کۆمۆنیزم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ھێمای چەکوچ و داس سیبمبوڵی کۆمۆنیستەکان

کۆمۆنیزم یان کۆلاگری بزووتنەوەیەکە کە دژ بە سیستەمی سەرمایەداری و پرۆگرامێکی دابەزیوە کە بە تەواوی ڕێگای لە سەرمایەداری و ئیمپیریالیزم گرتووە،[١] جگە لەوە حیزبە کۆمۆنیزمە کرێکارییەکان و پرۆگرامەکانیان ڕێگا نادەن بە ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیزمی بۆرژواوی، فرێدریش ئەنگەڵس و کارڵ مارکس تێزی مانیفێستی کۆمۆنیست،[٢] مێژووییترین نووسراوی بزووتنە‌وە سۆسیالیستییە‌کانیان نووسی

ئایدۆلۆژیای سیاسی
بەشێکە لە وتارەکانی سیاسەت
ئەنارکیزم
مەسیحی دیموکرات
کۆمۆنیزم
مارکسیزم
شۆپپارێزی
فاشیزم
فێمینیزم
ژینگەخوازی
ئیسلامی سیاسی
لیبرالیزم
ناسیۆنالیزم
سۆسیالدیموکراسی
سۆسیالیزم

کۆمۆنیزم و ڕەخنەگرتن لە دیموکراسی[٣][دەستکاری]

کۆمۆنیزم ڕەخنەی لە دیموکراسی ھەیە بە وەی کە ئەو وڵاتانەی کە دیموکراسی وەک ڕژێمێکی سیاسی بەناوەڕۆکی ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی پێکھێنانی پارتەکان و دەزگاکانی دیموکراسی ھەڵیدەگرێ لەووڵاتانی ڕۆژاوا وا ناکەن، بەپێی چەمکی تیۆری کۆمۆنیستی چینێک ھەیە دەسەڵاتی پاوان دەکات، پێی دەڵێن چینی سەرمایەداری، وە ئەوان وای دەبینین ڕژێمی دیموکراسی کە ئازادی ھەڵبژاردنیش لەناوەڕۆکی خۆیدا ھەڵدەگرێ، ئەم چینە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆی دایھێناوە، ھەروەھا وای بۆ دەچن کە ڕژێمە دیموکراسییەکان لە ڕۆژئاوادا، لەبڕیارەکانیدا بەرژەوەندی زۆرینەی گەل ئامانج نییە، بەڵکوو تەنیا خزمەتی کەمایەتی سەرمایەدار دەکات[٤]

دیکاتۆرییەتی پڕۆلیتاریا لە وڵاتی کۆمۆنیستی[٥][دەستکاری]

پڕۆلیتاریا بەمانەی ئەوە دێت کە کۆمەڵێکی بچووک لە دانیشتوانی وڵات یان ئەو دەستەیەی پارتی کۆمۆنیستی سەرکرزییەتییەکەی نوێنەرایەتی دەکەن، لە قۆناغی گواستنەوەیدا دوای شۆڕشی چینی کرێکار ھەموو بڕیارە سیاسییەکان وەردەگرێت، چونکە دوای سەرکەوتنی شۆڕش زۆرینەی گەل ھەر لەژێر کاریگەری پڕوپاگەندەی سەرمایەداری ئازاد کردووە، ئەوان شایستەی دەسەڵاتن چونکە زیاتر لە بەرژەوەندی گەل دەزانن، بۆیە ئەوان بڕیاری ناوەڕۆک ئاڕاستەی بڕیار و ڕژێمی سیاسی دەدەن.

فەلسەفەی کۆمۆنیستی[دەستکاری]

سیمبووڵی کۆمۆنیستی[دەستکاری]

چەکوچ و داس(). نیشانێکە و بەگشتی پێوەندی بە کۆمۆنیزمەوە ھەیە. چەکوچ شاندەری کارە لە پیشەدا و داسیش نوێنەری کارە لە وەرزێڕیدا. لە ھەندێک لەو وڵاتانەی کە حیزبی کۆمۆنیست نایاسایین، ئەم نیشانەیە پاوان کراوە. ئەم وڵاتانە بریتین لە: مەجارستان، لاتڤیا و پۆلەند.

کاسەیەتییە کۆمۆنیستەکان[دەستکاری]

وڵاتە کۆمۆنیزمەکان[١٢][دەستکاری]

لە ئێستادا[دەستکاری]

ئەو وڵاتانەی لە ئێستادا ڕژێمی کۆمۆنیزمی پەیڕەو دەکەن بۆ بەڕێوەبردنی کارووباری وڵات ئەمانەن:

وڵات ماوەی چوونە دەسەڵاتی کۆمۆنیستی پارت سەرکردە
 کۆماری گەلی چین ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ - تا ئێستا پارتی کۆمۆنیستی چین ھۆ ژۆنیتۆ
 کووبا ١ی مەی ساڵی ١٩٦٩ - تا ئێستا پارتی کۆمۆنیستی کوبا ڕاول کاسترۆ
 لاوس ٢ی دێسەمبەری ساڵی ١٩٧٥ پارتی شۆڕشی گەل کۆمالێ سایسۆن
 ڤیەتنام ٢ی تەممووزی ساڵی ١٩٧٦ - تائیستا پارتی کۆمۆنیستی ڤێتنام

سەرچاوەی دەستووری[دەستکاری]

ئەوانەی ڕژێمی کۆمۆنیستی وەکوو سەرچاوەیەک بۆ دەستوور دادەڕێژن ئەمان

وڵات ڕێکەوت شێواز
 بەنگلادیش ١٦ەی دێسمبەری ١٩٧١ - تا ئێستا فرەپارتی
 گویانا ٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٠ فرەپارتی
 پورتوگال ٢ی ئەپڕێلی ١٩٧٦ فرەپارتی

ڕژێمە کۆمارییە بەشداربووە سۆشیالیزمەکانی ئێستا[دەستکاری]

ڕژێمە کۆمارییە بەشداربووە «ئیشراکی» سۆشیالیزمەکانی ئێستا

وڵات ڕێکەوت شێواز
 ھیندستان ١ی ئەپڕێلی ١٩٧٧ - تا ئێستا فرە پارتی
 کۆریای باکوور ١٩ی فێبرێوەری ١٩٩٢ - تا ئێستا سیستەمی تاک پارتی
 سریلانکا ٧ی سێپتمبەری ١٩٧٨ - تائێستا فرە پارتی
 تانزانیا ٢٦ی ئەپڕێلی ١٩٦٤ - تائێستا فرە پارتی

وڵاتە کۆمۆنیزمەکانی پێشوو[دەستکاری]

پاش بلۆکی یەکێتیی سۆڤیەت ی پێشوو کە قەوارەیەکی کۆمۆنیستی بوو کە چەندیدین وڵاتی لێ جیابۆوە ئەو وڵاتە جیابوانەش زۆرینەیان لە کۆمۆنیزمی ھەڵگەڕانەوە ھاتنە بەرەی دیموکراسی وەک وڵاتە ڕۆژ ئاوایییەکانی تر، وە ھەنێ لە وڵاتانی عەرەبیش کە ڕژێمە کۆمارییە بەشداربووە «ئیشراکی» سۆشیالیزمەکان بوون ئەوانیش عێراق و لیبیا و میسڕ و ھەنی وڵاتی تر بوو ئەمانیش وازیان لەم سیستەمە ھێنا

سەرچاوەکان[دەستکاری]