شا ئیسماعیلی یەکەم

شا ئیسماعیلی یەکەم
شاھنشاە (شای شاکان)
وێنەی شا ئیسماعیل
فەرمانڕەوایی	١٥٠١ تا ١٥٢٤
تاج لەسەر نان	١٥٠١ تەبریز
جێگر	تەھماسبی یەکەم
ناوی تەواو ئیسماعیلی کوڕی شێخ حەیدەری کوڕی شێخ جونەید سەفەوی
خێزان	شانشینی سەفەوی
باوک	شێخ حەیدەر
دایک	عەلیمە بیگوم
لەدایکبوون	١٧ی تەممووزی ١٤٨٧ ئەردەبیل ئاق قۆینلۆ
مردن	٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ تەورێز ئیمپراتۆری سەفەوی
ناشتن	ئەردەبیل لە ئێران
ئایین	ئیسلام، مەزھەبی شیعە
پیشە	شاعیر

ئیسماعیل کوڕی شێخ حەیدەر کوڕی شێخ جونەید ناسراو بە شا ئیسماعیلی یەکەم (١٤٨٧–١٥٢٤) بناغەدانەری حکوومەتی سەفەوییەکانە. شا ئیسماعیل بە ڕەچەڵەک کورد و تورکی ئازەر بوو، ئەو لە بەر دوو بۆنە ناسراوە: یەکەم ئەوە کە حکوومەتی سەفەوییە یەکەم حکوومەتی تەواو سەربەخۆ لەدوای ھاتنی ئیسلام بۆ ئێرانە. دووەم بە فەرمی کردنی ئایینی شیعەیە. شا ئیسماعیل شیعری بە دوو زمان نوسیوە ئەم دوو زمانانە ئەمەن: فارسی و تورکی ئازەری. دەھۆنی و نازناوی خەتایی بۆ خۆی ھەڵبژاردبوو. شا ئیسماعیل پاش ئەوەی کە ئاق قۆینلۆی ڕووخاند نزیکەی ملیۆنێک کەسی سەر بە مەزھەبی سوننە کوشت.

ڕەچەڵەک

ئیسماعیلی یەکەم لە ١٧ی تەممووزی ١٤٨٧ لە ئەردەبیل لە شێخ حەیدەر و حەلیمە بێگمی ھاوسەری لەدایکبووە. باوکی، شێخ حەیدەر، کە لە شێخ جونەید و شازادەی ئاق قۆینلۆ خەدیجە بێگم لەدایکبووە، شێخی تەریقەتی سەفەوی (ڕێبازێکی سۆفیگەری) و نەوەی ڕاستەوخۆی دامەزرێنەرە کوردەکەی، سەفیەددینی ئەردەبیلی (١٢٥٢–١٣٣٤) بوو. لە ساڵی ١٣٠١دا، سەفیەددین سەرکردایەتی زاھیدییەی وەرگرت، کە ڕێبازێکی گرنگی سۆفیگەری بوو لە گێڵان، ئەمەش لە زاھید گێڵانیی خەزوور و پیرە ڕۆحییەکەیەوە بۆی مابووەوە. دواتر ئەم ڕێبازە بە سەفەوی ناسرا. ھەروەھا ئیسماعیل خۆی وەک مەھدی و وەک گەڕانەوەی ڕۆحی عەلی ناساند. ئیسماعیل کۆتا کەس بوو لە زنجیرەی پیرە گەورە میراتگرەکانی ئەم ڕێبازە، پێش ئەوەی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا دابمەزرێنێت.

دایکی، حەلیمە بێگم، کچی ئۆزۆن حەسەن بوو، فەرمانڕەوای بنەماڵەی تورکمانی ئاق قۆینلۆ، لە تێۆدۆرا مێگال کۆمنێنێی ھاوسەری کە یۆنانییەکی پۆنتی بوو و زیاتر بە دێسپینا خاتوون دەناسرێت. دێسپینا خاتوون کچی ئیمپراتۆر یۆحەنای چوارەمی تەرابزۆن بوو. ئەو لە ڕێککەوتنێکدا بۆ پاراستنی ئیمپراتۆریەتیی تەرابزۆن لە تورکە عوسمانییەکان، ھاوسەرگیری لەگەڵ ئۆزۆن حەسەن کردبوو. ئیسماعیل نەوەی نەوەی ئیمپراتۆر ئەلێکسیۆسی چوارەمی تەرابزۆن و شا ئەلێکساندەری یەکەمی گورجستان بوو.

ڕۆجەر ساڤۆری پێشنیازی ئەوە دەکات کە خێزانەکەی ئیسماعیل بە ڕەچەڵەک ئێرانی بوون، ئەگەری زۆرە خەڵکی کوردستانی ئێران بن و دواتر ڕوویان لە ئازەربایجان کردبێت و لەوێ تێکەڵی دانیشتووانە تورک زمانەکان بوون. ئیسماعیل ھەم بە فارسی و ھەم بە شێوەزارێکی تورکی باشووری قسەی دەکرد، کە پێشەنگی تورکی ئازەریی مۆدێرن بوو، و ھەڵبەستەکانیشی پێ دەنووسی، چونکە ئاڕاستەی شوێنکەوتووانی قزڵباشی تورکی کردبوون. ڕەچەڵەکی ئەو تێکەڵە بوو، پێکھاتبوو لە باپیرانی ئێرانی (ئەگەر زۆرە کورد بن) کە زۆرجار بۆ دروستکردنی ھاوپەیمانی ھاوسەرگیرییان لەگەڵ شازادە تورکمانەکان دەکرد (وەک حەلیمە بێگمی دایکی کە ئاق قۆینلۆ بوو و خەدیجە بێگمی داپیرەی باوکی)، جگە لەوەش پێکھاتەیەکی تێکەڵی یۆنانی بیزەنتی و گورجی (لە دێسپینا خاتوونی داپیرەی دایکییەوە) تێدابوو.

سەفەوییەکان وەک «تورکمانانی خاوەن ڕەچەڵەکی کوردی دوور» وەسف کراون، و داگیرکاریی سەفەویش وەک «سێیەم شەپۆلی تورکمان» کە ڕووی لە ئێران کردبێت دوای سەلجوقییەکان و قەرەقۆینلۆ/ ئاق قۆینلۆ ھەژمار دەکرێت. لە ھەمان کاتدا، زۆرینەی توێژەران کۆکن لەسەر ئەوەی کە ئەو ئیمپراتۆرییەتەی لێی کەوتەوە ئیمپراتۆرییەتێکی ئێرانی بووە، و دەوڵەتەکە دوای چەند سەدەیەک دابڕان دووبارە بە فەرمی بە «ئێران» ناوزەد کرایەوە.

شەجەرەیەکی ساختە کە لەلایەن سەفەوییەکانەوە پەرەی پێدرا، بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە شێخ سەفی (دامەزرێنەری ڕێبازەکە و باپیری ئیسماعیل) نەوەی ڕاستەوخۆی حەوتەمین ئیمامی شیعەی دوازدە ئیمامییە و لەوێشەوە دەگاتەوە سەر ئیمامی عەلی و پێغەمبەر محەممەد.

ساڵانی سەرەتا

لە ساڵی ١٤٨٨دا، باوکی ئیسماعیل لە شەڕێکدا لە تەبەسەران دژی ھێزەکانی شێروان شا فەرۆخ یەسار و سەردەستەکەی، ئاق قۆینلۆ (کە یەکێتییەکی ھۆزە تورکەکان بوو و زۆربەی ئێرانییان لەژێر دەستدا بوو) کوژرا. لە ساڵی ١٤٩٤دا، ئاق قۆینلۆ ئەردەبیلی گرت، عەلی میرزا سەفەوی، کوڕە گەورەی حەیدەریان کوشت و ئیسماعیلی تەمەن حەوت ساڵانیان ناچار کرد لە گێڵان خۆی حەشار بدات، لەوێ لەژێر دەسەڵاتی کار-کیا سوڵتان عەلی میرزا، لەلایەن زانایانەوە پەروەردە و فێربوونی وەرگرت.

کاتێک ئیسماعیل گەیشتە تەمەنی دوازدە ساڵی، لە خۆحەشاردان ھاتە دەرەوە و لەگەڵ شوێنکەوتووانیدا گەڕایەوە بۆ ئەوەی ئێستا بە ئازەربایجانی ئێران دەناسرێت. سەرکەوتنی ئیسماعیل بۆ سەر کورسی دەسەڵات لە ڕێگەی ھۆزە تورکمانەکانی ئەنادۆڵ و ئازەربایجانەوە بوو، کە گرنگترین بەشی بزووتنەوەی قزڵباشیان پێکدەھێنا.

زۆرجار وادەزانرێت کە ئیسماعیل بە تەنھا سەرکردایەتی بزووتنەوەی سەفەوی کردووە بۆ سەرکەوتن، ھەرچەندە تەمەنی تەنھا دوازدە ساڵ بووە کاتێک لە حەشارگە ھاتە دەرەوە بۆ دەستپێکردنی داگیرکارییەکانی و لە چواردە ساڵ تێپەڕی نەدەکرد کاتێک وەک شا تاجی لەسەر نرا. لە ڕاستیدا، گرووپێکی حەوت کەسی لە ڕاوێژکاران کە بە «ئەھلی ئیختیساس» ناسرابوون، ئاڕاستەی شۆڕشی سەفەوییان دەکرد.

کۆتاییی فەرمانڕەوایی و مردن

دوای شەڕی چاڵدێران، ئیسماعیل ئەو سیفەتە سەروو سروشتییە و ئەو ھەستەی کە ھەرگیز شکست ناھێنێت لەدەستدا، و وردە وردە پەنای بۆ زۆر خواردنەوەی مەی برد. ئەو کشایەوە بۆ کۆشکەکەی و جارێکی تر بەشداری لە ھیچ ھەڵمەتێکی سەربازیدا نەکرد، و کاروباری دەوڵەتی بۆ وەزیرەکەی، میرزا شا حوسێن بەجێھێشت، کە ببووە ھاوڕێی نزیک و «نەدیم»ی (واتە ھاودەمی مەیخواردنەوەی). ئەمەش ڕێگەی بە میرزا شا حوسێن دا کە ھەژموونی خۆی زیاد بکات و دەسەڵاتەکانی فراوان بکات. میرزا شا حوسێن لە ساڵی ١٥٢٣ لەلایەن گرووپێک لە ئەفسەرانی قزڵباشەوە تیرۆر کرا، دوای ئەوە ئیسماعیل جەلالەددین محەممەد تەبرێزی کوڕی زەکەریای وەک وەزیری نوێ دەستنیشان کرد. ئیسماعیل لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ لە تەمەنی ٣٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە ئەردەبیل نێژرا. تەھماسبی یەکەمی کوڕی شوێنی گرتەوە.

ئەنجامەکانی شکستی چاڵدێران لە ڕووی دەروونیشەوە بۆ ئیسماعیل قورس بوون؛ پەیوەندییەکانی لەگەڵ شوێنکەوتووە قزڵباشەکانی بە تەواوی گۆڕانیان بەسەردا ھات. ڕکابەرییە ھۆزایەتییەکانی نێوان قزڵباشەکان کە پێش شکستی چاڵدێران بە شێوەیەکی کاتی وەستابوون، ڕاستەوخۆ دوای مردنی ئەو بە توندی سەریان ھەڵدایەوە و بووە ھۆی دە ساڵ شەڕی ناوخۆ (١٥٢٤–١٥٣٣) تا ئەو کاتەی شا تەھماسب کۆنتڕۆڵی کاروباری دەوڵەتی گرتەوە دەست. دواتر سەفەوییەکان بۆ ماوەیەکی کورت بەڵخ و قەندەھاریان لەدەستدا بۆ پاشایانی مەغۆلی ھیند، و نزیک بوو ھیراتیش لەدەست بدەن بۆ ئۆزبەکەکان.

لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئیسماعیلدا، بەتایبەت لە کۆتاییی ساڵانی ١٥١٠دا، یەکەم ھەنگاوەکان بۆ ھاوپەیمانیی ھابسبۆرگ-پەرسیا نران، کاتێک کارلۆسی پێنجەم و لودویکی دووەمی ھەنگاریا لە پەیوەندیدا بوون بە مەبەستی یەکگرتن دژی دووژمنی ھاوبەشیان کە تورکی عوسمانی بوو.

مردنی شا ئیسماعیل دوای چەند ساڵێک لە قۆناغێکی زۆر خەمناک و تەڵخی ژیانی ھات. ئەو لە ئەردەبیل، لە تەنیشت گۆڕی باپیری ناوداری، شێخ سەفی نێژرا. گۆڕی شا ئیسماعیل لەلایەن ھاوسەرەکەی، تاجیلوو خانم لە ساڵی ١٥٢٤، لە ناو کۆمەڵەی خانەقا و مەزارگەی شێخ سەفییەددینی ئەردەبیلی دروست کرا.