دەوڵەتی کوردی (١٩١٨-١٩١٩)

دەوڵەتی کوردی
دامەزران	٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨
زمانی فەرمی	زمانی کوردی
پایتەخت	سلێمانی
دەکەوێتە ناو قەوارەی خاکی ئیداری ئێستا	ھەرێمی کوردستان
کۆتاییھاتن	٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

دەوڵەتی کوردی حکوومەتێکی خۆسەر بوو لە باشووری کوردستان کە لە تشرینی یەکەمی ١٩١٨ تا مانگی حوزەیرانی ١٩١٩ بوونی ھەبوو. ھەرچەندە سەرەتا ملکەچی بەریتانیا بوو، بەڵام لە کۆتاییدا دوای یاخیبوونێکی دژە بەریتانیا ھەڵوەشایەوە.

ناو

«دەوڵەتی کوردی» ئیگزۆنیۆمێکە کە بەرپرسانی بەریتانیا لە لەندەن و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بۆ وەسفکردنی ئەم سیاسەتە لە ماوەی بوونیدا بەکاریان ھێناوە. سەعد ئەسکەندەر باس لەوە دەکات کە ئەم دەستەواژەیە ھەڵەیە، بەو پێیەی کە بە تەواوی سەربەخۆ نەبووە.

مێژوو

دامەزراندن

لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە تشرینی یەکەمی ١٩١٨دا، شێخ مەحموود ھەوڵی دا لە عوسمانییەکان جیا ببێتەوە و ناوچەیەکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لەژێر سەرپەرشتی بەریتانیادا دروست بکات. ئەو لەلایەن ئەنجومەنێکی پیاوچاکانی کوردەوە لە ناوچەی سلێمانی وەک سەرۆکی حکوومەت ھەڵبژێردرا. ھەر کە بەریتانییەکان کەرکووکیان گرت (٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨)، شێح مەحموود ھێرشی کردە سەر سەربازانی عوسمانی و دیل و دەستگیری کردن، کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی ڕاگەیاند و بەیعەتی خۆی بۆ بەریتانیا دووپات کردەوە. ناوچە کوردییەکانی دیکەی وەک ڕانیە و کۆیەش ھەمان ھەنگاویان نا.

لە ڕووانگەی عوسمانییەکانەوە، ناوچەکە ھێشتا بەپێی یاسا ھی ئەوان بوو. (زانیاری زیاتر: کێشەی مووسڵ). ئەوان دەوڵەتی کوردییان بە فەرمی نەدەناسی. بە پێچەوانەوە، بەرپرسانی بەریتانیا بڕیاریان دا ھاوکاری لەگەڵ کوردەکان قبووڵ بکەن، سەرەڕای ئەوەی بە فەرمی خاوەنی سیاسەتێکی ڕوون نەبوون سەبارەت بە باشووری کوردستان، ھەروەھا بەھۆی ئەوەی لەو کاتەدا لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە لە پێگەیەکدا نەبوون کە بتوانن ھەستی نەتەوەیی کورد پشتگوێ بخەن.

شێخ مەحموود لەلایەن بەریتانییەکانەوە وەک پارێزگاری «ناوچەی ب» دەستنیشان کرا، کە لە باشووری ڕووباری زێی بچووکەوە تا سنووری کۆنی عوسمانی-فارس درێژ دەبووەوە. شێخ مەحموود ھەوڵی دا ھەژموونی خۆی لە دەرەوەی ناوچە دیاریکراوەکە فراوان بکات، ھەروەھا ھاوکارییە دارایییەکانی بەریتانیای بۆ دابینکردنی مووچەی سەربازەکانی و یارمەتیدان لە چاکبوونەوە لە وێرانکارییەکانی شەڕ بەکار ھێنا. شێخ مەحموود ھیوای دەخواست بە کڕینی دڵسۆزی سەرۆک ھۆزەکان، بنکەی دەسەڵاتی خۆی بەھێز بکات. ئەمەش بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکان لەگەڵ بەریتانییەکان و زەمینەی بۆ ڕاپەڕینێکی کۆتایی خۆش کرد.

ڕاپەڕینی ئایاری ١٩١٩

لە ٢٣ی ئایاری ١٩١٩دا، چەند مانگێک دوای ئەوەی وەک پارێزگاری سلێمانی دەستنیشان کرا، شێخ مەحموود ٣٠٠ چەکداری ھۆزەکانی کۆکردەوە، سەرپەرشتیارانی بەریتانیای دەرکرد و خۆی وەک «فەرمانڕەوای تەواوی کوردستان» ناساند، بەمەش یەکەمین ڕاپەڕینەکانی شێخ مەحموودی حەفید دەستی پێکرد. لە سەرەتای ڕاپەڕینەکەدا، کوردەکان ھەندێک سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا لە ڕێگەی بۆسە دانان بۆ ھێزە بچووکەکانی بەریتانیا کە لە چەمچەماڵ لایان دابوو. لە ھەردوو دیوی سنوورەوە، ھۆزەکان پشتگیری خۆیان بۆ شێخ مەحموود ڕاگەیاند.

شێخ مەحموود بە بەکارھێنانی دەسەڵاتی خۆی وەک ڕێبەرێکی ئایینی، لە ساڵی ١٩١٩دا داوای جیھادی دژی بەریتانییەکان کرد و بەم شێوەیە پشتگیری زۆرێک لەو کوردانەی بەدەست ھێنا کە بێلایەن بوون بەرامبەر بە خەباتی نەتەوەیی. ھەرچەندە چڕی خەباتەکە پاڵنەرەکەی ئایین بوو، بەڵام جووتیارانی کورد بیرۆکەی «ئازادی نەتەوەیی و سیاسی بۆ ھەمووان»یان وەرگرت و تێکۆشان بۆ «باشترکردنی پێگەی کۆمەڵایەتییان».

چەکدارانی ھۆزەکان لە ئێران و عێراقەوە بە خێرایی لەگەڵ شێخ مەحموود ھاوپەیمانییان بەست، چونکە ئەو لە دژایەتیکردنی دەسەڵاتی بەریتانیادا سەرکەوتووتر دەبوو. بە وتەی مەکداوڵ، ھێزەکانی شێخ «بە شێوەیەکی سەرەکی لە دانیشتووانی ناوچەی بەرزنجە و خێڵەکان، ھەمەوەند لەژێر فەرمانی کەریم فەتاح بەگ، و بەشە ناڕازییەکانی ھۆزەکانی جاف، جەباری، شێخ بزێنی و شوانی پێکھاتبوون». جەماوەریی و ژمارەی سەربازانی شێخ مەحموود دوای بۆسەکانیان بۆ سەر کاروانە سەربازییەکانی بەریتانیا بەردەوام زیادی دەکرد.

لە نێوان لایەنگرانی شێخ مەحمووددا، مستەفا بارزانی تەمەن ١٦ ساڵانیش ھەبوو، کە دواتر بوو بە ڕێبەری بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد و فەرماندەی ھێزەکانی پێشمەرگە. بارزانی و پیاوەکانی بە فەرمانی شێخ ئەحمەد بارزانی، سەرۆکی ھۆزی بارزان، لە دۆڵی پیاوەوە پەڕینەوە بۆ ئەوەی پەیوەندی بە شێخ مەحموودەوە بکەن. ھەرچەندە لە ڕێگادا چەندین جار بۆسەیان بۆ دانرا، بەڵام بارزانی و پیاوەکانی توانییان بگەنە شوێنی شێخ مەحموود، بەڵام زۆر درەنگ گەیشتن بۆ ئەوەی یارمەتییەکی جدی لە ڕاپەڕینەکەدا پێشکەش بکەن. چەکدارانی بارزانی تەنھا بەشێکی بچووک بوون لە ھێزە ٥٠٠ کەسییەکەی شێخ.

کاتێک بەریتانییەکان لە دەسەڵاتی سیاسی و سەربازیی ڕوو لە گەشەی شێخ ئاگادار بوون، ناچار بوون بە سەربازی وەڵام بدەنەوە. دوو لیوا ڕەوانە کران، کە لە ١٨ی حوزەیراندا لە «دەربەندی بازیان» ھێزی کوردەکانیان تێکشکاند و لە ٢٨ی مانگدا ھەڵەبجەیان داگیرکرد، بەمەش کۆتاییان بە دەوڵەتی کوردی ھێنا و ڕاپەڕینەکەیان سەرکوت کرد.

حکوومەت

مەحموودی حەفید سەرۆکی حکوومەتی دەوڵەتی کوردی بوو. لە یەکەم ڕۆژی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩١٨دا، دەسەڵاتدارانی بەریتانیا وەک حوکمداری ناوچەی سلێمانی دانیان پێدانا.

ڕۆڵی بەریتانیا تەنھا لە چاودێریکردندا سنووردار بوو، و ئێدوارد نووئێل لەلایەن ئارنۆڵد ویڵسنەوە وەک کارمەندێکی سیاسی بەرپرسیار لە چاودێریکردن دەستنیشانکرا. لەکاتێکدا کە حکوومەتی دەوڵەتی کوردی سەربەخۆیی خۆی لەو پرسانەی کە پەیوەست بوون بە دادوەری و داھاتەوە پاراست.

ئاڵا

ئەم حکوومەتە تا ئایاری ١٩١٩ ئاڵای شانشینی یەکگرتووی بەکار دەھێنا.

ئیلھان کیلیچ دەڵێت حکوومەتەکە لەگەڵ ھەڵگیرسانی ڕاپەڕین لە ٢٣ی ئایاری ١٩١٩دا «ئاڵای کوردی بەرزکردەوە»، ھەرچەندە ھیچ وردەکارییەک لەسەر دیزاینەکەی نادات؛ بەڵام نووسەرانی پەرتووکی «لە دووژمنەوە بۆ ھاوپەیمان: تورکیا و بەریتانیا، ١٩١٨–١٩٦٠» بە وردی باس لە دیزاینەکەی دەکەن و دەڵێن: «ئاڵایەک کە لە ساڵی ١٩١٩دا دیزاین کرابوو، ڕەنگی سەوز بوو، بازنەیەکی سوور و مانگێکی سپی لەناو بازنەکەدا بوو». ماڵپەڕی flaglog.com کە پێڕستێکی سەرھێڵە بۆ ئاڵاکان، بە ھەمان شێوە پشتڕاستی دەکاتەوە کە «شێخ مەحموود لەژێر ئاڵایەکی سەوزی کوردیدا دژی بەریتانییەکان ڕاپەری. ڕاپەڕینەکە لە مانگی حوزەیراندا سەرکوت کرا، بەڵام شێخ مەحموود لە ساڵی ١٩٢٢دا دەگەڕایەوە بۆ ئەوەی شانشینییەکی دانپێدانەنراوی کوردستان لەژێر ھەمان ئاڵادا ڕابگەیەنێت».

سەرچاوەکان

• بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Kurdish state (1918–1919)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.