کۆمۆنیزم

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
هێمای چەکوچ و داس سیبمبوڵی کۆمۆنیستەکان

کۆمۆنیستی بزووتنەوەیەکە کە دژ بە سیستەمی سەرمایەداری و پرۆگرامێکی دابەزیوە کە بە تەواوی ڕێگای لە سەرمایەداری و ئیمپیریالیزم گرتووە[١] ، جگە لەوە حیزبە کۆمۆنیزمە کرێکاریەکان و پرۆگرامەکانیان ڕێگا نادەن بە ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیزمی بۆرژواوی ، فرێدریش ئەنگەڵس و کارڵ مارکس تێزی مانیفێستی کۆمۆنیست[٢] ، مێژوویی‌ترین نووسراوی بزووتنە‌وە‌ سۆسیالیستیە‌کانیان نووسی

ئایدۆلۆژیای سیاسی
بەشێکە لە وتارەکانی سیاسەت
ئەنارکیزم
مەسیحی دیموکرات
کۆمۆنیزم
مارکسیزم
شۆپپارێزی
فاشیزم
فێمینیزم
ژینگەخوازی
ئیسلامی سیاسی
لیبرالیزم
ناسیۆنالیزم
سۆسیالدیموکراسی
سۆسیالیزم

کۆمۆنیزم و ڕەخنەگرتن لە دیموکراسی[٣][دەستکاری]

کۆمۆنیزم ڕەخنەی لە دیموکراسی ھەیە بە وەی کە ئەو ووڵاتانەی کە دیموکراسی وەک ڕژێمێکی سیاسی بەناوەڕۆکی ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی پێکھێنانی پارتەکان و دەزگاکانی دیموکراسی ھەڵیدەگرێ لەووڵاتانی ڕۆژئاوا وا ناکەن ، بەپێی چەمکی تیۆری کۆمۆنیستی چینێک ھەیە دەسەڵاتی پاوان دەکات ، پێی دەڵێن چینی سەرمایەداری ، وە ئەوان وای دەبینین ڕژێمی دیموکراسی کە ئازادی ھەڵبژاردنیش لەناوەڕۆکی خۆیدا ھەڵدەگرێ ، ئەم چینە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی خۆی دایھێناوە ، ھەروەھا وای بۆ دەچن کە ڕژێمە دیموکراسیەکان لە ڕۆژئاوادا ، لەبڕیارەکانیدا بەرژەوەندی زۆرینەی گەل ئامانج نیە ، بەڵکوو تەنیا خزمەتی کەمایەتی سەرمایەدار دەکات[٤]

دیکاتۆریەتی پڕۆلیتاریا لە وڵاتی کۆمۆنیستی[٥][دەستکاری]

پڕۆلیتاریا بەمانەی ئەوە دێت کە کۆمەڵێکی بچووک لە دانیشتوانی ووڵات یان ئەو دەستەیەی پارتی کۆمۆنیستی سەرکرزیەتیەکەی نوێنەرایەتی دەکەن ، لە قۆناغی گواستنەوەیدا دوای شۆڕشی چینی کرێکار ھەموو بڕیارە سیاسیەکان وەردەگرێت ، چوونکە دوای سەرکەوتنی شۆڕش زۆرینەی گەل ھەر لە ژێر کاریگەری پڕوپاگەندەی سەرمایەداری ئازاد کردووە ، ئەوان شایستەی دەسەڵاتن چوونکە زیاتر لە بەرژەوەندی گەل دەزانن ، بۆیە ئەوان بڕیاری ناوەڕۆک ئاڕاستەی بڕیار و ڕژێمی سیاسی دەدەن.

فەلسەفەی کۆمۆنیستی[دەستکاری]

سیمبووڵی کۆمۆنیستی[دەستکاری]

چەکوچ و داس(). نیشانێکە و بەگشتی پێوەندی بە کۆمۆنیزمەوە ھەیە. چەکوچ شاندەری کارە لە پیشەدا و داسیش نوێنەری کارە لە وەرزێڕیدا. لە ھەندێک لەو وڵاتانەی کە حیزبی کۆمۆنیست نایاسایین، ئەم نیشانەیە پاوان کراوە. ئەم وڵاتانە بریتین لە: مەجارستان، لاتڤیا و پۆلەند.


کاسەیەتیە کۆمۆنیستەکان[دەستکاری]

ووڵاتە کۆمۆنیزمەکان[١٢][دەستکاری]

لە ئێستادا[دەستکاری]

ئەو ووڵاتانەی لە ئێستادا ڕژێمی کۆمۆنیزمی پەیڕەو دەکەن بۆ بەڕێوەبردنی کارووباری ووڵات ئەمانەن:

ووڵات ماوەی چوونە دەسەڵاتی کۆمۆنیستی پارت سەرکردە
 کۆماری گەلی چین ١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٩ - تا ئێستا پارتی کۆمۆنیستی چین ھۆ ژۆنیتۆ
 کووبا ١ی مەی ساڵی ١٩٦٩ - تا ئێستا پارتی کۆمۆنیستی کوبا ڕاول کاسترۆ
 لاوس ٢ی دێسەمبەری ساڵی ١٩٧٥ پارتی شۆڕشی گەل کۆمالێ سایسۆن
 ڤیەتنام ٢ی جوڵای ساڵی ١٩٧٦ - تائیستا پارتی کۆمۆنیستی ڤێتنام

سەرچاوەی دەستووری[دەستکاری]

ئەوانەی ڕژێمی کۆمۆنیستی وەکوو سەرچاوەیەک بۆ دەستوور دادەڕێژن ئەمان

ووڵات ڕێکەوت شێواز
 بەنگلادیش ١٦ەی دێسمبەری ١٩٧١ - تا ئێستا فرە پارتی
 گویانا ٦ی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٨٠ فرە پارتی
 پورتوگال ٢ی ئەپڕێلی ١٩٧٦ فرە پارتی


ڕژێمە کۆماریە بەشداربووە سۆشیالیزمەکانی ئێستا[دەستکاری]

ڕژێمە کۆماریە بەشداربووە((ئیشراکی)) سۆشیالیزمەکانی ئێستا

ووڵات ڕێکەوت شێواز
 ھیندستان ١ی ئەپڕێلی ١٩٧٧ - تا ئێستا فرە پارتی
 کۆریای باکوور ١٩ی فێبرێوەری ١٩٩٢ - تا ئێستا سیستەمی تاک پارتی
 سریلانکا ٧ی سێپتمبەری ١٩٧٨ - تائێستا فرە پارتی
 تانزانیا ٢٦ی ئەپڕێلی ١٩٦٤ - تائێستا فرە پارتی

ووڵاتە کۆمۆنیزمەکانی پێشوو[دەستکاری]

پاش بلۆکی یەکێتیی سۆڤیەت ی پێشوو کە قەوارەیەکی کۆمۆنیستی بوو کە چەندیدین ووڵاتی لێ جیابۆوە ئەو ووڵاتە جیابوانەش زۆرینەیان لە کۆمۆنیزمی ھەڵگەڕانەوە ھاتنە بەرەی دیموکراسی وەک ووڵاتە ڕۆژ ئاواییەکانی تر ، وە ھەنێ لە ووڵاتانی عەرەبیش کە ڕژێمە کۆماریە بەشداربووە((ئیشراکی)) سۆشیالیزمەکان بوون ئەوانیش عێراق و لیبیا و میسڕ و ھەنی ووڵاتی تر بوو ئەمانیش وازیان لەم سیستەمە ھێنا

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_anti-capitalist_and_communist_parties_with_national_parliamentary_representation
  2. مانیفێستی کۆمۆنیستی ، http://www.marxist.net/marx/
  3. http://www.tfp.org/tfp-home/plinio-correa-de-oliveira/what-exactly-is-an-anti-communist.html
  4. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/162253/dictatorship-of-the-proletariat
  5. http://www.marxists.org/farsi/archive/bukharin/works/1920/diktatoriye-poroletaria.htm
  6. http://www.marxists.org/archive/marx/index.htm
  7. http://www.marxists.org/archive/marx/index.htm
  8. http://www.marxists.org/archive/lenin/index.htm
  9. http://www.marxists.org/archive/luxemburg/index.htm
  10. http://www.marxists.org/archive/kollonta/index.htm
  11. http://www.marxists.org/archive/trotsky/index.htm
  12. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_communist_states