ئاسیای ناوەندی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
███ پێناسەی فەڕمی یەکێتی سۆڤێت
███ پێناسەی گشتی ئێستا
███ پێناسەی یونسکۆ

ئاسیای ناوەندی یان ناوەڕاستی ئاسیا بە ئینگلیزی Central Asia ناوچەیەکی فراوانە لە قاڕەی ئاسیا، ئۆزبەگستان، کازاخستان، تاجیکستان، قرغیزستان، تورکمانستان.. کۆمارەکانی ئاسیای ناوەندین، لەگەڵ ئەوەی ئەم ناوچەیە پێناسەکراوە، بەڵام پێناسەیەکی یەکگرتووی نیە کە لە ھەموو لایەکی جیھان ڕیکەوتبن لەسەری، سنورەکەی بە شێوەیەکی ورد دیاری نەکراوە، و ناوچەکە زۆر تایبەتمەندی گرنگی ھاوبەشی ھەیە، کە لە ڕووی مێژووییەوە بە شێوەیەکی شیاو بە یەکەوە بەستراون، لە ئەنجامی ئەوەدا ناوچەکە ڕێگەی یەکتربڕینی خەڵک و بیرۆکەکانی نێوان ئەورووپا و ڕۆژھەڵاتی ناوەندی و باشوری ئاسیا و ڕۆژھەڵاتی ئاسیایە، ھەروەھا زۆر جار بە ناوی ئاسیای ناوخۆ یان تورکستان دەناسرێت.

پێناسە[دەستکاری]

کاریکاتێرێکی سیاسی لە ماوەی یاریە گەورەکەدا, ئەمیری ئەفغانی لە نێوانی ئیمپڕاتۆڕی روسی و بەریتانیدایە ١٨٧٨

لە تۆمارە چینیە کۆنەکاندا دەربڕینی ھەرێمە ڕۆژئاواییەکان بەکارھاتووە بۆ ئەو خاکانەی کە ئەکەونە ڕۆژئاوای چینەوە، و بیرۆکەی دەربڕینی ئەم ناوچەیە بە ئاسیای ناوەندی لە سەڵی ١٨٤٣ ھات لە ڕێگەی جوگرافیناس ئەلیکسندەر فۆن، و چەند پێناسەیەکی جیاوازی ھەیە و لە زۆربەی کتێبەکاندا بە ناوچەی تورکستان ئاماژەی بۆ کراوە.

دابەشبوونی دانیشتوان[دەستکاری]

بە زۆربەی پێناسەکان، زیاتر لە ٨٠ ملیۆن کەس لەو ناوچەیەدا ئەژین، کە نزیکەی %٢ دانیشتونی ئاسیایە، و چڕی دانیشتوان ٩ کەس بۆ ھەر کم²، ئەو ژمارەیەش زۆر کەمە بەرامبور ئەوەی بە گشتی لە قاڕەکەدا ٨٠.٥ کەس ئەژی لە ھەر کم².

یاریە گەورەکە[دەستکاری]

یاریە گەورەکە The Great Game، دەربڕینێکی بەریتانی بوو کاتێک ڕکەبەری و ناکۆکی ستراتیژی نێوان ئیمپڕاتۆری بەریتانی و ئیمپڕاتۆری ڕوسییان بینی لە سەرکردایەتی کردنی ئاسیای ناوەندیدا بەکاریان ھێنا، بە گشتی ماوەکەی دەست پێدەکات لە ڕێکەوتننامەی ڕوسی فارسی ساڵی ١٨١٣ تا کۆبوونەوەی ئینگلیزی ڕوسی ساڵی ١٩٠٧، و لە دوای شۆڕشی بەلشەڤی، یاریەکە چووە پلەیەکی نەرمترەوە، و لە دوای جەنگی جیھانی دووەم، وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا جێگەی بەریتانیای گرتەوە لە میانەیەدا، و لە دوای داڕمانی یەکێتی سۆڤێت، جارێکی تر ڕکەبەریەکە دروست بوویەوە کە ناسراوە بە یاریە گەورە نوێکە لە نێوان وڵاتە یەکگرتووەکان و ڕووسیادا. ھەروەک زۆر لە ڕاگەیاندنەکان ئاماژە بەوە ئەدەن کە ناکۆکی نێوان ھێزە نێودەوڵەتیەکان و ھێزەکانی تاڵیبان لە ئەفغانستان بریتیە لە یاریە گەورە تازەکە.

ناوچەکان[دەستکاری]

مزگەوتی ئۆرتۆغرۆل غازی لە عەشق ئاباد
وڵات ڕووبەر (کم²) ژمارەی دانیشتوان پایتەخت زمان ئایین
کازاخستان ٢،٧٢٤،٩٠٠ ١٦،٠٠٤،٨٠٠ ئاستانە ڕوسی، قەزخی %٥٦ ئیسلام
قرغیزستان ١٩٩،٩٠٠ ٥،٤٨٢،٠٠٠ بیشکاک ڕوسی، قیرگیزی %٨٦ ئیسلام
تاجیکستان ١٤٣،١٠٠ ٧،٣٤٩،١٤٥ دووشەنبە تاجیکی %٨٤ ئیسلام
تورکمانستان ٤٨٨،١٠٠ ٥،١١٠،٠٠٠ عەشق ئاباد تورکمانی %٩٣ ئیسلام
ئوزبەکستان ٤٤٧،٤٠٠ ٢٧،٦٠٦،٠٠٠ تەشقەند ئۆزبەگی %٩٦ ئیسلام

سەرچاوەکان[دەستکاری]

سایتی المعرفة