میرنشینی بۆتان

میرنشینی بۆتان بۆتان
دەوڵەتێکی سەروەر (پێش ١٥١٤) بەشێک لە دەوڵەتی عوسمانی
→   → ١١٦١/١٢٤٧/١٣٣٥–١٨٥٥–١٨٥٥ ←
شوێنی بۆتان
پایتەخت	جزیری
ئایین	ئێزیدی، ئیسلامی سوننە (لە سەدەی ١٤ەوە)
حکوومەت	میرنشین
میر
- ١٨٢١–١٨٤٧	بەدرخان بەگ (کۆتا)
مێژوو
- دامەزراندن	١١٦١/١٢٤٧/١٣٣٥–١٨٥٥
- کۆتاییھاتن	١٨٥٥
ئەمڕۆکە بەشێکە لە	تورکیا حەسەکە باشووری کوردستان

میرنشینی بۆتان میرنشینێکی کوردی بوو لەلایەن میر عەبدولعەزیزەوە دامەزراوە لە ناوچەی جزیرەی بۆتان. ئەم میرنشینە کوردییە پلەیەکی بەرز و گەورەی میژووی نەتەوەیی و ڕۆشنبیری کوردی بووە. کەوتبووە ڕۆژاوای ھەر دوو میرنشینی بادینان و ھەکاری. ناوی میرنشینی بۆتان لە ناوی خێلی (بۆتان)ەوە ھاتووە، یەکیک لە میرە بە ناوبانگەکانی (میر بەدرخان پاشا)بووە کە لە ساڵی ١٨٢١دا بووە بە میری میرنشینی بۆتان و توانی میرنشینەکە بەرەو سە ڕبەخۆیی بەرێت لە ساڵی ١٨٤٢ کە ھیواو ئاواتی میر بەدرخان دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ بوو.

مێژوو

بنەچە

کۆنترین ئاماژەی ناسراو بۆ ئەو ناوچەیەی ئێستا پێی دەوترێت بۆتان، لە بەرھەمەکانی ھێرۆدۆتدا (٤٨٤–٤٢٦ پ. ز) دەردەکەوێت. ئەو خاکێکی بە ناوی «بوخت و ئیخ» دەستنیشان کردووە وەک بەشێک لە دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی. بە تێپەڕبوونی سەدەکان، ناوەکە وردە وردە لە ڕووی گۆکردن و شێوەوە گۆڕانی بەسەردا ھات، لە «بوختی» و «بوھتان»ەوە گەشەی کرد تا بوو بە «بۆتان».

بە تەواوی ڕوون نییە کە میرنشینی بۆتان کەی دامەزراوە. بەپێی شەرەفنامە، فەرمانڕەواکانی بۆتان نەوەی سلێمان خالیدن، کە سەرۆکی ھۆزی بۆختی بووە. لە دوای ئەو، کوڕە گەورەکەی «عەبدولعەزیز» شوێنی گرتەوە، کە ھەموو فەرمانڕەواکانی بۆتان لە نەوەی ئەون، ھەر بۆیەش بە خانەدانی فەرمانڕەوا دەوترا عەزیزان. عەبدولعەزیز ھەریەک لە براکانی (میر عەبداڵ و میر بەدر)ی وەک فەرمانڕەوای ناوچەکانی میرنشینەکە دانا. ھەرچەندە ھیچ ڕێکەوتێکی تۆمارکراو نییە لەسەر کاتی دامەزراندنی، بەڵام شەرەفخان لە شەرەفنامەدا نووسیوویەتی کە ھەشتەمین فەرمانڕەوای بۆتان، میر عیزەدین عەبداڵ، لە ساڵی ١٣٩٤دا چووە بۆ مێردین بۆ ئەوەی بەیعەت بە تەیموور بدات. مێژوونووسانی کورد ناکۆکن لەسەر ڕێکەوتی وردی دامەزراندنی میرنشینی بۆتان؛ بەپێی ئەنوەر مایی، میرنشینەکە لە ساڵی ١١٦١ لەلایەن عەبدولعەزیزەوە لە دوای دەسەڵاتی زەنگییەکان دامەزراوە. لەکاتێکدا بەپێی محەممەد ئەمین زەکی بەگ، میرنشینی بۆتان لە ساڵی ١٢٤٧ دامەزراوە.

ساڵانی سەرەتایی

جزیرە لە ساڵی ١٣٣٦/١٣٣٧ لەلایەن ھۆزی بۆتانەوە دەستی بەسەردا گیرا بە ھاوکاری ئەلئەشرەف، میری ئەیووبیی حەسکیف (حسنی کەیفا). لە ساڵانی ١٣٣٠کاندا، حەمدوڵڵا مستەوفی لە کتێبی «نزھة القلوب» دا ڕاپۆرتی داوە کە داھاتی ساڵانەی جەزیرەی ئیبن عومەر ١٧٠٬٢٠٠ دینار بووە. میرنشینی حەسکیف ئامانجی ئەوە بوو لە ڕێگەی ھۆزی بۆتانەوە کۆنترۆڵی جەزیرەی ئیبن عومەر بکات، ئەمەش بە پێشکەشکردنی ھاوکاری سەربازی بۆ گرتنی شارەکە و ھاوسەرگیری کچێک لەگەڵ عیزەدین، میری بۆتان، بەڵام ئەمە سەرکەوتوو نەبوو، چونکە میرنشینی بۆتان شارەکەی ئاوەدان کردەوە و دەسەڵاتی خۆیان چەسپاند، و لە کۆتاییدا میری حەسکیف لە ساڵی ١٣٨٤/١٣٨٥ ھەوڵیدا بە زەبری ھێز جەزیرەی ئیبن عومەر بگرێت، بەڵام بەرپەرچ درایەوە.

میرنشینەکە لە لووتکەی دەسەڵاتیدا حوکمڕانی ناوچەیەکی دەکرد کە لە ئامەدەوە بۆ وان و لە زاخۆوە بۆ شنگال درێژ دەبووەوە. یەکەم فەرمانڕەواکانی بۆتان لە بنەماڵەی عەزیزان بوون، کە سەرەتا پەیڕەوی ئایینی ئێزیدی بوون و دواتر بوون بە موسڵمانی سوننە و خزمایەتییان لەگەڵ فەرمانڕەواکانی میرنشینی بەدلیس ھەبوو. دوای ڕۆڵیان لە شکستی سەفەوییەکان بە دەستی عوسمانییەکان لە شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤، پلەی «حووکمەت» بەخشرایە بۆتان، و بوو بە میرنشینێکی کوردیی بۆماوەیی لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا.

سەردەمی دەسەڵاتی بەدرخان بەگ

یەکێک لە میرە گرنگەکانی بۆتان بەدرخان بەگ بوو، کە شوێنی میر سەیفەددینی گرتەوە. بەدرخان بەگ لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ و ١٨٤٧ میری میرنشینەکە بوو. ئەو ھێزە سەربازییەکانی نوێ کردەوە بە دامەزراندنی ھێزێکی تایبەت کە لە ئەندامانی چەندین ھۆزی ناو میرنشینەکە پێکھاتبوو، کە ئەمەش ئاسایشی بۆ بۆتان ھێنا. بەپێی دیپلۆماتکارانی ئەورووپی لە ناوچەکە، ئەو تەنانەت تاقی دەکردەوە ئاخۆ سەرۆکە ناوچەیییەکان بەپێی پێویست بەئاگان یان نا. ئەو ھەوڵی دەدا شەوانە ھێرش بکاتە سەر ھۆزێک، و ئەگەر سەربکەوتایە، سزای سەرۆک ھۆزەکەی دەدا کە دزییەکە لە خاکەکەیدا سەرکەوتوو بووە. پاشان ئەو شتانەی دەگەڕاندەوە کە شەوی پێشتر تاڵانی کردبوون.

ئاستی ئاسایش لە بۆتان بە جۆرێک بوو، کە دانیشتووانی پارێزگا دراوسێکان ھان دەدا کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەدرخان. ئەمەش بووە ھۆی دژایەتی والیی عوسمانیی مووسڵ، کە داوای کۆتایی ھێنان بە کۆچی دانیشتووان لە پارێزگای مووسڵەوە بۆ بۆتان دەکرد. دواتر، بەدرخان ٢٠٠٠ کۆچبەری دەرکرد کە لە سەردەمی حوکمڕانی محەممەد پاشا لە مووسڵ لە بۆتان نیشتەجێ بووبوون، بەڵام دوای چوار ساڵ گەڕانەوە. دەستپێکردنەوەی کۆچەکە بووە ھۆی ئەوەی والی مووسڵ، محەممەد شەریف پاشا، ڕاپۆرتێک دژی بەدرخان بەرز بکاتەوە، کە لە ساڵی ١٨٤٧ ناچار بوو ڕازی بێت بە کۆتایی ھێنان بە کۆچی بیانییەکان بۆ بۆتان. بەدرخان بەگ دوای ڕاپەڕینێکی شکستخواردوو دژی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی دەستی لەکارکێشایەوە و دواتر، بۆتان سەربەخۆیییەکەی لەدەستدا.