پارێزگای خووزستان

پارێزگای خووزستان
ناو بە زمانی فەرمی	استان خوزستان‎‎
وڵات	ئێران
پایتەخت	ئەھواز
دابەشکاریی کارگێڕی	ئێران
ناوچەی کاتی	UTC+03:30، کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو
پۆتانی شوێن	٣١°١٩′٣٨″N ٤٨°٤١′٣٨″E
دانیشتووان	٤٬٧١٠٬٥٠٩، ٤٬٥٣١٬٧٢٠، ٤٬٢٧٤٬٩٧٩
ڕووبەر	٦٤٬٠٥٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە
وێبگە	http://www.ostan-kz.ir
ئابووری بابەت	economy of Khuzestan Province
کۆدی تەلەفۆن	0632422
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

پارێزگای خووزستان

پارێزگای خووزستان (بە فارسی:استان خوزستان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەھوازە. بەشێکە لە ھەرێمی لوڕستانی بچووک.

پارێزگای خووزستان لە باکووردا لە گەڵ پارێزگای لوڕستان، لە باکووری ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی ئەسفەھان و چوارمەحاڵ و بەختیاری، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگاکانی چوارمەحاڵ و بەختیاری و کوھگیلوویە و بویرەحمەد، لە باشووری ڕۆژھەڵاتدا لە گەڵ پارێزگای کوھگیلوویە و بویرەحمەد، لە باکووری ڕۆژاوادا لە گەڵ پارێزگای ئیلام، لە باشووردا لە گەڵ کەنداوی فارس و لە ڕۆژاوادا لە گەڵ وڵاتی عێراق ھاوسنوورە. ئیبن بەتووتە لە گەشتیارەکەیدا دەڵێت: شاری ئیزە کە پێشتر پایتەختی ئەتابکان لۆرە گەورە بوو، لە ئەم پارێزگاکەیە.

مێژوو

وتاری سەرەکی: مێژووی پارێزگای خوزستان

سەردەمی کۆن

زیگۆراتی چۆغازیەنبیل لە خووزستان پێکھاتەیەکی شکۆداری شارستانیەتی ئیلام بوو.

پارێزگای خووزستان یەکێکە لە ناوەندەکانی شارستانیەتیی کۆن، و یەکێکە لە گرینگترین ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن، کە چەقەکەی لە دەوروبەری سووس بوو. یەکەم ئیمپراتۆریەتیی گەورە کە بنکەکەی لێرە بێت، ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ئیلامییەکان بوو لە ھەزارەی چوارەمی پێش زایین.

پاشماوە شوێنەوارییەکان ئەوە دەسەلمێنن کە تەواوی پارێزگای خووزستان نیشتمانی شارستانیەتیی ئیلامی بووە، کە شانشینێکی نائەھلیی سامی و نائەھلیی ھیندۆ-ئەورووپی بووە، و «کۆنترین شارستانیەتیی فارس»یە. ناوی «خووزستان» لە ئیلامیی (ʰŪvja) وەرگیراوە، کە پێدەچێت بە /xuʒa/ گۆ کرابێت، دواتر لە فارسیی ناوەڕاستدا بووە بە Hūzīg و لە عەرەبیدا بە al-Xūzīya.

لە ڕاستیدا، بە وتەی ئێڵتۆن ئێڵ. دانیێڵ، ئیلامییەکان «دامەزرێنەرانی یەکەم ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی بوون لە ڕووی جوگرافییەوە.» لێرەوە گرینگیی جیۆپۆلیتیکیی ناوەندیی خووزستان دەردەکەوێت کە شوێنی یەکەم ئیمپراتۆریەتیی ئێران بووە.

لە ٦٤٠ی پێش زایین، ئیلامییەکان لەلایەن ئاشووربانیپاڵەوە تێکشکان، و کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور کە وێرانکاریی بەسەر سووس و چۆغازیەنبیلدا ھێنا. دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ، ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور دەستی کرد بە ئەزموونکردنی ململانێی ناوخۆیی، کە بە بێدەنگی لەلایەن مادەکانەوە کە تا ئەو کاتە ژێردەستەی ئاشوور بوون، قۆزرایەوە. لە سەردەمی دەسەڵاتی سیاکزارسی میدی (٦٢٥–٥٨٥ی پێش زایین)، ئیلام خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی ماد، بەڵام لە ٥٣٨ی پێش زایین، کوروشی مەزنی فارسی کە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنسیی دامەزراند، توانی زەوییەکانی ئیلام لە میدییەکان داگیر بکات. فارسەکان ڕێزێکی زۆریان لە ئیلام دەگرت و شاری سووس وەک یەکێک لە پایتەختەکانی ھەخامەنشی ڕاگەیەندرا. پاشان داریووشی یەکەم کۆشکێکی گەورەی بە ناوی «ئەپادانا» لەوێ لە ٥٢١ی پێش زایین بونیاد نا.

لە ٣٣١ی پێش زایین، دوای تێکشکانەکەی ھەخامەنشییەکان لە «جەنگی گەرووی یووکسیان»، سووس لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە داگیر کرا، و ساڵێک دواتر لە ٣٣٠ی پێش زایین دوای تێکشکان لە «جەنگی دەروازەی فارسی»، فارس (ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی) لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی مەکدۆنیاوە داگیر کرا. سەماکانی سووس لەلایەن ئەسکەندەرەوە لە ٣٢٤ی پێش زایین لە سووس ڕێکخرا، کە تێیدا ھاوسەرگیریی بەکۆمەڵ لە نێوان فارسەکان و مەکدۆنییەکاندا ئەنجام درا. دوای ئەسکەندەر، خێزانی سلووکی ھاتنە سەر دەسەڵاتی ناوچەکە.

کاتێک خێزانی سلووکی لاواز بوون، میھردادی یەکەمی ئەشکانی (١٧١–١٣٧ی پێش زایین)، دەسەڵاتی بەسەر ناوچەکەدا گرتە دەست.

سەردەمی ساسانی

لە ٢٢٤، دوای ئەوەی ئەشکانییەکان لە «جەنگی ھورموزدگان»دا تێکشکان، ساسانییەکان کۆنترۆڵی ناوچەکەیان کرد. ساسانییەکان بەرپرس بوون لە زۆرێک لەو بینایانەی کە لە ئەھواز، شووشتەر و باکووری ئەندیمەشک بونیاد نران. لە ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی شاپووری دووەمی ساسانی (٣٠٩ یان ٣١٠–٣٧٩ی زایینی)، عەرەبەکان لە بەحرەینەوە بەسەر کەنداوی فارسدا پەڕینەوە بۆ «ئەردەشێر-خۆرا»ی فارس و ھێرشیان کردە سەر شارەکە. وەک تۆڵەسەندنەوە، شاپووری دووەم سەرکردایەتیی ھەڵمەتێکی کرد بە ناو بەحرەیندا، ھێزە یەکگرتووەکانی ھۆزە عەرەبەکانی تەغلب، بەکر بن وائیل و عەبدولقەیسی تێکشکاند و بە شێوەیەکی کاتی بەرەو یەمامە لە ناوەڕاستی نەجد پێشڕەویی کرد. ساسانییەکان لەگەڵ ئەوەشدا ھۆزە ناوبراوەکانیان لە کرمان و ئەھواز نیشتەجێ کردەوە. عەرەبەکان دوای ئەم جەنگە ناوی شاپووری دووەمیان نا بە «شابوور زولئەکتەف».

بوونی ناوەندە زانستی و کولتوورییە دیارەکان وەک ئەکادیمیای گوندیشاپوور کە زانایانی پزیشکیی بەناوبانگی لە میسر، ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ڕۆما کۆکردبووەوە، گرینگی و ئاوەدانیی ئەم ناوچەیە لەم سەردەمەدا نیشان دەدات. خوێندنگەی پزیشکیی جۆندی-شاپوور بە فەرمانی شاپووری یەکەم دامەزرا. لەلایەن شاپووری دووەمەوە (ناسراو بە «زولئەکتەف») چاککرایەوە و نۆژەنکرایەوە و لە سەردەمی ئەنووشیرواندا تەواو کرا و فراوان کرا.

فەتحی ئیسلامیی خووزستان

وتاری سەرەکی: فەتحی ئیسلامیی خووزستان

سەردەمی ڕاشدین

«مزگەوتی جامعەی دێزفوول». سەرەڕای ئەو زیانە وێرانکەرانەی کە بەھۆی تۆپبارانی عێراق لە شەڕی ئێران و عێراقدا بەری کەوتووە، خووزستان ھێشتا خاوەنی میراتێکی دەوڵەمەندی تەلارسازیی سەردەمی ئیسلامی، ساسانی و سەردەمانی پێشترە.

لە ٦٣٩، ھێزەکانی خەلافەتی ڕاشدینی موسڵمانان لەژێر فەرماندەیی ئەبوو مووسای ئەشعەریی عەرەب، ساسانییەکانیان لە ئەھواز تێکشکاند و ھورموزانی ساتراپی فارسیان لە شارەکە دەرکرد. دواتر سووس کەوت، بۆیە ھورموزان بەرەو شووشتەر ھەڵات. موسڵمانان بە سەرکردایەتیی ئەبوو مووسا دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزە ساسانییەکان لە شووشتەر کە بۆ ماوەی ١٨ مانگ بەردەوام بوو. سەرەنجام شووشتەر لە ٦٤٢دا کەوت و دواتر موسڵمانان کۆنترۆڵی تەواویان بەسەر ناوچەکەدا چەسپاند. «مێژووی خووزستان» تۆماری کردووە کە عەرەبێکی نەناسراو کە لە شارەکەدا دەژیا، لەگەڵ پیاوێک لە سوپادا بوو بە ھاوڕێ، و لە بەرامبەر سێیەکی دەستکەوتەکاندا، تونێلی لە ناو دیوارەکەدا ھەڵکەند. عەرەبەکان نەستوورییەکان—لێکدەرەوەی شارەکە و قەشەی ھورمیزد و ھەموو خوێندکارەکانیان—پاکتاو کرد، بەڵام ھورموزانیان بە زیندوویی ھێشتەوە.

دواتر فەتحی گوندیشاپوور و زۆرێک لە ناوچەکانی تری سەر ڕووباری دیجلە ھات. «جەنگی نەھاوەند» سەرەنجام خووزستانی بۆ سوپاکانی موسڵمانان مسۆگەر کرد.

لە کاتی فەتحی ئیسلامیدا، ساسانییەکان لەگەڵ ھۆزە عەرەبە ناموسڵمانەکاندا ھاوپەیمان بوون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت ئەو جەنگانە ئایینی بوون نەک نەتەوەیی. بۆ نموونە لە ٦٣٣–٦٣٤، خالید کوڕی وەلید فەرماندەی سوپای موسڵمانان، ھێزێکی یارمەتیدەری عەرەبی ساسانییەکانی لە ھۆزەکانی بەکر، عەجل، تەغلب و نامەر لە «عەین ئەلتەمر» تێکشکاند.

نیشتەجێبوونی موسڵمانان لە ڕێگەی سەربازگە سەربازییەکانەوە لە باشووری ئێران، زۆری نەخایاند جۆرەکانی تری فراوانبوونی بەدوای خۆیدا ھێنا. بۆ نموونە ھەندێک خێزان دەرفەتیان وەرگرت بۆ بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی مڵک و ماڵی تایبەت. وەک باقی ئێران، فەتحی ئیسلامی بەم شێوەیە خووزستانی خستە ژێر دەسەڵاتی عەرەبەکانی خەلافەتەکانی ئەمەوی و عەباسی، تاوەکوو یەعقووب کوڕی لەیس سەفاری، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە، دووبارە ئاڵای سەربەخۆیی بەرزکردەوە و لە کۆتاییدا کۆنترۆڵی خووزستانی لە نێوان پارچەکانی تری ئێراندا بەدەستھێنایەوە، و خانەدانی تەمەنکوری سەفاریی دامەزراند. لەو خاڵەوە بەدواوە، خانەدانە ئێرانییەکان وەک بەشێکی گرینگ لە ئێران بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی ناوچەکە یەک لە دوای یەک.

سەردەمی ئەمەوی و عەباسی

لە سەردەمی ئەمەویدا، گرووپە گەورەکانی کۆچەری لە ھۆزەکانی حەنیفە، بەنوو تەمیم و عەبدولقەیس لە کەنداوی فارس پەڕینەوە و ھەندێک لە دەوڵەمەندترین ناوچەکانی بەسرەیان لە دەوروبەری ئەھواز و لە فارس لە کاتی فیتنەی دووەم لە ٦٦١–٦٦٥ / ٦٨٠–٦٨٤ی زایینی داگیر کرد.

لە سەردەمی عەباسیدا، لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠یەمدا، ھۆزی «ئەسەد» بە سوودوەرگرتن لە شەڕ و ململانێکانی ژێر دەسەڵاتی بوەیھییەکان، چوونە ناو خووزستان، کە گرووپێکی «تەمیم» لە پێش سەردەمی ئیسلامییەوە لەوێ دەژیان. بەڵام دوای ڕووخانی خانەدانی عەباسی، ڕەوتی کۆچبەرانی عەرەب بۆ ناو فارس وردە وردە کەم بووەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بوو. لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٦یەمدا، «بەنی کەعب» لە کووەیتەوە، لە خووزستان نیشتەجێ بوون. و لە ماوەی سەدەکانی دواتردا، ھۆزە عەرەبەکانی تریش لە باشووری عێراقەوە گوازرانەوە بۆ خووزستان.

سەردەمی قاجاڕ

قوبەی وەک ئەمە لە پارێزگای خووزستاندا زۆر باون. ئەم شێوەیە نیشانەیەکی بازرگانیی تەلارسازیی دەستڕەنگینەکانی پارێزگاکەیە. گۆڕی دانیال کە لە خووزستان ھەڵکەوتووە، خاوەنی شێوەیەکی لەم جۆرەیە. ئەم مەزارگەیەی کە لە وێنەکەدا دەبینرێت، ھی ئیمامزادە حەمزەیە، کە لە نێوان ماھشەھر و ھێندیجان ھەڵکەوتووە.

بەپێی سی.ئی. بۆسۆرس لە «ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا»دا، لە سەردەمی خانەدانی قاجاڕدا «پارێزگاکە وەک سەردەمی سەفەوییەکان بە عەرەبستان دەناسرا، و لە سەردەمی قاجاڕدا لە ڕووی کارگێڕییەوە پارێزگارێکی گشتی بووە.» نیوەی خووزستان بە عەرەبستان نەدەناسرا. بەشە باکوورییەکانی خووزستان کە پڕ لە دانیشتووان بوون و پایتەختەکەیان لە شووشتەر بوو، ناوە کۆنەکەیان پاراست، بەڵام جارجارە بەھۆی زۆریی ژمارەی دانیشتووانی بەختیاری لە نیوەی خووزستاندا دەخرایە ناو ناوچەی لوڕی گەورەوە.

لە ١٨٥٦، لە ڕەوتی «جەنگی ئەنگلۆ-فارس» لەسەر شاری ھیرات، ھێزە دەریایییەکانی بەریتانیا بە ڕووباری کارووندا تا ئەھواز ڕۆیشتن. بەڵام لەو ڕێککەوتنەی کە دواتر کرا، پارێزگاکەیان چۆڵ کرد. ھەندێک لە ھێزە ھۆزەکییەکان، وەک ئەوانەی لەلایەن شێخ جابر ئەلکەعبی، شێخی موحەمەرە سەرکردایەتی دەکران، لە بەرەنگاربوونەوەی ھێزە داگیرکەرەکانی بەریتانیادا باشتر بوون لەوانەی کە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە نێردرابوون، کە زۆر لاواز بوو. بەڵام مەبەست لە داگیرکردنی پارێزگاکە و ناوچە کەناراوەکانی تری باشووری فارس/ئێران ئەوە بوو کە فارسەکان ناچار بکەن ھیرات چۆڵ بکەن نەک داگیرکردنی ھەمیشەییی ئەم ناوچانە.

دانیشتووان

نەتەوەکانی پارێزگای خووزستان (٢٠١٦)
نەتەوە			ڕێژە
لوڕ (بەختیاری)			٥٨٫٦٪
عەرەبەکان			٢١٫٥٪
فارسەکان			١٨٫٩٪
تورکەکان			٢٫٥٪
ئەوانەی تر			٠٫٧٪

پێشانگا

پەرستگەی زیگورات

مزگەوتی جامیعی دزفوول

پردی سپی

بەنداوی کارونی سێ