۸۸[=٢٠٠٩].
- ↑ خاطرات ارتشبد حسین فردوست. انتشارات اطلاعات. ١٣٦٩. لاپەڕە ١٥٢.
- ↑ ڕووداو: وەسیەتنامەی قازی محەممەد بۆ گەلی کورد (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٨؛ سەردان لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.
- ↑ ڕۆژپڕێس: ئافەرین قازی موحەممەد ئافەرین/ ناسر ڕەزازی (بە سۆرانی)؛ سەردان لە ٨ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۱.
کتێبناسی
- دەقی دادگاییکردنی پێشەوا قازی محەممەد و سەدر و سەیفی قازی، ئامادەکردنی بەدرەدین ساڵح، وەرگێڕاوی بەڵگەکانی نووسراوە سەروان کەیومەرس ساڵح، ھەولێر، ٢٠٠١.
بەستەری دەرەکی
| کەسایەتییەکان |
| ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ڕێکخراوەکان | |||||||
| پەیوەندیدار | |||||||
دەروازەی ژیاننامە
دەروازەی سیاسەت
دەروازەی کوردستان
دەروازەی ئێران
دەروازەی موکریان
دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
دەروازەی زانستی سیاسەت
- لەسێدارەدراوانی کورد
- بنەماڵەی قازی
- کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
- کۆماری کوردستان
- کورد
- مردووانی ١٩٤٧
- لەدایکبووانی ١٨٩٣
- شەھیدانی کورد
- کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
- خەڵکی مەھاباد
- لەسێدارەدراوانی ئێرانی
- ناسیۆنالیستە کوردەکان
- ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
- سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان
- سیاسەتوانانی کورد
- ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا
- سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران