پارێزگای ئەسفەھان
| پارێزگای ئەسفەھان | |
|---|---|
| وڵات | ئێران |
| پایتەخت | ئەسفەھان |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئێران |
| پۆتانی شوێن | ٣٢°٣٩′٢٨″N ٥١°٤٠′٩″E |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Governor of Isfahan Province |
| دەستەی جێبەجێکردن | Isfahan Provincial Government |
| دانیشتووان | ٥٬١٢٠٬٨٥٠ |
| ڕووبەر | ١٠٧٬٠٢٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە | http://www.ostan-es.ir/ |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Isfahan province |
| most populous urban area | ئەسفەھان |
| ئابووری بابەت | economy of Isfahan Province |
| کۆدی تەلەفۆن | 031 |
![]() | |

پارێزگای ئەسفەھان(بە فارسی: استان اصفھان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەسفەھانە.[١]
پارێزگای ئەسفەھان لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی مەرکەزی ، قوم ، سمنان ، لە ڕۆژھەڵاتدا لە گەڵ پارێزگای ھێز(یەزد) ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی فارس ، کوھگیلوویە و بویرەحمەد و لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگاکانی لوڕستان ، چوارمەحاڵ و بەختیاری و خووزستان ھاوسنوورە.
مێژوو
[دەستکاری]مێژوونووسان «ئێسپاھان»، «سێپاھان» یان «ئەسفەھان»یان لە بنەڕەتدا وەک بنکەیەکی بەرگری و سەربازی تۆمار کردووە. بەو ھۆیەوە، ئاسایش و پاراستنی قەڵا و قایمکارییە زیادبووەکان بە شێوەیەکی پلەبەندی، پاراستنی نیشتەجێبووانی نزیک دابین دەکات، بۆیە دەبێتە ھۆی گەشەکردنی نیشتەجێبوونە گەورەکانی نزیک. ئەم قەڵا مێژووییانە بریتی بوون لە «ئاتەشگا»، «سارۆویە»، «تەبارەک»، «کۆھەن دێژ» و «گارد دێژ». کۆنترینیان «قەڵای سەفید» و زەوییەکانی «تەمیجان»ە لە سەردەمانی پێش مێژوو. گوندی مێژوویی ئابیانە، کە سەرنجڕاکێشییەکی سەرتاسەرییە، ھەروەھا پاشماوەکانی ساسانی و پەرستگاکانی ئاگری لە نێوان شوێنەوارە مێژووییەکانی تردا ھەیە.
لە سەدەکانی ١٧ و ١٨دا، پارێزگای ئەسفەھان چێژی لە ئاستێکی بەرزی ئاوەدانی بینی چونکە بوو بە پایتەختی ئێرانی سەفەوی. لە کاتێکدا شاری سێپاھان (ئەسفەھان) بنکەی پاشایەتییان بوو، کاشان شوێنی پشوو و کات بەسەربردنیان بوو.
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]زمان
[دەستکاری]زمانی یەکەم لە پارێزگای ئەسفەھان[٢] ██ فارسی (79.51%)██ لوڕی (6.83%)██ تورکی (5.82%)██ گرووپی تەختاییی ناوەندی (3.39%)██ گورجی (0.30%)██ بیاوانەکی (0.07%)██ ئەرمەنی (0.04%)██ ئەوانی تر، نەزانراو (4.05%)
زۆرینەی دانیشتووان بە فارسی وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن لەگەڵ کەمینەیەک لە ئاخێوەرانی لوڕی، تورکی، گورجی، بیاوانەکی و ئەرمەنی.[٢]
لە سەردەمی پەھلەویدا، گرووپێکی گەورە لە کوردانی ھۆزی گەڵباخی لە باکووری پارێزگای کوردستانەوە بۆ شاری ئەسفەھان و شارەکانی یەزد، کاشان و نایین گوازرانەوە. ئەمڕۆ، ھۆزی گەڵباخی زیاتر وەک توخمی تێکەڵبوو لە ناو دانیشتووانی ئەم شارانەدا دێنە ئەژمار.[٣][٤]
دانیشتووان
[دەستکاری]لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٤،٤٩٩،٣٢٧ کەس بوو لە ١،٢٢٣،٦٨٤ خێزاندا، بە ڕێژەی خوێندەواریی ٨٨.٦٥ لە سەدا.[٥] سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٤،٨٧٩،٣١٢ کەسی لە ١،٤٥٤،١٦٢ خێزاندا ژمارد.[٦] سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی بە ٥،١٢٠،٨٥٠ کەس لە ١،٦٠٧،٤٨٢ خێزاندا پێوانە کرد.[٧]
دابەشکردنی کارگێڕی
[دەستکاری]مێژووی دانیشتووان و گۆڕانکارییە پێکھاتەیییەکانی دابەشکردنی کارگێڕیی پارێزگای ئەسفەھان لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە.
| شارستانەکان | ٢٠٠٦[٥] | ٢٠١١[٦] | ٢٠١٦[٧] |
|---|---|---|---|
| ئاران و بیدگۆل | ٨٩،٩٦١ | ٩٧،٤٠٩ | ١٠٣،٥١٧ |
| ئەردەستان | ٤٣،٥٨٥ | ٤١،٤٠٥ | ٤٢،١٠٥ |
| بۆرخوار[ئ] | – | ١٠٨،٩٣٣ | ١٢٢،٤١٩ |
| بووین میاندەشت[ا] | – | – | ٢٤،١٦٣ |
| چادەگان | ٣٣،٦٨٤ | ٣٣،٩٤٢ | ٣٢،٤٧٩ |
| دەھاقان | ٣٤،١٤٩ | ٣٤،٨٤٤ | ٣٤،٥١١ |
| فەلاوەرجان | ٢٣٢،٠١٩ | ٢٤٧،٠١٤ | ٢٤٩،٨١٤ |
| فەریدوون | ٨١،٦٢٢ | ٧٩،٧٤٣ | ٤٩،٨٩٠ |
| فەریدوونشار | ٣٨،٩٥٥ | ٣٨،٣٣٤ | ٣٥،٦٥٤ |
| گوڵپایەگان | ٨٢،٦٠١ | ٨٧،٤٧٩ | ٩٠،٠٨٦ |
| ھەرەند[ب] | – | – | — |
| ئەسفەھان | ١،٩٦٣،٣١٥ | ٢،١٧٤،١٧٢ | ٢،٢٤٣،٢٤٩ |
| جەرقەویە[پ] | – | – | — |
| کاشان | ٢٩٧،٠٠٠ | ٣٢٣،٣٧١ | ٣٦٤،٤٨٢ |
| خونسار | ٣١،٥٤٢ | ٣٢،٤٢٣ | ٣٣،٠٤٩ |
| خومەینیشەھر | ٢٨٢،٨٨٨ | ٣١١،٦٢٩ | ٣١٩،٧٢٧ |
| خور و بیاوانەک[ت] | – | ١٧،٧٩٣ | ١٩،٧٦١ |
| کووھپایە[ج] | – | – | — |
| لێنجان | ٢٢٥،٥٥٩ | ٢٤٦،٥١٠ | ٢٦٢،٩١٢ |
| مەیمە و وەزوان[چ] | – | – | — |
| موبارەکە | ١٣٢،٩٢٥ | ١٤٣،٤٧٤ | ١٥٠،٤٤١ |
| نایین | ٥٤،٢٩٨ | ٣٨،٠٧٧ | ٣٩،٢٦١ |
| نەجەف ئاوا | ٢٧٩،٠١٤ | ٣٠٠،٢٨٨ | ٣١٩،٢٠٥ |
| نەتەنز | ٤٣،٩٤٧ | ٢،٢٣٩ | ٤٣،٩٧٧ |
| سەمیرەم | ٧٠،٧٣٥ | ٦٥،٠٤٧ | ٧٤،١٠٩ |
| شاھینشار[ح] | ٢٧٧،٧٨٣ | ١٩٦،٥٨٤ | ٢٣٤،٦٦٧ |
| شەھرەزا | ١٣٩،٧٠٢ | ١٤٩،٥٥٥ | ١٥٩،٧٩٧ |
| تیران و کەرڤەن | ٦٤،٠٤٣ | ٦٩،٠٤٧ | ٧١،٥٧٥ |
| وەرزەنە[ب] | – | – | — |
| کۆی گشتی | ٤،٤٩٩،٣٢٧ | ٤،٨٧٩،٣١٢ | ٥،١٢٠،٨٥٠ |
شارەکان
[دەستکاری]بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٦، ٤،٥٠٧،٤٣٠ کەس (زیاتر لە ٨٨٪ی دانیشتووانی پارێزگای ئەسفەھان) لەم شارانەی خوارەوەدا دەژین:[٧]
جوگرافیا
[دەستکاری]پارێزگای ئەسفەھان ڕووبەری نزیکەی ١٠٧،٠١٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە دادەپۆشێت و لە ناوەڕاستی ئێراندا ھەڵکەوتووە. لە باکووریدا، پارێزگای مەرکەزی و پارێزگاکانی قوم و سمنان وەستاون. لە باشووریدا، ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی فارس، و پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد. ئەمین ئاوا باشووریترین شاری پارێزگای ئەسفەھانە تەنھا ٢ کم لە باکووری سنوورەکەوەیە. لە ڕۆژھەڵاتەوە، ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای یەزد. لە ڕۆژاواوە، ھاوبەشی سنوورەکەیەتی لەگەڵ پارێزگای لوڕستان و لە باشووری ڕۆژاوادا پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری ھەڵکەوتووە.
پارێزگاکە بە گشتی ئاووھەوایەکی مامناوەند و وشک بەخۆیەوە دەبینێت، لە نێوان ٤٠.٦ °C (١٠٥.٠٨ °F) و ١٠.٦ °C (٥١ °F) لە ڕۆژێکی ساردی وەرزی زستاندا دەگۆڕێت. تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانە ١٦.٧ °C (٦٢ °F) تۆمار کراوە و تێکڕای بارانبارینی ساڵانە بە ١١٦.٩ ملم ڕاگەیەندراوە. بەڵام شاری سێپاھان (ئەسفەھان) ئەزموونی ئاووھەوایەکی نایاب دەکات، بە چوار وەرزی جیاواز.
بە بەرزیی ٤،٠٤٠ مەتر، شاھان کووھ بەرزترین لوتکەی پارێزگای ئەسفەھانە. ئەم چیایە نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای شاری فەریدوونشار لە بەشی ڕۆژاوای پارێزگاکەدا ھەڵکەوتووە.
پارێزگای ئەسفەھان ٥٢ ڕووباری ھەیە، کە زۆربەیان بچووک و کاتین، جگە لە زایەندە ڕوود، کە کۆی درێژییەکەی ٤٠٥ کم و ڕووبەری حەوزەکەی ٢٧،١٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.[١٥]
فرەچەشنیی بایۆلۆژی
[دەستکاری]«ئیسمایلیۆس ئەسفەھانێنسیس» (بە فارسی: کپوردندان_اصفهان) جۆرێکە لە ماسیی «سیپرینۆدۆنتیید» کە تایبەتە بە حەوزی ڕووباری زایەندە ڕوود (بڕوانە ڕەگەزی «ئیسمایلیۆس»). تەنھا لە سێ شوێن لە سەرانسەری پارێزگاکەدا ناسراوە.[١٦][١٧][١٨][١٩] «ئەلیۆم کلۆرۆتێپالۆم» جۆرێکی خۆماڵیی پارێزگای ئەسفەھانە، «ئەستراگالۆس ڤێرناکوولۆس»یش لە ڕۆژاوای پارێزگاکەدا باوە.[٢٠][٢١]
پێشانگا
[دەستکاری]ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]تێبینییەکان
[دەستکاری]- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە شارستانی بۆرخوار و مەیمە جیا کرایەوە[٨]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١١ لە فەریدوون جیا کرایەوە[٩]
- 1 2 دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی ئەسفەھان جیا کرایەوە[١٠]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی ئەسفەھان جیا کرایەوە[١١]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە شارستانی نایین جیا کرایەوە[١٢]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی ئەسفەھان جیا کرایەوە[١٣]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی شاھینشار و مەیمە جیا کرایەوە[١٤]
- ↑ پێشتر شارستانی بۆرخوار و مەیمە[٨] و دواتر شارستانی شاھینشار و مەیمە[١٤]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ بەختیاری، سەعی (١٣٩٣ هەتاوی). جوگرافیا. تاران: ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی. لاپەڕە ٤٢. ژپنک ٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢.
{{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ساڵ=(یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ساڵ (بەستەر) - 1 2 ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Citation/CS1/Date_validation لە ڕیزی 627:attempt to compare two nil values.
- ↑ Ahmadi، Mansur (٢٠٢٢). «سیاست های ایلیاتی پهلوی اول برابر گلباغی ها». The Scientific Journal of Cihan University – Sulaimanyia. ٦ (3): ٣٩١–٤٠٤. doi:١٠.٢٥٠٩٨/٦.٣.٢١.
- ↑ «کینه رضا شاه از طوایف و عشایر گهلواخی/ نه گلباغی ماند اینجا ne همدانی آنجا». ٨ی ئایاری ١٤٠٢.[بەستەری مردوو]
- 1 2 (in fa) (Excel) Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Isfahan Province (Report). The Statistical Center of Iran. http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/10.xls. Retrieved 25 September 2022.
- 1 2 (in fa) (Excel) Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Isfahan Province (Report). The Statistical Center of Iran. https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Esfahan.xls. Retrieved 19 December 2022.
- 1 2 3 (in fa) (Excel) Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Isfahan Province (Report). The Statistical Center of Iran. https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_10.xlsx. Retrieved 19 December 2022.
- 1 2 Davodi, Parviz (9 October 2014) (in fa). Approval letter of the ministers of the Political-Defense Commission of the Government Delegation regarding some changes and divisions of the country in Isfahan province (Report). Proposal 43036/42/1/4; Letter 58538/T26118H; Notification 153437/T35370K. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132598. Retrieved 9 June 2023.
- ↑ Rahimi، Mohammad Reza (٥ی تەممووزی ٢٠١٣) [Approved 7 May 2013]. «Six new cities and towns were added to the map of national divisions». dolat.ir (بە فارسی). Ministry of the Interior, Board of Ministers. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە – لەڕێگەی Secretariat of the Government Information Council.
- ↑ Jahangiri، Ishaq (٩ی کانوونی یەکەمی ١٤٠٠) [Approved 27 April 1400]. «Approval letter regarding national divisions in Isfahan County, Isfahan province». dotic.ir (بە فارسی). Ministry of the Interior, Council of Ministers. Proposal 207952; Letter 46503. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە – لەڕێگەی Laws and Regulations Portal of Iran.
- ↑ Jahangiri, Ishaq (5 August 2021) (in fa). Approval letter regarding national divisions in Isfahan province (Report). Ministry of the Interior, Council of Ministers. Proposal 199401; Letter 46299; Notification 46299/T58576H. https://www.rrk.ir/Laws/ShowLaw.aspx?Code=23576. Retrieved 15 June 2023.
- ↑ Ahmadinejad, Mahmud (c. 2024) (in fa). Approval regarding the establishment of Khur and Biabanak County with the city of Khur as its center under the jurisdiction of Isfahan province (Report). Ministry of the Interior, Council of Ministers. Notification 93336/T43083H. https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/135875. Retrieved 22 January 2025.
- ↑ Jahangiri, Ishaq (31 July 2021) (in fa). Approval letter regarding national divisions in Isfahan County, Isfahan province (Report). Ministry of the Interior, Council of Ministers. Proposal 206239; Notification 46291/T58615H. http://rc.majlis.ir/fa/law/show/1668035. Retrieved 17 June 2023.
- 1 2 Aref, Mohammad Reza (6 October 2024) (in fa). strategic-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3/ Approval regarding the national divisions of Shahinshahr County in Isfahan province (Report). Ministry of the Interior, Cabinet of Ministers. Proposals 580 and 70730; Notification 79240/T61130AH. https://sdil.ac.ir/%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A3%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%8 strategic-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3/. Retrieved 24 November 2024.
- ↑ EIr and Xavier de Planhol, "ISFAHAN i. GEOGRAPHY", Encyclopaedia Iranica, 2012. 2020-05-26 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
- ↑ Ghafouri، Zaniar؛ Keivany، Yazdan؛ Soofiani، Nasrollah M. (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «Reproductive biology of Aphanius isfahanensis in the Zayandehrud River, central Iran». Environmental Biology of Fishes (بە ئینگلیزی). ١٠٢ (1): ١٩–٢٥. Bibcode:٢٠١٩EnvBF.١٠٢...١٩G. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٦٤١-٠١٨-٠٨٣٣-٠. ISSN ١٥٧٣-٥١٣٣. S2CID ٥٣٨١٦٢١٩. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Zicha، Ondrej. «BioLib: Biological library». biolib.cz. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ زانيار، غفوري؛ يزدان، کيواني؛ نصراله، محبوبي صوفياني (٢١ی ئازاری ٢٠١٨). «شاخص هاي تغذيه اي کپوردندان ماهي اصفهان (Aphanius isfahanensis) در رودخانه زاينده رود در ايران». Iranian Journal of Ichthyology (بە فارسی). ٥ (3): ١٨٤–١٩١. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «تنوع جمعیتی کپوردندان اصفهان (Aphanius isfahanensis)». virascience.com. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ اخوان روفیگر، آزاده؛ باقری، علی؛ جمزاد، زیبا؛ جلیلی، عادل (٢٠١٩). «The conservation status of two Allium )Amaryllidaceae( species in Iran». طبیعت ایران. ٤ (1). doi:١٠.٢٢٠٩٢/irn.٢٠١٩.١١٨٦٨٢. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ اخوان روفیگر، آزاده؛ باقری، علی؛ جم زاد، زیبا؛ جلیلی، عادل (٢٠٢٠). «Conservation status of endemic species Astragalus vernaculus (Fabaceae)». طبیعت ایران. ٤ (6). doi:١٠.٢٢٠٩٢/irn.٢٠٢٠.١٢٠٨١٠. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

