ڕووباری ئاراس

ڕووباری ئاراس
ناو بە زمانی فەرمی	Araz، Aras، Արաքս
Origin of the watercourse	Bingöl Dağları
دەمی ئاوەکە	Kura River
Drainage basin	Caspian Sea Basin
Basin country	تورکیا، ئەرمەنستان، ئازەربایجان، ئێران
وڵات	ئێران، تورکیا، ئەرمەنستان، ئازەربایجان
دابەشکاریی کارگێڕی	پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، پارێزگای سیونیک
ناوچەی جوگرافی	بەرزایییەکانی ئەرمەنستان
پۆتانی شوێن	٣٩°٢٠′١٧″N ٤١°١٩′٤٢″E، ٤٠°١′٦″N ٤٨°٢٧′١٣″E، ٤٠°١′٤″N ٤٨°٢٧′١٢″E
بەرزی لە ئاستی دەریا	−١٦ مەتر
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ڕووباری ئاراس یان ئاراز واتە ئاڤارەشAvaReŝ؛ ڕووبارێکە لە باکووری کوردستان سەرچاوە دەگرێت و دەکەوێتە ناوچەی قەوقازەوە و سنووری سرۆشتی نێوان تورکیا و ئەرمینیا، وئێران و، ئازەربایجان پێک دێنێت تا لەئاکامدا دەرژێتە دەریای قەزوین. ڕووباری ئاراس درێژاییەکەی ١.٠٧٢ کیلۆمەترە. بە نزیکەیی ٦٦٥ میل.

جوگرافیا

ئاراس لەلایەن چۆمی کۆجاگون، چۆمی داڵی و چۆمی ئۆرمان لە چیاکانی بینگۆل لەسەر سنوورەکانی ناوچەی ڤارتۆ پشتی پێ دەبەستێت، کە لە دەوروبەری گوندی کریکھانی ناوچەی تێکمان لەگەڵیدا یەکدەگرن. لە لای باشوورەوە بە چیاکانی ئاراس دەورەدراوە. ئاراس لە باشووری ڕۆژھەڵاتی دیگۆر دەگاتە ڕووباری ئاخوریان. ڕووبارەکە لە دیگۆرەوە بە درێژاییی سنووری ئەرمەنستان–تورکیا دەڕوات، پاشان لە نزیک ئەو ڕێڕەوە دەڕوات کە تورکیا دەبەستێتەوە بە ناوچەی دابڕاوی نەخچەوانی ئازەربایجان، و بە درێژاییی سنوورەکانی ئێران–ئەرمەنستان و ئێران–ئازەربایجان بەردەوام دەبێت. ئاراس لەلایەن چەندین لقی سەرەکییەوە ئاو دەدرێت، لەوانەش ئارپا چای (کە بە ئاخوریانیش ناسراوە)، کە ئاوەکانی ڕووباری قەرس و دەریاچەی چڵدر کە لە تورکیادان کۆدەکاتەوە، ڕووباری ھرازدان، کە دەڕژێتە ناو دەریاچەی سێڤان لە ئەرمەنستان، و قەرەسوو، کە سەرچاوەکەی لە چیاکانی سەبەلانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئازەربایجانی ئێراندایە.

نزمترین خاڵ لە ئەرمەنستاندا خاڵێکە بە درێژاییی ئاراس لە بەرزیی ٣٨٠ مەتردا (١،٢٤٧ پێ).

ڕەگناسی و مێژوو

ڕووباری ئاراس لە سەردەمی ئەفشارییەکان لە نەخشەیەکی ساڵی ١٧٤٧دا

نەجیبزادەیەکی گەنجی کورد لەگەڵ ڕاوێژکار و ھۆزەکەیدا لە کاتی پەڕینەوە لە ڕووباری ئاراس.

لە دابونەریتی ئەرمەنیدا، ڕووبارەکە بەناوی ئاراست ناونراوە، کە نەوەی پێشەوای ئەفسانەییی ئەرمەنی ھایک بوو. ناوەکە دواتر یۆنانی کرا بۆ «ئاراکسس» و بۆ کولتووری کورا–ئاراس بەکارھات، کە گەلێکی پێش مێژوو بوون و لە دۆڵەکانی کورا و ئاراسدا گەشەیان کردبوو. ڕووبارەکە لە دوا دێڕی بەشی ھەشتەمی پەرتووکی «ئەنەید»ی ڤێرجیلدا وەک «تووڕە لە پردەکە» باسی لێوە کراوە، چونکە ڕۆمانییەکان پردێکیان لەسەر دروست کردبوو کە بەو ھۆیەوە کۆنترۆڵ کرابوو. ڕووباری ئاراس بەستراوەتەوە بە ڕووبارەکانی ناو پەرتووکی پیرۆز جیھۆن و پیشۆن. ڕۆبێرت ئێچ ھیوسن ئاراسی وەک تاکە «ڕووباری ڕاستەقینە»ی ئەرمەنستان و وەک «دایکە ئاراکس» وەسف کردووە، کە ھێمایەکی شانازییە بۆ گەلی ئەرمەنی.

بەپێی ئەفسانەیەک کە لەلایەن سترابۆوە گێڕدراوەتەوە، لە سەردەمە کۆنەکاندا، ڕووباری ئاراکس لە ئەرمەنستان چوونەدەری بۆ دەریای قەزوین نەبووە، بەڵکوو لە دەشتەکاندا بڵاوبووەتەوە و دەریاچەیەکی بێ دەرچەی دروست کردووە.

لە ساڵی ٥٨٩دا لە سەردەمی ساسانیدا، ڕووبارەکە شوێنی شەڕێک بوو لەنێوان فارسەکان و بیزەنتییەکاندا. لە سەردەمی ئیسلامیدا، ئاراکس لە زمانی عەرەبیدا بە الرس ناسرا (تێکەڵ نەکرێت لەگەڵ ئەلڕەسی مۆدێرن) و لە چوارچێوەی فارسی-تورکیدا بە ئاراس ناسرا.

لە مێژووی ھاوچەرخدا، ئاراس وەک سنوورێکی جوگرافیی ڕامیاری گرنگیی پەیدا کرد. لەژێر مەرجەکانی پەیماننامەی گوڵستان و پەیماننامەی تورکمانچایدا، ڕووبارەکە وەک سنووری نێوان ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی و ئێرانی قاجاڕی دەستنیشانکرا، چونکە ئێرانی قاجاڕی ناچارکرا دەست لە ناوچە قەوقازییەکانی خۆی ھەڵبگرێت بۆ ڕووسیا. بەھۆی ئەم گۆڕانکارییە سنوورییانەی سەدەی ١٩ەمەوە، لە یەکێک لە پێشنیازە مۆدێرنەکاندا کە بە شێوەیەکی فراوان پەسەند نەکراوە، ڕووباری ئاراس وەک ھێڵی دیاریکردنی سنووری کیشوەریی نێوان ئەورووپا و ئاسیا دیاری دەکرێت.

لە ساڵانی ١٩٦٣–١٩٧٠دا، ئێران و یەکێتیی سۆڤیەت بەنداوی ئاراسیان لە نزیك شاری نەخچەوانی ئازەربایجان دروست کرد، کە بووە ھۆی دروستبوونی دەریاچەی بەنداوی ئاراس. لە ساڵانی ١٩٩٩–٢٠٠٨دا، ئێران بەنداوی خودافەرینی لە نزیك پردەکانی خودافەرینی مێژوویی دروست کرد، کە بووە ھۆی دروستبوونی دەریاچەی بەنداوی خودافەرین، و بەنداوی قیز قەڵاسی لە دووریی ١٢ کیلۆمەتر لە خوار ڕووبارەکەوە دروست کرد، کە بووە ھۆی دروستبوونی دەریاچەی بەنداوی قیز قەڵاسی. ئێران و ئەرمەنستان پلانیان ھەیە بۆ دروستکردنی بەنداوی مێغری لە نزیك شارۆچکەی مێغریی ئەرمەنستان.

دۆڵی ئاراس

لە ساڵی ٢٠٠٦دا، بنکەیەکی توێژینەوە و پەروەردەی باڵندە لەلایەن کوزێیدۆغاوە، کە ڕێکخراوێکی ناحکوومیی تورکییە بۆ پاراستنی سروشت، لە دۆڵی ئاراس لە گوندی یوکاری چپریکلی لە ناوچەی تووزلوجای پارێزگای ئیدر لە تورکیا دامەزرا. ئەمە یەکێکە لە دوو وێستگەکەی ئەڵقەکردنی باڵندە لە تورکیا کە ساڵانە بە چالاکی دەمێننەوە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٢١دا، زیاتر لە ١٤٥،٠٠٠ باڵندە لە ٢٠١ جۆری جیاواز ئەڵقەیان بۆ کراوە، و ٣٠٦ جۆری باڵندە لەم وێستگەیەدا بینراون. شەست و سێ لەسەدی ئەو ٤٨٩ جۆرە باڵندەیەی لە تورکیادا دەدۆزرێنەوە لەم زۆنگاوەدا تۆمارکراون، کە ئەمەش دەیکاتە دەوڵەمەندترین زۆنگاوەی ڕۆژھەڵاتی تورکیا لە ڕووی جۆراوجۆریی باڵندەوە. ژمارەی ئەو ٣٠٦ جۆرە باڵندەیەی کە ئەڵقەکراون و بینراون، ٩٠٪ی ئەو ٣٤٠ جۆرە باڵندەیە پێکدەھێنێت کە لە پارێزگای ئیدردان، کە دەوڵەمەندترین پارێزگای دەورەدراو بە وشکانیی تورکیایە لە ڕووی جۆراوجۆریی باڵندەوە. تەنھا لە ساڵی ٢٠١٢دا، حەوت جۆری نوێی باڵندە لە کاتی چالاکییەکانی ئەڵقەکردنی باڵندەدا بینران، لەوانەش باڵندەی ڕاوکەری شیکرا، یان بازۆکەی بچووک (Accipiter badius)، کە نوێ بوو بۆ ژینگەی باڵندەکانی تورکیا.

پڕۆفیسۆری زیندەوەرناسی لە زانکۆی یوتا و سەرۆکی کۆمەڵەی کوزێیدۆغا، چاگان شەکەرجیۆغلو، داوای لە وەزارەتی دارستان و کاروباری ئاو کرد کە پڕۆژەی بەنداوی توزلوجا ڕاگرێت، کە دەبووە ھۆی لەناوبردنی ئەو زۆنگاوەی ژیانی کێویی باڵندەکانی لە دۆڵی ئاراسدا حەشار دابوو. لە ساڵی ٢٠١٣دا، وەزارەتەکە بەرزترین ئاستی پاراستنی بەم شوێنە بەخشی (ناوچەی پارێزراوی سروشتی).