ڕێکەوتننامەی جەزائیر

ڕێککەوتننامەی جەزائیری ١٩٧٥

لە چەپ بۆ ڕاست: پاشای ئێران محەممەدڕەزا پەھلەوی سەرۆکی جەزائیر ھواری بومێدیێن جێگری سەرۆکی عێراق سەددام حوسێن
ڕێکەوتی ئیمزاکردن	٦ی ئازاری ١٩٧٥ (١٩٧٥-٠٣-06)
Location	جەزائیر، جەزائیر
نێوەندگیران	جەزائیر
Signatories	محەممەد ڕەزا پەھلەوی سەددام حوسێن
پارتەکان	ئێران عێراق
زمانەکان	عەرەبی و فارسی

رێکەوتننامەی جەزائیر (بە عەرەبی: اتفاقیة الجزائر) لە ساڵی‌ ١٩٧٤ حکوومەتی عێراقی ھەڵمەتێکی شەڕەنگێزی نوێی دژی‌ کوردەکان دەستپێکرد‌ و بەرەو ناوچە سنوورییەکانی ئێران دایماڵین. عێراق بە ئێرانی ڕاگەیاند کە خواستەکانی ئێران بەدی ئەھێنێت بەمەرجێک یارمەتی کوردەکان ڕاگرێت. بە میانگیریی سەرۆکی جەزائیر، ھواری بومێدیێن، ئێران و عێراق گەیشتنە ڕێکەوتنێکی گشتگیر لە ئازاری ١٩٧٥دا کە بە ڕێکەوتننامەی جەزائیر بەناوبانگە. ئەم ڕێکەوتننامەیە وای کرد کوردەکان بەبێ‌ یارمەتی بمێننەوە‌ و تاران یارمەتییەکانی بزووتنەوەی کوردی نەدات.

مستەفا بارزانی ئاوارەی ئێران بوو، ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە لایەنگرەکانیشی. ژمارەیەکی زۆریش خۆیان بەدەستەوەدا‌ و شۆڕشەکە دوای چەند ڕۆژێک کۆتایی ھات. لە ئەنجامی ئەمەدا حکوومەتی عێراقی بووە خاوەنی دەسەڵاتێکی فراوانتر بەسەر ناوچەکانی باکووری عێراقدا لەچاو پانزە ساڵی پێشوویدا ‌و بۆ ئەوەی ئەو کاریگەرییە بپارێزێت، دەستی بە پلانی بە عەرەبکردن کرد ئەویش بە ھێنانی خەڵکی عەرەب بۆ ناوچە نەوتییەکانی کوردستان، بەتایبەتی بۆ ناوچەکانی کەرکووک و دەور‌وبەری. دوای ڕێکەوتننامەکەی جەزائیر، ڕێوشوێنی سەرکوتکەرانە لەلایەن حکوومەتەوە گیرانە بەر دژی‌ کوردەکان و بووە ھۆی سەر لە نوێ دەستپێکردنەوەی شەڕ لەنێوان سوپای‌ عێراقی ‌و چەکدارە کوردەکان. لە ساڵانی ١٩٧٧ تا ١٩٧٩، ٦٠٠ دێی‌ کوردی خاپوور کران و نزیکەی ٢٠٠،٠٠٠ کورد لە ناوچەکانی خۆیان ڕاگوێزران.

پێشینە

ململانێی عێراق و کورد

وتاری سەرەکی: شۆڕشی ئەیلوول

لە ساڵی ١٩٦٣، دوای شۆڕشی ڕەمەزان، حکوومەتی حیزبی بەعس بە سەرۆکایەتیی ئەحمەد حەسەن بەکر، ھەڵمەتێکی دژی ڕاپەڕینی کورد دەستپێکرد، کە داوای سەربەخۆیییان لە عێراق دەکرد. حکوومەتی ژێر دەسەڵاتی بەعس دوای کودەتای تشرینی دووەمی ١٩٦٣ بە سەرۆکایەتیی عەبدولسەلام عارف ڕووخا. پەیوەندییەکانی نێوان حکوومەتی نوێ و کورد ڕێکنەکەوتبوون. لە ساڵی ١٩٦٨، شۆڕشێکی دیکە لەگەڵ حیزبی بەعس و حکوومەتی عێراق ڕوویدا، کە بە شۆڕشی ١٧ی تەممووز ناوزەد کرا. گرژییەکانی نێوان حکوومەتی نوێ و کورد زیادی کرد، و ھێزە چەکدارەکانی عێراق دەستیان بە کردەوەی سەربازی دژی جوداخوازانی کورد کرد. کردەوەکانی یاخیبووانی کورد بووە ھۆی تێکچوونێکی ئابووریی گەورە. لە ١١ی ئازاری ١٩٧٠، پەیماننامەیەک لە نێوان جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش (عێراق)، سەددام حوسێن، بەناوی «بەیاننامەی ئازار» و ڕێبەری ڕاپەڕینی کورد، مستەفا بارزانی، لە تکریت واژوو کرا، بۆ کۆتاییھێنان بە ململانێکان. بەپێی ڕێککەوتنەکە، دەبوو میلیشیاکان لەناو سوپای عێراقدا تێکەڵ بکرێن، ھەموو پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئێرانی پەھلەوی ببڕن و ڕاپەڕینەکە کۆتایی پێ بێت. لە بەرامبەردا، حکوومەتی عێراق بەڵێنی ئۆتۆنۆمی بە کورد دا، بەو مەرجەی نوێنەرانی کورد لە حکوومەتی عێراقدا جێگیر بکرێن. حکوومەت پێشتر ھانی «تەعریب» کردنی ناوچە کوردنشینە دەوڵەمەندەکانی بە نەوتی دابوو. تا ساڵی ١٩٧٤، کێشەی چارەسەرنەکراو لە نێوان حکوومەت و کورد سەبارەت بە سەرچاوە نەوتییەکانی ناوچە کوردنشینەکانی عێراق مابووەوە. وەزیرە کوردەکان لە حکوومەت دەستیان کێشایەوە، فەرمانبەرانی کورد کشانەوە، و پۆلیس و سەربازانی کورد چیتر ھاوکاری حکوومەتیان نەدەکرد. حکوومەتی عێراق پێداگری دەکرد کە کوردەکان پابەندی ڕێککەوتنەکەن، بەڵام کوردەکان پێیان وابوو حکوومەتە کە پەیماننامەکەی پێشێل کردووە. لە ١١ی ئازاری ١٩٧٤، ڕێککەوتنەکە خرایە ناو دەستووری عێراقەوە. دووبارە شەڕ لە نێوان سوپای عێراق و ھێزە کوردییەکان ڕوویدایەوە، کە ئێرانی پەھلەوی پشتیوانی لە کورد دەکرد.

ناکۆکییە سنوورییەکانی ئێران و عێراق

وتاری سەرەکی: ململانێی ئێران و عێراق ١٩٧٤–١٩٧٥

کاتێک حیزبی بەعس دەستی بەسەر حکوومەتدا گرت، لە ساڵی ١٩٦٨دا عێراق داوای کۆنترۆڵی تەواوی بەسەر شەتەلعەرەبدا کرد. لە ١٩ی نیسانی ١٩٦٩، ئێرانی پەھلەوی لە ڕێککەوتننامەی ساڵی ١٩٣٧ کشایەوە، کە لە نێوان شانشینی عێراق و ئێران بۆ چارەسەرکردنی کێشە سنوورییەکان واژوو کرابوو، بەو بیانووەی عێراق دەستوەردان لە بەلەمەکانی ئێران لە شەتەلعەرەب دەکات. لە نیسانی ١٩٦٩دا، ھەردوو سوپا لە کەناراوەکانی کەنداوی فارس جێگیرکران. دوای ئەوەی ئێران کۆنترۆڵی چوار دوورگەی لە کەنداوی فارسدا کرد، پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان بەغدا و تاران بە شێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. عێراق ھانی عەرەبەکانی خووزستانی دا بۆ ڕاپەڕین دژی شای ئێران، محەممەدڕەزا پەھلەوی. ھەروەھا عێراق ھەموو ئێرانییەکانی لە عێراق دەرکرد. ئێران لە شەڕی عێراق و کورددا بە کەرەستەی سەربازی و بودجە پشتیوانی لە کورد دەکرد. مستەفا بارزانی لەگەڵ نوێنەرانی حکوومەتی ئەمریکا کۆبووەوە بۆ پشتیوانیکردنی نھێنیی کوردەکان، ئەمەش پێگەی عێراقی زیاتر لاواز کرد کە بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگی تشرینی یەکەم زیاتر ئاڵۆز ببوو. عێراق ئێستا پێویستی بە ئارامکردنەوەی ئێران ھەبوو، لە ترسی ئەوەی نەک ئێران لە لای ڕۆژھەڵاتەوە ھێرشیان بکاتە سەر، لە کاتێکدا زۆربەی ھێزە چەکدارەکانی عێراق لە بەرەی سووریا دەجەنگان.

وتووێژەکان

لە ساڵی ١٩٧٣، عێراقی بەعسی دەستی بە وتووێژ لەگەڵ ئێرانی پەھلەوی کرد، بەو ھیوایەی کە کۆتایی بە پشتیوانیی ئێران بۆ ڕاپەڕینی کورد بھێنێت. لە کۆتاییی نیساندا، کۆبوونەوەیەک لە ژنێڤ لە نێوان وەزیرانی دەرەوەی ھەردوو وڵاتدا بەڕێوەچوو. نوێنەرانی عێراق داوایان کرد پابەندی پەیماننامەی ١٩٣٧ بن، کە زۆربەی شەتەلعەرەب دەداتە عێراق، بەڵام نوێنەرانی ئێران ڕەتیان کردەوە. گفتوگۆکان شکستیان ھێنا، بەڵام کۆبوونەوەکان لە نێوان ھەردوو وڵاتدا بەردەوام بوون. محەممەدڕەزا پەھلەوی بە تەواوی نەرمیی نەنواند، و داوای کۆنترۆڵکردنی نیوەی شەتەلعەرەبی (ئەروەند ڕوود) دەکرد. دوای تەواوبوونی گفتوگۆکانی شەتەلعەرەب، عێراق ھەروەھا ھەوڵی کۆتاییھێنان بە پشتیوانیی ئێران بۆ کوردەکانی دا.

لە ئایاری ١٩٧٤، عێراق و ئێران دەستیان بە پرۆسەی دیاریکردنی سنووری شەتەلعەرەب (ئەروەند ڕوود) لە نێوان خۆیاندا کرد. لە لووتکەی ساڵی ١٩٧٤ی کۆمکاری عەرەبی، نوێنەرانی حکوومەتی ئێران بۆ قسەکردن لەگەڵ نوێنەرانی عێراق بە نێوەندگیریی شا حوسێنی ئوردن ئامادە بوون. وتووێژەکان لە نێوان ھەردوو وڵاتدا بە پچڕپچڕی بەردەوام بوون، عێراق ئامادە نەبوو دەستبەرداری ئەو ناوچانە بێت کە لە پەیماننامەی ١٩٣٧ بۆی دیاریکرابوون. ئێران پشتیوانییەکانی بۆ کورد زیاد کرد، کە ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو کێشەکانی بۆ سوپای عێراق زیاد کرد. سەددام حوسێن و محەممەدڕەزا پەھلەوی لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ لە لووتکەی ئۆپێک لە جەزائیر ئامادە بوون، کە تێیدا ڕێککەوتننامەیەک بە نێوەندگیریی ھواری بومیدیان، سەرۆکی ئەو کاتەی ئەنجومەنی شۆڕشی جەزائیر، واژوو کرا.

عێراق بە ناچاری دەستبەرداری ناوچەکە بوو بۆ ئێران بەھۆی پێویستیی کۆتاییھێنان بە شەڕی دووەمی عێراق و کورد و کۆتاییھێنان بە توندوتیژییەکانی نزیک شەتەلعەرەب لەگەڵ ئێران. سنووری نێوان ھەردوو وڵات بە قازانجی ئێران دەستکاری کرا.

ڕێککەوتننامەکان

نێوەندگیریی جەزائیر

ڕێککەوتننامەی جەزائیر سنووری نێوان عێراق و ئێرانی پەھلەوی لە ناوەڕاستی کەناڵی سەرەکیی ڕێڕەوی ئاویی شەتەلعەرەبدا (ئەروەند ڕوود) دانا، کە بەزۆری پێی دەوترێت «تاڵوێگ». لە عێراق داواکرا دەستبەرداری بانگەشەی خۆی بۆ ناوچە عەرەبییەکانی ڕۆژئاوای ئێران بێت. داوا لە ھەردوو وڵات کرا پابەند بن بە پاراستنی سەرپەرشتییەکی ورد و کاریگەر بەسەر سنووری ھاوبەشیان و کۆتاییھێنان بە ھەر دەستوەردانێک لە خاکی ئەوی تریاندا. بۆیە داوا لە ئێران کرا کۆتایی بە ھەر پشتیوانییەک بۆ کورد بھێنێت. ھەردوو وڵات ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی دراوسێی باش بن. پێشێلکردنی بەشێکی ڕێککەوتنەکە «دژی ڕۆحی ڕێککەوتننامەی جەزائیرە».

لە ١٥ی ئازاری ١٩٧٥، وەزیرانی دەرەوەی عێراق و ئێران لەگەڵ نوێنەرانی جەزائیر کۆبوونەوە بۆ پێکھێنانی لیژنەیەکی ھاوبەش بە مەبەستی دیاریکردنی سنوورە نوێیەکە. لە ١٧ی ئازاردا، پرۆتۆکۆڵی نێوان ھەردوو وڵات لەلایەن ھەردوو وەزیری دەرەوە واژوو کرا. پرۆتۆکۆڵەکە دەڵێت کە ھەردوو وڵات بەڵێن دەدەن سنوورەکە دووبارە دیاری بکەنەوە.

لە ١٣ی حوزەیرانی ١٩٧٥، پەیماننامەیەکی دیکە لە بەغدا لەلایەن وەزیرانی دەرەوەی عێراق و ئێرانەوە واژوو کرا. ئەمە وردەکاریی بۆ ڕێککەوتنەکان سەبارەت بە چارەسەرکردنی ململانێکان و دیاریکردنی سنوور و ھەر گۆڕانکارییەک زیاد کرد. پەیماننامەکە بە «ئێران-عێراق: پەیماننامەی سنوورە نێونەتەوەیییەکان و پەیوەندییەکانی دراوسێیەتیی باش» ناودەبرێت.

دەرەنجامەکان

لیژنەی ئێران-عێراق لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥دا بە فەرمی سنووری نێوان ھەردوو وڵاتیان دیاری کرد، لەگەڵ واژووکردنی بەیاننامەیەکی ھاوبەشی نیازباشی لەلایەن ھەردوو لاوە. سوپای ئێران لەو ناوچە سنوورییانە کشایەوە کە داگیری کردبوون، سنوورەکە داخرا، و پشتیوانی لە یاخیبووانی کورد کۆتایی پێ ھات. ھەروەھا ئێران ڕێنماییی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی و مۆسادی کرد بۆ ئەوەی کۆتایی بە پشتیوانییە سەربازییەکانیان بۆ کورد بھێنن. وا بیر دەکرایەوە کە بە کۆتاییھاتنی پشتیوانییە نێونەتەوەیییەکان، حکوومەتی عێراق لەگەڵ کوردەکاندا دەست بە گفتوگۆ دەکات، بەڵام سەددام حوسێن ھەڵمەتێکی سەربازیی گەورەی دژی یاخیبووان دەستپێکرد، کە وای لە پاشای ئێران محەممەدڕەزا پەھلەوی کرد دەستوەردان بکات. لەلایەن ھەموو لایەنەکانەوە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست کرا، بەڵام لە ١ی نیساندا، حکوومەتی عێراق ھەڵمەتێکی سەربازیی دیکەی دەستپێکرد. دوای چەندین شەڕ، سوپای عێراق سەرکەوتنی ڕاگەیاند، بەڵام زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ پەنابەری کورد بۆ ئێران و تورکیا ڕایانکرد، لەوانەش سەرکردەی کورد مەلا مستەفا بارزانی، تەنھا بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە و لە ساڵی ١٩٧٨دا ڕاپەڕینێکی دیکە دەستپێبکەنەوە.

پاشھاتەکان

عێراق لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٨٠ لە ڕێککەوتننامەی جەزائیر کشایەوە. ڕێککەوتننامەکە بەسەر وڵاتەکەدا سەپێندرابوو و پشێوییەکانی ناو ئێران دوای شۆڕشی ئێران بووە ھۆی دروستبوونی ئەو باوەڕەی لە عێراقدا کە دەکرێت گۆڕانکارییەکان ھەڵبوەشێندرێنەوە. ئەمەش بووە ھۆی یەکێک لە درێژترین شەڕەکانی سەدەی بیستەم، شەڕی ئێران و عێراق، کە لە ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ بەردەوام بوو. شەڕەکە بەپێی بڕیارنامەی ٦١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆتایی پێ ھات و ھەردوو لایەنی بۆ ڕێککەوتننامەی جەزائیری ساڵی ١٩٧٥ گەڕاندەوە.