حەلەب
حەڵەب
حَلَب | |
|---|---|
 مۆر | |
| ناسناو(ەکان): | |
  حەڵەب شوێنی حەڵەب لە سووریا  حەڵەب حەڵەب (ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوین)  حەڵەب حەڵەب (ئاسیا)  حەڵەب حەڵەب (Aleppo) | |
| پۆتانەکان: 36°12′N 37°10′E / 36.20°N 37.16°Eپۆتانەکان: 36°12′N 37°10′E / 36.20°N 37.16°E | |
| وڵات |  سووریا |
| پارێزگا | حەڵەب |
| ناوچە | چیای سیمۆن (جەبەل سەمعان) |
| ناحیە | چیای سیمۆن (جەبەل سەمعان) |
| یەکەم ئاوەدانکردنەوە | نز. 5000 پێش زایین |
| یەکەم ئەنجومەنی شارەوانی | ١٨٦٨ |
| دەسەڵات | |
| • جۆر | حکوومەتی سەرۆکشارەوانی |
| • پارێزگار | عەزام ئەلغەریب |
| • سەرۆکی شارەوانی | محەممەد عەلی ئەلعەزیز |
| ڕووبەر | |
| • سەرجەم | ١٩٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٠ میلی چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ٣٧٩ مەتر (١٢٤٣ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (خەمڵاندنی ٢٠٢١) | |
| • سەرجەم | ٢٬٠٩٨٬٢١٠ |
| • پلە | یەکەم لە سووریا ١٨ەم لە جیھانی عەرەبی |
| سەرناوی دانیشتوو | بە عەرەبی: حلبي Ḥalabi ئینگلیزی: حەڵەبی[٢] |
| ناوچەی کاتی | UTC+٣ (AST) |
| کۆدی تەلەفۆن | کۆدی وڵات: ٩٦٣ کۆدی شار: ٢١ |
| Geocode | C1007 |
| کەشوھەوا | BSk |
| فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی | فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی حەڵەب |
| وێبگە | alp-city |
| سەرچاوەکان: ڕووبەری شاری حەڵەب[٣] سەرچاوەکان: ژمارەی دانیشتووان[٤][٥][٦][٧] | |
| Official name | شاری کۆنی حەڵەب |
| جۆر | کەلتووری |
| پێوەر | iii, iv |
| ھەڵبژێردراو (فەرمی) | 1986 (١٠ەمین دانیشتن) |
| سەرچاوەی ژ. | ٢١ |
| ھەرێم | وڵاتانی عەرەبی |
.jpg)
حەلەب (بە عەرەبی: ﺣَﻠَﺐ) شارێکە لە باکووری سووریا و ناوەندی پارێزگای حەڵەبە،[٨] کە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە بە گەورەترین پارێزگای سووریا دادەنرێت و بەپێی ئامارە فەرمییەکانی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە ٤٬٠٤٥٬٠٠٠ کەسە، ھەروەھا بە پایتەختی ئابووریی سووریاش دادەنرێت. ئەم شارە لە باکووری ڕۆژاوای سووریا و بە دووریی ٣١٠ کیلۆمەتر (١٩٣ میل) لە دیمەشقەوە ھەڵکەوتووە.[٩][١٠] ھەروەھا بە گەورەترین شاری وڵاتی شام دادەنرێت، و لە سەردەمانێکدا پایتەختی شانشینی یەمحازی ئەمۆری بووە، دواتریش چەندین شارستانییەتی جیاواز یەک لەدوای یەک فەرمانڕەوایییان تێدا کردووە، وەک: ھیتییەکان، ئارامییەکان، ئاشووری، فارسی، ھێلینی، ڕۆمانی، بێزەنتی و ئیسلامی. لە سەردەمی عەباسییەکاندا، حەڵەب وەک پایتەختی دەوڵەتی حەمدانی دەرکەوت کە سنووری دەسەڵاتی لە حەڵەبەوە تا جەزیرەی فوراتی و مووسڵ درێژ دەبووەوە.
حەڵەب بە یەکێک لە کۆنترین شارە ئاوەدانەکانی جیھان دادەنرێت، و دووەم کۆنترین شاری سووریایە لە دوای دیمەشقی پایتەختەوە، کە مێژووەکەی بۆ سەرەتای ھەزارەی شەشەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.[١١]ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان لە ھەردوو گردی 'تەلەسودە' و 'تەلەلئەنساری' لە باشووری شاری کۆن پیشانی دەدەن کە ئەم ناوچەیە لانی کەم لە کۆتایییەکانی ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا ئاوەدان بووە؛ ئەمەش لە یەکەمین ئاماژە بە ناوی حەڵەب لەو تەختە قوڕینە بزمارییانەدا دەردەکەوێت کە لە شانشینی ئیبلا و میزۆپۆتامیا دۆزراونەتەوە، کە تێیان دا باس لە باڵادەستیی سەربازی و بازرگانیی شارەکە کراوە.[١٢]
ھەندێک لە توێژەران ئەم مێژووە دێرینە بۆ ئەوە دەگێڕنەوە کە شارەکە خاڵێکی بازرگانیی ستراتیژی بووە لە نیوەی ڕێگای نێوان دەریای ناوین و مێزۆپۆتامیادا، ھەروەھا کەوتووەتە کۆتایی ڕێگای ئاوریشم کە بە ئاسیای ناوەندی و میزۆپۆتامیادا تێدەپەڕی. حەڵەب بۆ چەندین سەدە بە گەورەترین شاری سووریا و سێیەم گەورەترین شاری دەوڵەتی عوسمانی لە دوای ئەستەمبوڵ و قاھیرە مایەوە.[١٣][١٤][١٥]
کاتێک لە ساڵی ١٨٦٩دا نۆکەندی سوێس کرایەوە، ڕێڕەوی بازرگانی بەرەو دەریا گۆڕدرا و بەمەش گرنگیی حەڵەب بە ھێواشی دەستی بە کشانەوە کرد. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، حەڵەب گەورەترین گورزی بەرکەوت؛ کاتێک لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و ڕووخانی خەلافەتی عوسمانی، بەشە باکوورییەکانی لە حەڵەب جیاکرانەوە و لە ساڵی ١٩٢٠دا بەپێی ڕێککەوتنی نێوان ئەتاتورک و دەسەڵاتدارانی ئینتیدابی فەرەنسی خرانە سەر تورکیا. بەم شێوەیە حەڵەب بازرگانیی خۆی لەگەڵ شارەکانی ئەو ناوچانەدا لەدەستدا، بەتایبەتی ئەو شارانەی کە لە مێژوودا سەر بە ویلایەتی حەڵەب بوون وەک دیلۆک، مەڕەش، ئەدەنا و مێرسین، ھەروەھا ئەو ھێڵە ئاسنینە گرنگانەشی لەدەستدا کە بە مووسڵەوە دەیبەستەوە.
ڕێکەوتنامەی سایکس–پیکۆ و جیاکردنەوەی عێراق لە سووریا بووە ھۆی سستبوون و پاشەکشەیەکی گەورە لە ئابووریی حەڵەبدا. لە ساڵی ١٩٤٠یشدا، حەڵەب توانای گەیشتنی بە دەریا لەدەستدا دوای ئەوەی سەرەکیترین دەروازەی خۆی بۆ سەر دەریای ناوین لە ئەسکەندەروونلەدەستدا. پێگەی سیاسیی حەڵەب بەھۆی کردنی شاری دیمەشق بە پایتەختی سووریا پاشەکشەی کرد.
سەرەڕای ئەم گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوورییانە، حەڵەب وەک پایتەختی ئابووریی سووریا مایەوە، چونکە گرنگترین کارگە پیشەسازییەکانی تێدایە؛ ھەروەھا ناوەندێکە بۆ ناوچە کشتوکاڵییەکانی سووریا، بەتایبەتی چاندنی لۆکە کە پێداویستییەکی سەرەکییە بۆ کارگە گەشەسەندووەکانی ڕستن و چنین لە شارەکەدا. حەڵەب و دەوروبەری تا کۆتایی پەنجاکان زۆربەی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی سووریایان دابین دەکرد. لە ساڵی ١٩٨٦دا، شاری کۆنی حەڵەب خرایە لیستی شوێنەوارە جیھانییەکانی یونسکۆوە، و لە ساڵی ٢٠٠٦یشدا نازناوی پایتەختی ڕۆشنبیریی ئیسلامیی لەسەر ئاستی جیھانی عەرەبی پێ بەخشرا.
لە ماوەی ڕووداوەکانی شەڕی ناوخۆییی سووریا حەڵەب لە ڕووی مرۆیی و ئابوورییەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت بەھۆی شەڕ و بۆردومان و گواستنەوەی کارگەکان بۆ تورکیا؛ بەمەش چەرخی ئابووری لە شارەکەدا وەستا و زۆرێک لە شوێنەوارە مێژوویییەکانی تووشی وێرانکاری بوون، وەک منارەی مزگەوتی گەورەی ئەمەوی و سووتانی زۆربەی بازاڕە کۆنەکانی حەڵەبی کۆن.
مێژوو
[دەستکاری]سەردەمی پێش مێژوو و سەردەمە دێرینەکان
[دەستکاری]بە دەگمەن شوێنەوارناسان لێکۆڵینەوە و پشکنینیان بۆ شاری حەڵەب کردووە، چونکە شارە نوێیەکە کەوتووەتە ھەمان ئەو شوێنەی کە شارە دێرینەکەی لێ بووە. ھەروەھا ھەڵکۆڵینەکان لە 'تەل سەودا' ئەوەیان دەرخستووە کە شارەکە بۆ ماوەی نزیکەی ٥٠٠٠ ساڵ دەبێت لەم شوێنەدایە.
لە تۆمارە مێژووییەکاندا، حەلەب وەک شارێکی گرنگ بەراورد بە دیمەشق وەسف کراوە، کە تەنیا بە چەند ھەزار ساڵێک لە پێشیەتی. شاری دێرینی حەلەب گرنگییە مێژووییەکەی لەوەدایە کە دەبێتە دووەم کۆنترین شاری سووریا لە دوای شاری دیمەشق.[١٦] بەو پێیەی بۆ یەکەمجار لە ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا ناوی ھاتووە، ئەو کاتەی پایتەختی شانشینێکی سەربەخۆ بوو سەر بە ئیبلا؛ کە ئەویش شانشینی ئەرمان یان ئەرمی بوو (وەک ئەوەی لە ئێبڵا پێی دەگوترا) و ئەرمانی وەک ئەوەی لەلایەن ئەکەدییەکانەوە ناونرابوو.[١٧] شوێنەوارناس جۆڤانی پێتیناتۆ شانشینی ئەرمان وا وەسف دەکات کە لە خۆبەزلزانیندا لە شانشینی ئیبلا دەچوو. نارام سین پاشای ئەکەدییەکان شانشینی ئێبڵا و ئەرمانی لە سەدەی بیست و سێیەمی پێش زاییندا ڕووخاند.[١٨][١٩] ھەرچەندە ئەمەش جێگای مشتومڕە[٢٠]
"لە سەردەمی دەوڵەتی بابلی کۆندا، بۆ یەکەمجار بە شێوەی ڕەسەنی خۆی حەلەب (حالبا) دەرکەوت.[٢١] لەو کاتەدا پایتەختی فەرمانڕەوایی ئەمورییەکان بوو. شانشینی یەمحاد (نزیکەی ١٨٠٠–١٦٠٠ پێش زایین)، کە ھەروەھا بە خاکی حەلەبیش ناسرابوو لەو سەردەمەدا بەھێزترین دەسەڵات بوو. لە سەردەمی یارم-لیمی یەکەم، کە ھاوپەیمانی لەگەڵ حەمورابی بابل دروست کرد دژی شەمشی-عەدادی یەکەمی ئاشوور.[٢٢] لە سەدەی ١٦ی پێش زاییندا لەسەر دەستی ھیتییەکان بە سەرکردایەتیی مورسیلیسی یەکەم شارەکە وێران کرا. سەرەڕای ئەوەش، زۆری نەخایاند کە حەلەب ڕۆڵە پێشەنگەکەی خۆی لە سووریا بەدەستھێنایەوە، ئەمەش دوای ئەوەی دەسەلاتی ھیتییەکان لە ناوچەکەدا بەھۆی ململانێ ناوخۆیییەکانەوە لاواز بوو.
بەھۆی ئەو بۆشاییە لە ئەنجامی ململانێی ناوخۆیی ھیتیەکان لە ناوچەکەدا دروست بوو، باراتارنا، پاشای شانشینی میتانی، ھەڵمەتێکی یاخیبوونی بەرپا کرد کە کۆتایی بە ژیانی ئیلیم-ئیلیمای یەکەم، دوایین پاشای یەمحاد ھێنا لە دەوروبەری ساڵی ١٥٢٥ی پێش زاییندا.[٢٣] دواتر، پارشاتار حەلەبی داگیرکرد و بەمەش حەلەب خۆی لەسەر ھێڵی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان شانشینی میتانییەکان و ھیتیەکان و میسر بینییەوە.[٢٤] پاشای ھیتیەکان سافیلیۆمی یەکەم لە سەدەی ١٤ی پێش زایین حەلەبی لە دەستی میتانییەکان وەرگرتەوە. حەلەب گرنگییەکی پیرۆزی بۆ ھیتیەکان ھەبوو و بوو بە ناوەندێک بۆ پەرستنی خوداوەندی پیرۆزی زریان.[٢٥][٢٦]
کاتێک شانشینی ھیتییەکان لە سەدەی ١٢ی پێش زایین داڕما، حەلەب بووە بەشێک لە شانشینی ئارامیی لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین.[٢٧] ھەروەھا لە کۆتایی سەدەی نۆی پێش زایین بوو بە پایتەخت. حەلەب بووە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری نوێ، پێش ئەوەی بکەوێتە دەست ئیمپراتۆرییەتی بابلی نوێ و ئیمپراتۆرییەتی فارسی ھەخامەنشی.
ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٣٣ی پێش زایین دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و سلوکۆسی یەکەم لە نێوان ساڵانی ٣٠١ بۆ ٢٨٦ی پێش زایین کۆلۆنییەکی ھێلینی (یۆنانی) لە شارەکەدا دامەزراند، و ناوی لێنا بێرۆیا بە ناوی شاری بێرۆیا لە مەقدۆنیا.
سەردەمی ئیسلامی
[دەستکاری]ساسانییە بە سەرکردایەتی پاشا خەسرەوی یەکەم لە ساڵی ٥٤٠دا حەلەبیان تاڵان کرد و سووتاندیان، پاشان لە سەرەتای سەدەی حەوتەمدا بۆ ماوەیەکی کورت ھێرشیان کردە سەر سووریا و کۆنترۆڵیان کرد.[٢٨][٢٩] پاش ماوەیەکی کەم لە ساڵی ٦٣٧دا، شاری حەلەب لەژێر سەرکردایەتی ئەبو عوبەیدەی کوڕی جەراح و خالیدی کوڕی وەلید لە ساڵی ٦٣٧ی زایینیدا فەتح کرا، بۆ ئەوەی ببێتە بەشێک لە دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدین کە دواتریش بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی ئەمەوی و لە دوای ئەوانیش دەوڵەتی عەباسی. لە ساڵی ٩٤٤ بوو بە پایتەختی دەوڵەتی حەمدانی لەژێر فەرمانڕەوایی سەیفودەولەی حەمدانیدا. ئەم شارە لە سەردەمی ئەودا سەردەمێکی زێڕینی بەڕێ کرد و یەکێک بوو لە سنوورە گرنگەکان بۆ بەرگریکردن لە جیھانی ئیسلامی لە بەرامبەر فراوانخوازییەکانی بێزەنتینییەکاندا. بۆ ماوەیەکی کورت لە نێوان ساڵانی ٩٧٤ و ٩٨٧ لە کاتی ململانێی نێوان بێزەنتینی و سەلجوقییەکاندا داگیرکراو بۆ ماوەیەکی کاتی باجدەری ئیمپراتۆریەتی بێزەنتینی. . ھەروەھا حەلەب لە کاتی جەنگی خاچھەڵگرەکاندا لە ساڵانی ١٠٩٨ و ١١٢٤ دوو جار گەمارۆدرا، بەڵام سوپاکانی خاچییەکان بەھۆی بەھێزیی بەرگری و قەڵاکانەوە نەیانتوانی داگیری بکەن. لە ٩ی ئابی ساڵی ١١٣٨دا، شارەکە ڕووبەڕووی بوومەلەرزەیەکی وێرانکەر بووەوە کە خۆی و ناوچەکانی دەوروبەری کاول کرد، کە وەک پێنجەمین وێرانکەرترین بوومەلەرزەی مێژوویی لە سەردەمە کۆنەکاندا پۆلێن دەکرێت.[٣٠]
شارەکە لە ساڵی ١١٨٣وە لە سەردەمی دەوڵەتی دەوڵەتی ئەییووبی چووە ژێر فەرمانڕوایی سەڵاحەددینی ئەییووبی. دواتر لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٢٦٠دا، شارەکە لەلایەن مەغۆلەکانەوە بە سەرکردایەتی ھۆلاکۆ و بە ھاوکاریی فەرمانڕەوای ئەنتالیا بۆھیمۆندی شەشەم داگیرکرا.[٣١] پادشای ئەیوبی غیاسەدین توران شا بە سوپایەکی بچووکەوە بەرگری لە شارەکە کرد، بەڵام شارەکە دوای ٦ ڕۆژ لە بۆردومانی بەردەوام بە مەنجەنیق کەوت و قەڵاکەش دوای چوار ھەفتە ڕووخا، و دانیشتووانەکەی بە دڕندەیی کۆمەڵکوژ کران؛ بەڵام پادشا توران ڕزگاری بوو بەھۆی تەمەن و ئازایەتییەکەیەوە ڕێگەی پێدرا بژی. پاشان شارەکە بەخشرا بە میری پێشووی حومس ئەلئەشڕەف، و سەربازگەیەکی مەغۆلی لە شارەکەدا دامەزرا. دواتر سوپای مەغۆل پێشڕەوییەکانی بەرەو دیمەشق بەردەوام کرد کە خۆیان بەدەستەوە دا و مەغۆلەکان لە ١ی ئازاری ساڵی ١٢٦٠دا چوونە ناو شارەکە.[٣٢]
دوای سەرکەوتنی ممالیکەکان لە شەڕی عەین جالووت لە ٣ی ئەیلوول ١٢٦٠ زایینی بە سەرکردایەتی ئەلموزەفەر سەیفەدین قوتز، دەستیانەوە بە دەستپێکردنی ھێرشەکان کرد. لەو شەڕەدا کتبوغا نویان، نوێنەری ھۆلاکۆ لە شام، کوژرا. پاش ٥ ڕۆژ شاری دیمەشق گەڕایەوە ژێر دەستی ممالیکەکان و دوای نزیکەی یەک مانگ شاری حەلەبیشیان دووبارە وەرگرتەوە.
ھولاگو لە مانگی کانوونی دووەمدا ھێزی سەربازی نارد بۆ ھەوڵدان بۆ وەرگرتنەوەی حەلەب. توانیان ژمارەیەکی زۆر لە موسڵمانان کۆمەڵکوژ بکەن وەک تۆڵەی مردنی کیتبوغا، بەڵام دوای دوو ھەفتە نەیانتوانی ھیچ پێشکەوتنێکی تر بەدەست بھێنن و ناچار بوون پاشەکشە بکەن. [٣٣]
سەردەمی عوسمانی
[دەستکاری]حەلەب لە ساڵی ١٥١٦ زایینی، لە سەردەمی سوڵتان سەلیم یەکەم، بووە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لەو کاتەدا نزیکەی ٥٠ ھەزار دانیشتووی ھەبوو، یان بەپێی تۆماری عوسمانی ١١٬٢٢٤ ماڵ تۆمار کرابوو.[٣٤][٣٥]کشتوکاڵی حەلەب لە سەردەمی عوسمانیدا گەشەیەکی بەرچاوی کردبوو. دۆزینەوە ئاسەوارییەکان نیشانیان داوە کە لە حەوزی ڕووباری شارەکە ئاشی ئاو ھەبوون.[٣٦][٣٧]ھەروەھا، سەرچاوە چینییە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە لەو سەردەمەدا چالاکییەکانی ئاژەڵداری لە حەلەب گەشەسەندوو و بە باشی پەرەیان سەندووە.[٣٨]لە کاتی گەشتەکانی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی ١٧ زایینی، گەشتیاری فەرەنسی ژاک گوژۆن باس دەکات کە کۆمەڵگەی مارۆنییەکان لە حەلەب بەھۆی تەنگانەی دارایی و نەتوانینی دانی باجی جزیەت، بیر لە گۆڕینی ئایینیان بۆ ئیسلام کردبوو؛ بەڵام ڕێبەرانی ڕێبازی فڕانسیسکانیان یارمەتییان دان و کڵێساکەیان کڕی، بەم شێوەیە توانییان پارەی پێویست بۆ دانی باجی جزیەت دابین بکەن و لە گۆڕینی ئایین خۆیان بپارێزن.[٣٩]
ھەروەھا، بەھۆی شوێنی جوگرافیی ستراتیژی حەلەب کە لەسەر ڕێگای بازرگانی نێوان ئەنادۆڵ و ڕۆژھەڵاتبوو، لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا پێگەیەکی بەرزی بەدەستھێنا و لە ماوەیەکدا دوای قوستنتینییە، گرنگترین شاری دەوڵەت بوو. ئەگەرچی باڵیۆزخانە ڕۆژاوایییەکان لە ئەستەنبوڵ بوون، بەڵام ئەرکە سەرەکییەکانی کونسوڵگەری لە حەلەب جێبەجێ دەکران، و بە تایبەتی لە سەدەی ھەژدەیەمەوە کونسوڵ و بازرگانە ئەورووپییەکان ئارەزووی نیشتەجێبوونیان لە حەلەب لەگەڵ خێزانەکانیاندا دەکرد. لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ زایینی، حەلەب شوێنی دیمەشقی گرتەوە و بووە سەرەکیترین بازاڕ بۆ کاڵاکانی ھاتوو لە ڕۆژھەڵات بەرەو ناوچەی دەریای ناوین. ئەم گرنگییەش لەوەدا دەردەکەوێت کە «کۆمپانیای لێڤانت»ی لەندەن، کە لە ساڵی ١٥٨١ زایینی دامەزرا بۆ بەدەستھێنانی مافی بازرگانی ئینگلتەرا لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی، ھەرگیز نوێنەرێکی بازرگانی لە دیمەشق دانەنایەوە، ھەرچەندە مۆڵەتی ئەو کارەی ھەبوو. لەبری ئەوە، حەلەب بووە ناوەندی سەرەکی چالاکییەکانی کۆمپانیاکە تا کۆتایی سەدەی ١٨ زایینی.
بەھۆی گەشەی ئابووری، لە سەدەکانی ١٦ و ١٧ زایینی زۆرێک لە دەوڵەتە ئەورووپییەکان کونسوڵخانەیان لە حەلەب کردەوە، وەک کونسوڵخانەی کۆماری ڤێنیز لە ساڵی ١٥٤٨، کونسوڵخانەی فەڕەنسا لە ١٥٦٢، کونسوڵخانەی ئینگلتەرا لە ١٥٨٣ و کونسوڵخانەی ھۆڵەندا لە ١٦١٣ زایینی.[٤٠]لە ھەمان سەردەمدا، کۆمەڵگەی ئەرمەنییەکانی حەلەبیش پێگەیەکی گرنگیان بەدەستھێنا، چونکە بۆ مەبەستی بازرگانی گواستنەوە بۆ شارەکەیان کرد و گەڕەکی نوێی «جودەیدە»یان گەشەپێدا. لە ناودارترین بازرگانە ئەرمەنییەکانی حەلەب لە کۆتایی سەدەی ١٦ و سەرەتای سەدەی ١٧ زایینی، خواجە پەتیک چەلەبی بوو، کە دەوڵەمەندترین بازرگانی شارەکە بوو، لەگەڵ براکەی خواجە سانۆس چەلەبی. ئەوان توانییان بازرگانی ئاوریشمی حەلەب بەدەست بخەن و لە ھەمان کاتدا پشتگیرییەکی گەورەیان لە کۆمەڵگەی ئەرمەنییەکان کرد. بەپێی مێژوونووس خەلیل ئینالجق، حەلەب لە کۆتایی سەدەی ١٨ زایینی گەورەترین کارەساتی مێژوویی خۆی بینی، کاتێک ھێرشی بەدووەکان زۆربەی گوندەکانی دەوروبەری وێران کرد. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی دروستبوونی قاتوقڕییەکی درێژخایەن، کە تا ساڵی ١٧٩٨ زایینی بووە ھۆی مردنی نزیکەی نیوەی دانیشتووانی حەلەب.
لە ئەنجامی گەشەسەندنی ئابووریدا، زۆرێک لە دەوڵەتانی ئەورووپا لە ماوەی سەدەی ١٦ و ١٧دا کونسوڵخانەکانیان لە حەلەب کردبووەوە، وەک کونسوڵخانەی کۆماری ڤێنیز لە ساڵی ١٥٤٨، کونسوڵخانەی فەرەنسا لە ساڵی[٤١] کونسوڵخانەی ئینگلتەرا لە ساڵی ١٥٨٣ و کونسوڵخانەی ھۆڵەندا لە ساڵی ١٦١٣ ئەم قۆناغە کاتێک چوونە ناو شارەکە بۆ ئەوەی بازرگانی بکەن و چارەکی نوێی جودایدایان پەرەپێدا.[٤٢] دیارترینیان لە نێوان بازرگانانی ئەرمەنی حەلەبی لە کۆتایی سەدەی ١٦ و سەرەتای سەدەی ١٧دا، خواجا پێتیک چەلێبی، دەوڵەمەندترین بازرگان لە شارەکەدا و خوجا سانۆس چەلێبی برای بوون کە بازرگانی ئاوریشمی حەلەبی قۆرخ دەکرد و پاترۆنی گرنگی ئەرمەنییەکان بوون.[٤٣][٤٤]
بەڵام ئابووری شارەکە دوای کردنەوەی نۆکەندی سوێز لە ساڵی ١٨٦٩دا بە سەختی زیانی بەرکەوت، چونکە دیمەشق لە ڕووی ئابوورییەوە بوژایەوە و جارێکی تر گرنگییە ژیارییەکەی وەک ناوەندی پایتەختی سووریا پێگەیەک کە لە سەردەمی ئومەوی و ئەیوبییەوە بەدەستیھێنابوو.
.jpg)
یەکێک لە بەڵگەکانی ناوداری حەلەب لەو سەردەمەدا ئەوەیە کە ویلیام شێکسپیر لە ساڵی ١٦٠٦ زایینی ناوی حەلەبی دووجار لە شانۆنامەی ماکبێس ھێناوە. ھەروەھا لە شانۆنامەی عوتێللۆش ئاماژەی بە حەلەب کراوە، کە ئەمە نیشانەی گرنگی و ناسراوی شارەکە لە ئەورووپا لەو سەردەمەدا بوو.
سەردەمی ئینتیدابی فەرەنسی
[دەستکاری]
دەوڵەتی حەڵەب لەلایەن جەنەڕاڵی فەرەنسی ھێنری گۆڕۆ لە ئەیلوولی ١٩٢٠دا وەک بەشێک لە پلانی فەرەنسا بۆ ئاسانکردنی بەڕێوەبردنی سووریا لە ڕێگەی دابەشکردنی بۆ چەند دەوڵەتێکی بچووکتر ڕاگەیەندرا. فەرەنسا دوای شەڕی مەیسەلوون زیاتر نیگەرانی بیرۆکەی سووریایەکی یەکگرتوو بوو.
گۆڕۆ بە جیاکردنەوەی حەڵەب لە دیمەشق، دەیھەوویست سوود لە دۆخی کێبڕکێی دێرینی نێوان ھەردوو شارەکە وەربگیرێت و بیکاتە دابەشبوونێکی سیاسی. خەڵکی حەڵەب ناڕازیبوون لەوەی کە دیمەشق وەک پایتەختی نەتەوە نوێیەکەی سووریا ھەڵبژێردراوە. گۆڕۆ ھەستی بەم ھەستیارەییە کرد و ھەوڵیدا چارەسەری بکات بەوەی حەڵەب بکاتە پایتەختی دەوڵەتێکی گەورەتر و دەوڵەمەندتر کە دیمەشق قورس بوایە کێبڕکێی لەگەڵدا بکات. دەوڵەتی حەڵەب وەک ئەوەی فەرەنسا کێشابووی، زۆرینەی ناوچە بەپیتەکانی سووریای تێدابوو: دەشتی بەپیتی حەڵەب لەگەڵ تەواوی دەشتی بەپیتی ڕووباری فورات. ھەروەھا دەوڵەتەکە لە ڕێگەی سەنجەقی ئەسکەندەروونی خۆسەرەوە دەستی بە دەریادا دەگەیشت. لە لایەکی ترەوە، دیمەشق، نە خاکی بەپیتی پێویستی ھەبوو و نە دەستی بە دەریادا دەگەیشت. لە بنەڕەتدا، گۆڕۆ دەیوویست حەڵەب ڕازی بکات بە پێدانی دەسەڵات بەسەر زۆرینەی سامانە کشتوکاڵی و کانزایییەکانی سووریادا تاکو ھەرگیز نەیەوێت جارێکی تر لەگەڵ دیمەشقدا یەکبگرێت.[٤٥][٤٦] لاوازیی نسبیی ئابووریی دیمەشق زیاتر لەلایەن سەرکەوتنی ئابووریی بەیرووتەوە لە ماوەی ١٩٢٠کاندا خراپتر بوو، کە لەو کاتەدا خاکی بەشێک بوو لە مەنداتی گەورەتری فەرەنسا.[٤٧]
لەلایەکی ترەوە، حەڵەبیش زیانی ئابووریی بەخۆیەوە بینی بەھۆی سنوورە تازە کێشراوەکانی مەنداتەوە. نموونەیەکی دیار پەیماننامەی فەرەنسا و تورکیا لە ساڵی ١٩٢١ە، کە بووە ھۆی ئەوەی تورکیا باجێکی بەرزی گومرگی بۆ بازرگانی بسەپێنێت.[٤٨] ئەمە لێدانێکی ئابووری بوو بۆ حەڵەب، چونکە بە شێوەیەکی گەورە شارەکەی لە پشتێنەکەی دابڕی، کە دەکەوتە ڕۆژھەڵاتی تورکیا و باکووری ڕۆژاوای عێراقەوە.[٤٨] فەرەنسا لە دۆخێکی مەترسیداردا بوو و دەسەڵاتی گفتوگۆکردنی کەم بوو، چونکە پێویستی بە ھاوکاریی تورکیا ھەبوو بۆ ئاسایش لە باکووری سووریا.[٤٨]
سەرچاوە سنووردارە ئابوورییەکانی دەوڵەتانی سووریا ھەڵبژاردەی دەوڵەتی سەربەخۆی تەواویان بۆ فەرەنسا نەویستراو کرد، چونکە ھەڕەشەی ئەنجامێکی پێچەوانەی دەکرد: ڕووخانی دەوڵەتەکان و ناچاربوون بۆ گەڕانەوە بۆ ناو یەکێتی. ئەمەش ھۆکاری ئەوە بوو کە فەرەنسا پێشنیاری بیرۆکەی فیدراسیۆنێکی سووری کرد کە لە ساڵی ١٩٢٣دا جێبەجێ کرا. سەرەتای گۆڕۆ فیدراسیۆنەکەی بە شێوەیەک دەبینی کە ھەموو دەوڵەتەکان، تەنانەت لوبنانیش بگرێتەوە؛ بەڵام لە کۆتاییدا تەنھا سێ دەوڵەت بەشدارییان کرد: حەڵەب، دیمەشق، و دەوڵەتی عەلەوی. پایتەختی فیدراسیۆنەکە لە سەرەتادا حەڵەب بوو، بەڵام بۆ دیمەشق گواسترایەوە.
فیدراسیۆنەکە لە کانوونی یەکەمی ١٩٢٤دا کۆتایی ھات، کاتێک فەرەنسا حەڵەب و دیمەشقی تێکەڵ بە یەک دەوڵەتی سووری کرد و دیسانەوە دەوڵەتی عەلەویی جیا کردەوە. ئەم ھەنگاوە دوای ئەوە ھات کە فیدراسیۆنەکە بڕیاریدا سێ دەوڵەتە فیدراڵییەکە تێکەڵ بە یەک بکات و ھەنگاو بنێت بۆ ھاندانی سەربەخۆیی دارایی سووریا، ئەو ھەنگاوانەی کە فەرەنسا بە زۆری دەزانین.[٤٥][٤٦]
.jpg)
کاتێک شۆڕشی سووریا لە باشووری سووریا لە ساڵی ١٩٢٥دا ھەڵگیرسا، فەرەنسییەکان لە دەوڵەتی حەڵەب ھەڵبژاردنی نوێیان ئەنجامدا کە مەبەست لێی شکاندنی ھاوپەیمانێتییەکە لەگەڵ دیمەشق و گەڕانەوەی سەربەخۆیی دەوڵەتی حەڵەب بوو. فەرەنسییەکان لەلایەن سیاسەتمەدارە حەلەبییەکانەوە قەناعەتیان پێکرابوو کە خەڵکی حەڵەب پشتگیری لەم پلانە دەکەن؛ بەڵام دوای ئەوەی ئەنجومەنی نوێ ھەڵبژێردرا، بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دەنگیدا بە ھێشتنەوەی یەکێتی لەگەڵ دیمەشق. نەتەوەپەرستانی سووریا ھەڵمەتێکی گشتیی گەورەی دژە جوداخوازیان بەڕێوەبردووە کە بە توندی خەڵکیان دژی پلانی جوداخوازی جووڵاند، بەم شێوەیە سیاسەتمەدارە لایەنگرەکانی فەرەنسا ھیچ بژاردەیەکیان نەما جگە لە پشتگیریکردنی یەکێتی. ئەنجامەکە بۆ فەرەنسا زۆر شەرمەزارکەر بوو، کە دەیھەوویست جودابوونەوەی حەڵەب ببێتە سزایەک بۆ دیمەشق، کە بەشداری لە شۆڕشی سووریادا کردبوو، بەڵام ڕێز لە ئەنجامەکە گرت. ئەمە دوا جار بوو کە سەربەخۆیی بۆ حەڵەب پێشنیار بکرێت.[٤٩]
دۆخی خراپی ئابووریی شارەکە دوای جیاکردنەوەی کەناراوە باکوورییەکان لە ساڵی ١٩٣٩دا زیاتر خراپتر بوو کاتێک ئەسکەندەروون لکێنرا بە تورکیاوە وەک دەوڵەتی ھاتای،[٥٠][٥١][٥٢] و بەم شێوەیە حەڵەبی لە بەندەری سەرەکیی ئەسکەندەروون بێبەش کرد و لەناو سووریادا لە گۆشەگیرییەکی تەواودا جێھێشت.[٥٣]
دوای سەربەخۆیی
[دەستکاری]
ناکۆکییە پەرەسەندوەکانی نێوان حەڵەب و دیمەشق لە کۆتاییدا بووە ھۆی دابەشبوونی بلۆکی نەتەوەیی بۆ دوو باڵ حیزبی نەتەوەیی، کە لە ساڵی ١٩٤٦دا لە دیمەشق دامەزرا، و حیزبی گەل، کە لە ساڵی ١٩٤٨دا لە حەڵەب دامەزرا.[٥٤] ھۆکارێکی بنەڕەتیی ناکۆکییەکە، جگە لە یەکگرتن لەگەڵ عێراق، خواستی حەڵەب بوو بۆ گواستنەوەی پایتەخت لە دیمەشق. پرسی پایتەخت لە ساڵی ١٩٥٠دا بووە بابەتێکی گفتوگۆی ئاشکرا کاتێک حیزبی گەل ڕەشنووسە دەستوورێکی پێشکەش کرد کە دیمەشقی بە «پایتەختی کاتی» ناوبرد.[٥٥]
یەکەم کودتا لە مێژووی ھاوچەرخی سووریادا لە ئازاری ١٩٤٩دا لەلایەن ئەفیسەرێکی سوپای خەڵکی حەڵەب، حوسنی زەعیم ئەنجامدرا؛ بەڵام زەعیم بەھۆی دەسەڵاتی ڕەھایەوە کە وەک دیکتاتۆرێک ھەیبوو، زۆری خایاند کە ئاراستەیەکی لایەنگری میسر و ڕۆژاوای ھەڵبژارد و دەستبەرداری دۆزی یەکگرتن لەگەڵ عێراق بوو. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی تەنھا چوار مانگ دوای کودتاکەی خۆی، کودتایەکی تر ئەنجام بدرێت.[٥٦] کودتای دووەم، کە لەلایەن سامی حەنناوی (ئەویش ئەفیسەرێکی خەڵکی حەڵەب بوو) سەرکردایەتی کرا، دەسەڵاتی بە حیزبی گەل دا و بە چالاکانە ھەوڵی جێبەجێکردنی یەکگرتن لەگەڵ عێراقی دا. ھەواڵی یەکگرتنێکی نزیک لەگەڵ عێراقدا کودتایەکی سێیەمی لە ھەمان ساڵدا لێکەوتەوە: لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٩دا، ئەدیب شیشەکڵی کودتایەکی ئەنجامدا بۆ پێشگرتن لەو یەکگرتنەی کە خەریک بوو ڕابگەیەنرێت.[٥٧]
دواتر لە سەردەمی جەمال عەبدولناسر لە ساڵی ١٩٥٨دا سووریا لەگەڵ میسر یەکیانگرت؛ بەڵام یەکگرتنەکە دوای سێ ساڵ و نیو ڕووخا کاتێک دەستەیەک لە ئەفیسەرە گەنجەکانی دیمەشق کودتایەکی جوداخوازانەیان ئەنجامدا. حەڵەب بەرگری لە کودتای جوداخوازانە کرد، بەڵام لە کۆتاییدا ھیچ بژاردەیەکی نەما جگە لە داننان بە حکوومەتی نوێدا.[٥٨]
لە ئازاری ١٩٦٣دا ھاوپەیمانییەک لە بەعسییەکان، ناسرەکان و سۆسیالیستەکان کودتایەکی نوێیان دەستپێکرد کە ئامانجی ڕاگەیەندراویان گەڕاندنەوەی یەکگرتن بوو لەگەڵ میسر؛ بەڵام حکوومەتی نوێ تەنھا ئاڵای یەکگرتنەکەی گەڕاندەوە. دوای ئەوە ناکۆکیی نێوان بەعسییەکان و ناسرەکان لەسەر گەڕاندنەوەی یەکگرتنەکە بووە قەیران، و بەعسییەکان ناسرەیان لە دەسەڵات دوورخستەوە. ناسرەکان، کە زۆرینەیان لە چینی ناوەڕاستی حەڵەب بوون، لە تەممووزی ١٩٦٣دا بە شۆڕشێک لە حەڵەب وەڵامیان دانەوە.
دووبارە، حکوومەتی بەعس ھەوڵیدا ناڕەزایەتیی چینی ناوەڕاستی سووریا (کە ناوەندی چالاکیی سیاسییەکەی حەڵەب بوو) کپ بکاتەوە.[٥٩]
سەرۆک حافز ئەسەد، کە لە ساڵی ١٩٧٠دا ھاتە سەر دەسەڵات، پشتی بە پشتگیریی چینی بازرگانی لە دیمەشق بەست.[٦٠] ئەمەش پێگەی زیاتری بە دیمەشق بەخش بەسەر حەڵەب، و لە ئەنجامدا دیمەشق دەستی بەسەر ئابووریی سووریادا گرت. ناوەندگەرایی توندی دەوڵەتی سووریا، ئاراستەکردنی مەبەستداری سەرچاوەکان بەرەو دیمەشق، و سەروەریی دیمەشق بەسەر ئابووریی سووریادا وای کرد کە کێبرکێکردن بۆ حەڵەب ڕۆژ بە ڕۆژ سختتر بێت. سەرەڕای ئەمەش، حەڵەب وەک ناوەندێکی گرنگی ئابووری و کەلتووری نیشتمانی مایەوە.[٦١]
لە کۆتاییەکانی ١٩٩٠کانەوە، حەڵەب بووەتە یەکێک لە شارە خێرا گەشەکردووەکانی شام و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. کردنەوەی شاری پیشەسازیی شێخ نەجار و ھاتنی وەبەرھێنانی نوێ و ڕژانی پیشەسازییە نوێیەکان لە دوای ساڵی ٢٠٠٤ەوە بەشدارییان لە گەشەپێدانی شارەکەدا کرد. لە ٢٠٠٦دا، حەڵەب لەلایەن ڕێکخراوی پەروەردەیی، زانستی و کەلتووری ئیسلامی (ISESCO) وەک پایتەختی کەلتووری ئیسلامی ناونرا.[٦٢]
پێش شەڕی ناوخۆی سووریا، حەڵەب سێیەم گەورەترین شاری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بوو دوای قاھیرە و بەیرووت لە ڕووی ژمارەی مەسیحییەکانەوە.[٦٣]
شەڕی ناوخۆی سووریا
[دەستکاری]
لە ١٢ی ئابی ٢٠١١دا، چەند مانگێک دوای دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکان لە شوێنەکانی تری سووریا، خۆپیشاندانی دژە حکوومەت لە چەند گەڕەکێکی حەڵەب بەڕێوەچوو، لەوانەش گەڕەکی سەخووری شارەکە. لە کاتی ئەم خۆپیشاندانەدا، کە تێیدا دەیان ھەزار خۆپیشاندەر بەشداربوون، ھێزە ئەمنییەکان تەقەیان کرد و ١٢ کەسیان کوشت.[٦٤] دوو مانگ دواتر، خۆپیشاندانێکی لایەنگری حکوومەت لە گۆڕەپانی سەعدوڵڵا جابری، لە دڵی شارەکەدا بەڕێوەچوو. بەپێی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز، گردبوونەوەی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ لە پشتگیریکردنی بەشار ئەسەد لەلایەن جەماوەرێکی زۆرەوە بەشداربوو،[٦٥] لەکاتێکدا میدیا فەرمی و خۆجێییەکان ڕایان گەیاند کە زیاتر لە ١٫٥ ملیۆن کەس بەشداربوون و ڕایان گەیاند کە یەکێکە لە گەورەترین گردبوونەوەکانی مێژووی سووریا.[٦٦]
لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٢دا، چەکداران دوای بڵاوبوونەوەی خۆپیشاندانە دژە حکوومەتەکان دەستیان کرد بە بۆمببارانکردنی حەڵەب. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٢، ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو لە دەرەوەی دوو بنکەی ئەمنی تەقینەوە - ناوەندی ناوخۆیی دەزگای ھەواڵگری سەربازی، و بارەگایەکی پۆلیسی ئاسایشی ناوخۆی سووریا[٦٧] - و بەپێی ڕاپۆرتەکان ٢٨ کەسی کوشت (چوار مەدەنی، سێزدە کارمەندی سەربازی و یازدە کارمەندی ئەمنی)[٦٧] و ٢٣٥ کەسی بریندار کرد.[٦٨] لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٢دا، تەقینەوەیەکی تری ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو لە گەڕەکێکی نیشتەجێبووندا دوو کارمەندی ئەمنی و ژنێکی مەدەنی کوشت، و ٣٠ نیشتەجێکراوی بریندار کرد.[٦٩][٧٠]
لە کۆتایی تەممووزی ٢٠١٢دا، ململانێکە گەیشتە حەڵەب کاتێک چەکداران لە دەوروبەری شارەکە یەکەم ھێرشیان لەوێ دەستپێکرد،[٧١] کە وا دیار بوو ھەوڵیان دەدا سوود لەو مۆمێنتۆمە وەرگرن کە لە ھێرشی دیمەشقدا بەدەستیان ھێنابوو.[٧٢] پاشان، ھەندێک لە «وێرانکەرترین بۆمبباران و توندترین شەڕەکان»ی شەڕی ناوخۆ لە حەڵەب ڕوویدا، کە زۆر جار لە ناوچە نیشتەجێبوونەکاندا بوو.[٧١] لە ھاوین، پاییز و زستانی ٢٠١٢دا شەڕی ماڵ بە ماڵ لە نێوان ئۆپۆزسیۆنی چەکدار و ھێزەکانی حکوومەتدا بەردەوام بوو، و تا بەھاری ٢٠١٣ سوپای سووریا لە بەشی ڕۆژاوای حەڵەب خۆی جێگیر کردبوو (ھێزەکانی لایەنگری حکوومەت لە بنکەیەکی سەربازی لە بەشی باشووری شارەکەدا کاریان دەکرد) و سوپای ئازادی سووریاش لە بەشی ڕۆژھەڵاتدا بوو و ناوچەیەکی بێلایەنیش لە نێوانیاندا ھەبوو.[٧١] خەمڵاندنێکی قوربانییان لەلایەن ڕێکخراوەیەکی مرۆیی نێودەوڵەتییەوە ئەوەیە کە تا ئەم کاتە ١٣٬٥٠٠ کەس لە شەڕەکەدا کوژرابوون - ١٬٥٠٠ کەسیان تەمەنیان ژێر ٥ ساڵ بوو - و ٢٣٬٠٠٠ کەسی تریش بریندار بوون.[٧١] بنکە پۆلیسە خۆجێییەکانی شارەکە، کە وەک بنکەی ھێزەکانی حکوومەت بەکاردەھاتن و لەلایەن نیشتەجێبووانەوە نەفرەت و ترسیان لێدەکرا، جێگەی بایەخی زۆری ململانێکە بوون.[٧٣][٧٤]
وەک ئەنجامی شەڕە سەختەکە، زۆرێک لە بەشەکانی بازاڕی مەدینە (بەشێک لە شوێنەواری جیھانیی شاری کۆنی حەڵەب), لەوانەش بەشێک لە مزگەوتی گەورەی ئومەوی حەڵەب و بینا مێژووییەکانی تری شارە کۆنەکە، لە ھاوینی کۆتایی ٢٠١٢دا وێرابوون یان سووتان کاتێک گرووپە چەکدارەکانی سوپای عەرەبی سووریا و سوپای ئازادی سووریا بۆ کۆنترۆڵکردنی شارەکە شەڕیان کرد.[٧٥][٧٦] تا ئازاری ٢٠١٣، زۆرینەی خاوەن کارگەکانی حەڵەب کاڵاکانیان گواستەوە بۆ تورکیا بە زانیاری و ئاسانکاریی تەواوی حکوومەتی تورکیا.[٧٧]
,_12_June_2013.jpg)
بنبەستێک کە بۆ ماوەی چوار ساڵ بەردەوام بوو، لە تەممووزی ٢٠١٦دا کۆتایی ھات، کاتێک ھێزەکانی سوپای سووریا بە پشتگیریی ھێرشە ئاسمانییەکانی ڕووسیا دوا ھێلێ دابینکردنی چەکدارانیان لە حەڵەب داخست. وەک وەڵامێک، ھێزەکانی چەکدار لە ئەیلوول و تشرینی یەکەمدا ھێرشی پێچەوانەی سەرکەوتوویان ئەنجامدا کە نەیانتوانی گەمارۆکە بشکێنن؛ لە تشرینی دووەمدا، ھێزەکانی حکوومەت ھەڵمەتێکی یەکلاکەرەوەیان دەستپێکرد. چەکداران ڕازی بوون لە ناوچە ماوەکانیان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦دا پاشەکشە بکەن.[٧٩] سەرکەوتنی حکوومەتی سووریا بە بۆمببارانی ئاسمانیی ڕووسیا بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک خاڵێکی وەرچەرخانی ئەگەری لە شەڕی ناوخۆی سووریادا دەبینرا.[٨٠][٨١] لە ٢٢ی کانوونی یەکەمدا، پرۆسەی چۆڵکردنەکە تەواو بوو و سوپای سووریا ڕای گەیاند کە کۆنترۆڵی تەواوی شارەکەی کردووە.[٨٢] خاچی سوور دواتر پشتڕاستی کردەوە کە چۆڵکردنی سەرجەم مەدەنییەکان و چەکداران تەواو بووە.[٨٣]
کاتێک شەڕەکە کۆتایی ھات، ٥٠٠٬٠٠٠ پەنابەر و ئاوارەی ناوخۆیی گەڕانەوە بۆ حەڵەب و میدیای فەرمیی سووریا ڕای گەیاند کە سەدان کارگە گەڕانەوە بۆ بەرھەمھێنان لەگەڵ ئەوەی دابینکردنی کارەبا بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیاد کرد.[٨٤] زۆرێک لە بەشەکانی شارەکە کە زیانیان بەرکەوتووە لەژێر سەرلەنوێ دروستکردنەوەدان. لە ١٥ی نیسانی ٢٠١٧دا، کاروانێکی پاس کە ھەڵگری کەسانی چۆڵکراو بوو لە حەڵەب لەلایەن خۆکوژێکەوە ھێرشی کرایەسەر، و زیاتر لە ١٢٦ کەسی کوشت، لەوانە لانیکەم ٨٠ منداڵ.[٨٥] میدیای فەرمیی سووریا ڕای گەیاند کە فێستیواڵی بازاڕی حەڵەب لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ بۆ ھاندانی پیشەسازی لە شارەکەدا بەڕێوەچوو.[٨٦] فەرماندەیەکی یەپەگە لە شوباتی ٢٠١٨دا ڕای گەیاند کە جەنگاوەرە کوردەکان گواستراونەتەوە بۆ عەفرین بۆ یارمەتیدان لە بەرپەرچدانەوەی ھێرشی تورکیا. لە ئەنجامدا، وتی کە ھێزەکانی حکوومەتی سووریا کۆنترۆڵی ئەو گەڕەکانەیان کردووە کە پێشتر لەلایەن ئەوانەوە بەڕێوەدەچوون.[٨٧] لە شوباتی ٢٠٢٠دا، ھێزەکانی حکوومەت سەرکەوتنێکی گەورەیان بەدەستھێنا کاتێک دوا ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی چەکدارانیان لە دەوروبەری ڕۆژاوای حەڵەب گرت، بەم شێوەیە کۆتاییەکی یەکلاکەرەوەیان بەو ململانێیانە ھێنا کە لەگەڵ شەڕی حەڵەب لە زیاتر لە ھەشت ساڵ پێشترەوە دەستی پێکردبوو.[٨٨][٨٩]شارەکە بەھۆی بوومەلەرزەکەی تورکیا و سووریا لە ٢٠٢٣ زیانی بەرکەوت.[٩٠][٩١]
جوگرافیا
[دەستکاری]
حەڵەب دەوروبەری ١٢٠ کم لە لە دەریای ناوەڕاست دوورە، لەسەر بەرزایییەک بە ٣٨٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە، ٤٥ کم لە ڕۆژھەڵاتی خاڵی سنووریی سووریا و تورکیا ھەڵکەوتووە. شارەکە لە باکوور و ڕۆژاواوە بە کێڵگە کشتوکاڵییەکان دەوردراوە، کە بە فراوانی باخچەی زەیتوون و پستەی تێدا چێنراوە. لە ڕۆژھەڵاتەوە، حەڵەب نزیک دەبێتەوە لە ناوچە وشکەکانی بیابانی سووریا.
شارەکە چەند کیلۆمەترێک لە باشووری شوێنی شاری کۆنی ئێستا دامەزرا، لە کەناری ڕاستی ڕووباری قوەیق کە لە بەرزایییەکانی عەنتاب لە باکوورەوە سەرچاوە دەگرێت و بە حەڵەبدا دەڕژێتە باشوور بەر و ولاتی بەپیت و بەرەکەتدار قەنەسیرین. شاری کۆنی حەڵەب لە کەناری چەپی ڕووباری قوەیق ھەڵکەوتووە. بە بازنەیەک لە ھەشت تێل (گرد) دەوردراوە کە گردێکی سەرەکیی دیاریان دەورداوە و قەڵاکە (کە سەرەتادا پەرستگەیەک بووە و دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین) لەسەر دروست کراوە.[٩٢][٩٢]
حەڵەب کە ڕووبەرێکی زیاتر لە ١٩٠ کم چوارگۆشە داگیر دەکات، یەکێکە لە شارە خێرا گەشەسەندووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. بەپێی پلانی گەورەی نوێی شارەکە کە لە ساڵی ٢٠٠١ پەسەند کراوە، پێشبینی دەکرێت کۆی ڕووبەری حەڵەب تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٤٢٠ کم چوارگۆشە زیاد بکات.[٣]
کەشوھەوا
[دەستکاری]حەڵەب خاوەنی کەشوھەوایەکی نیمچە وشکی گەرمی ھاوینی وشکە. تێکڕای پلەی گەرمیی بەرز و نزم لە درێژایی ساڵدا ٢٣٫٨ و ١١٫١ پلەی سەدییە. تێکڕای بارانبارین ٣٢٩٫٤ مم یە. زیاتر لە ٨٠٪ی بارانبارینەکە لە نێوان تشرینی یەکەم و ئازاردا ڕوودەدات. لە ھەر زستانێکدا یەک یان دوو جار بەفر دەبارێت. تێکڕای شێی ھەوا ٥٥٫٧٪یە.[٩٣]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «حەڵەب (فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی حەڵەب), ٣٩٣ مەتر لە ئاستی دەریاوە، ئاسایییەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ٢٠٫٥ (٦٩) |
٢٥٫٤ (٧٨) |
٢٩٫٨ (٨٦) |
٣٨٫٦ (١٠١) |
٤١٫٠ (١٠٦) |
٤٤٫٠ (١١١) |
٤٥٫٧ (١١٤) |
٤٤٫٣ (١١٢) |
٤٤٫٠ (١١١) |
٣٩٫٠ (١٠٢) |
٢٩٫٧ (٨٥) |
٢٤٫٥ (٧٦) |
٤٥٫٧ (١١٤) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ١٠٫٧ (٥١) |
١٢٫٩ (٥٥) |
١٧٫٦ (٦٤) |
٢٣٫١ (٧٤) |
٢٩٫٤ (٨٥) |
٣٤٫٢ (٩٤) |
٣٦٫٨ (٩٨) |
٣٦٫٨ (٩٨) |
٣٣٫٥ (٩٢) |
٢٧٫٦ (٨٢) |
١٨٫٨ (٦٦) |
١٢٫٢ (٥٤) |
٢٤٫٤٧ (٧٦٫١) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٦٫٦ (٤٤) |
٨٫١ (٤٧) |
١١٫٩ (٥٣) |
١٦٫٦ (٦٢) |
٢٢٫٢ (٧٢) |
٢٧٫٠ (٨١) |
٢٩٫٨ (٨٦) |
٢٩٫٨ (٨٦) |
٢٦٫٥ (٨٠) |
٢٠٫٩ (٧٠) |
١٣٫١ (٥٦) |
٨٫٠ (٤٦) |
١٨٫٣٨ (٦٥٫٣) |
| نێونجی کەمترین پلە | ٢٫٤ (٣٦) |
٣٫٢ (٣٨) |
٦٫١ (٤٣) |
١٠٫٠ (٥٠) |
١٥٫٠ (٥٩) |
١٩٫٨ (٦٨) |
٢٢٫٨ (٧٣) |
٢٢٫٨ (٧٣) |
١٩٫٤ (٦٧) |
١٤٫٢ (٥٨) |
٧٫٣ (٤٥) |
٣٫٧ (٣٩) |
١٢٫٢٣ (٥٤٫١) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −١١٫٣ (١٢) |
−٨٫٣ (١٧) |
−٥٫٥ (٢٢) |
−٤٫٠ (٢٥) |
٥٫٠ (٤١) |
١٠٫٠ (٥٠) |
١٢٫٠ (٥٤) |
١٢٫١ (٥٤) |
٦٫٠ (٤٣) |
−٢٫٠ (٢٨) |
−١٢٫٠ (١٠) |
−١٠٫٨ (١٣) |
−١٢٫٠ (١٠) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٥٧٫٥ (٢٫٢٦) |
٤٧٫٨ (١٫٨٨) |
٤٢٫٤ (١٫٦٧) |
٢٧٫٨ (١٫٠٩) |
١٦٫٠ (٠٫٦٣) |
١٫٧ (٠٫٠٧) |
٠٫٠ (٠) |
٠٫١ (٠) |
٣٫٥ (٠٫١٤) |
٢٣٫٠ (٠٫٩١) |
٣٥٫٦ (١٫٤) |
٥٨٫٣ (٢٫٣) |
٣١٣٫٧ (١٢٫٣٥) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) | ٩٫٠ | ٧٫٦ | ٦٫٨ | ٤٫٣ | ٢٫٧ | ٠٫٣ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٥ | ٣٫٤ | ٤٫٩ | ٨٫٠ | ٤٧٫٥ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٨٤ | ٧٩ | ٦٨ | ٦٥ | ٥٠ | ٤٢ | ٤٢ | ٤٥ | ٤٦ | ٥٥ | ٦٦ | ٨٠ | ٦٠٫٢ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٢٠٫٩ | ١٤٠٫٠ | ١٩٨٫٤ | ٢٤٣٫٠ | ٣١٩٫٣ | ٣٦٦٫٠ | ٣٨٧٫٥ | ٣٦٥٫٨ | ٣٠٣٫٠ | ٢٤٤٫٩ | ١٨٦٫٠ | ١٢٧٫١ | ٣٬٠٠١٫٩ |
| نێونجی ڕۆژانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٣٫٩ | ٥٫٠ | ٦٫٤ | ٨٫١ | ١٠٫٣ | ١٢٫٢ | ١٢٫٥ | ١١٫٨ | ١٠٫١ | ٧٫٩ | ٦٫٢ | ٤٫١ | ٨٫٢ |
| سەرچاوەی یەکەم: NOAA (خۆر ١٩٦١–١٩٩٠)[٩٤][٩٥] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: دەزگای کەشوھەوای ئەڵمانی (شێ ١٩٦٠–١٩٦٧، ئەوپەڕەکان ١٩٥١–١٩٧٨)[٩٣] | |||||||||||||
نژیاروانی
[دەستکاری]
حەڵەب بە تێکەڵەیەک لە شێوازەکانی نژیاروانی ناسراوە، لەوانە لەلایەن ڕۆماوە، بیزەنتییەکان، ئومەوییەکان، سەلجوقییەکان، ئەیووبییەکان، ماملوکەکان و عوسمانییەکانەوە حوکم کراوە.[٩٦][٩٧]
جۆرەھا بیناسازی سەدەی ١٣ و ١٤، وەکو کاروانسەرا، قەیسەرییە، قوتابخانەکانی قورئانی، حەمام و بینا ئایینییەکان لە شارە کۆنەکەدا دەبینرێن. گەڕەکەکانی ناوچەی الجدیدە لانکەی چەندین خانووی سەدەی ١٦ و ١٧ی بۆرجوازیی حەڵەبن، کە ھەڵکۆڵینی بەردین لەخۆ دەگرن. نژیاروانیی بارۆکی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ لە ناوچەی ئەلعەزیزیە باوە، لەوانەش ڤیلای ڕووز. ناوچەی نوێی شەھبا تێکەڵەیەکە لە چەند شێوازێک، وەک نژیاروانیی نیوکلاسی، نژیاروانیی نۆرمان، ڕۆژھەڵاتی و تەنانەت نژیاروانیی چینی.[٩٨]
لەبەر ئەوەی شاری کۆن بە کۆشکە گەورەکانی، کۆڵانە تەسکەکانی و بازاڕە داپۆشراوەکانی ناسراوە، نژیاروانیی شارە نوێیەکە شارەکەی بە ڕێگەی فراوان و گۆڕەپانی گەورە پڕکردووەتەوە وەک گۆڕەپانی سەعدوڵڵا جابری، گۆڕەپانی ئازادی، گۆڕەپانی سەرۆک و گۆڕەپانی سەبع بەحرەت.
جیاوازییەکی نسبی ڕوون لە نێوان حەڵەبی کۆن و نوێدا ھەیە. بەشە کۆنەکانی شارەکە، بە ڕووبەرێکی نزیکەی ١٦٠ ھەکتار لە ناو دیوارێکدا گیراون کە درێژییەکەی ٥ کم ھەیە و نۆ دەروازەی ھەیە. قەڵای گەورەی سەدەی ناوەڕاست لە شارەکەدا - کە بە قەڵای حەڵەب ناسراوە - ناوەندی بەشی کۆن داگیر دەکات، بە شێوەی ئاکرۆپۆلیس.
بەھۆی ئەوەی کە دووچاری داگیرکاریی بەردەوام و ناسەقامگیریی سیاسی بووەوە، دانیشتووانی شارەکە ناچار بوون گەڕەک و ناوچەی شانەیی دروست بکەن کە لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ئابورییەوە سەربخۆ بوون. ھەر گەڕەکێک بە تایبەتمەندییە ئایینی و نەتەوەیییەکانی دانیشتووانەکەی دەناسرا.
شارۆچکە کۆنە سپی بەردینەکە لە ناو دیوارە مێژوویییەکانی شارەکەدا دروست کرا، کە بە نۆ دەروازە مێژوویییەکە کون ببوو، لەکاتێکدا گەڕەکە نوێیەکانی شارە کۆنەکە یەکەمجار لەلایەن مەسیحییەکانەوە لە سەرەتای سەدەی ١٥دا لە ناوچە کەنارییەکانی باکووری شاری کۆن دروست کران، دوای کشانەوەی مەغۆلەکان لە حەڵەب. گەڕەکی نوێ کە بە جەدیدە ناسراوە یەکێکە لە جوانترین نموونەکانی گەڕەکی شانەیی لە حەڵەب. دوای ئەوەی تەیمووری لەنگ لە ساڵی ١٤٠٠دا ھێرشی کردە سەر حەڵەب و وێرانی کرد، مەسیحییەکان لە ناو دیوارەکانی شارەکە کۆچیان کرد و لە ساڵی ١٤٢٠دا لە ناوچە کەنارییەکانی باکووری ڕۆژاوای شارەکە شانەی خۆیان دامەزراند، بەم شێوەیە گەڕەکەکانی الجدیدەیان دامەزراند. دانیشتووانی گەڕەکە نوێیەکان بە پلەی یەکەم قاچاغچی یان دەلال بوون کە ئاسانکارییان بۆ بازرگانی نێوان بازرگانە بیانییەکان و بازرگانە خۆجێیییەکان دەکرد. لە ئەنجامی گەشەسەندنی ئابوری، زۆرێک لە گەڕەکەکانی تر لە دەرەوەی دیوارەکانی شاری کۆن لە سەدەی ١٥ و ١٦دا دامەزران.
بەم شێوەیە، شاری کۆنی حەڵەب - کە پێکھاتووە لە شاری کۆن لە ناو دیوارەکان و گەڕەکە شانەییە کۆنەکانی دەرەوەی دیوارەکان - ڕووبەرێکی نزیکەی ٣٥٠ ھەکتاری ھەیە و زیاتر لە ١٢٠٬٠٠٠ دانیشتوو لەخۆ دەگرێت.[٩٩]
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]ژمارەی دانیشتووانی مێژوویی
[دەستکاری]| ساڵ | دان. | ±% |
|---|---|---|
| 1883 | ٩٩٬١٧٩ | — |
| 1901 | ١٠٨٬١٤٣ | +9.0% |
| 1922 | ١٥٦٬٧٤٨ | +44.9% |
| 1925 | ٢١٠٬٠٠٠ | +34.0% |
| 1934 | ٢٤٩٬٩٢١ | +19.0% |
| 1944 | ٣٢٥٬٠٠٠ | +30.0% |
| 1950 | ٣٦٢٬٥٠٠ | +11.5% |
| 1960 | ٤٢٥٬٤٦٧ | +17.4% |
| 1965 | ٥٠٠٬٠٠٠ | +17.5% |
| 1983 | ٦٣٩٬٠٠٠ | +27.8% |
| 1990 | ١٬٢١٦٬٠٠٠ | +90.3% |
| 1995 | ١٬٥٠٠٬٠٠٠ | +23.4% |
| 2000 | ١٬٩٣٧٬٨٥٨ | +29.2% |
| 2004 | ٢٬١٣٢٬١٠٠ | +10.0% |
| 2005 | ٢٬٣٠١٬٥٧٠ | +7.9% |
| 2016 | ١٬٨٠٠٬٠٠٠ | −21.8% |
| 2021 | ٢٬٠٩٨٬٢١٠ | +16.6% |
| Source[٤][١٠٠][٧] | ||
بەپێی مێژوونووسی حەڵەبی، ژمارەی دانیشتووانی حەڵەب پێش بوومەلەرزە وێرانکەرەکەی ساڵی ١٨٢٢ دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بوو؛ کە بەدوایدا ھێرشەکانی کۆلێرا و نەخۆشیی تاعون لە ساڵانی ١٨٢٣ و ١٨٢٧دا ھات، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە تا کۆتایی سەدەی ١٩ بۆ ١١٠٬٠٠٠ کەس دابەزی.[١٠١] لە ساڵی ١٩٠١دا، کۆی ژمارەی دانیشتووانی حەڵەب ١٠٨٬١٤٣ کەس بوو کە لەو ژمارەیە موسڵمانان ٧٦٬٣٢٩ کەس (٧٠٫٥٨٪)، مەسیحییەکان - کە زۆربەیان کاسۆلیک بوون - ٢٤٬٥٠٨ کەس (٢٢٫٦٦٪) و جوولەکەکان ٧٬٣٠٦ کەس (٦٫٧٦٪) بوون.[١٠٢]
ژمارەی گەورەی مەسیحییەکانی حەڵەب لەگەڵ لێشاوی پەنابەرانی مەسیحیی ئەرمەن و ئاشووری لە سەرەتای سەدەی بیستەم و دوای قڕکردنی ئەرمەن و ئاشوورییەکان لە ساڵی ١٩١٥دا زیادی کرد. دوای گەیشتنی یەکەم گرووپی پەنابەرانی ئەرمەن (١٩١٥–١٩٢٢)، ژمارەی دانیشتووانی حەڵەب لە ساڵی ١٩٢٢دا گەیشتە ١٥٦٬٧٤٨ کەس کە لەو ژمارەیە ٩٧٬٦٠٠ کەس موسڵمان (٦٢٫٢٦٪)، مەسیحییە ڕەسەنەکان - کە زۆربەیان کاسۆلیک بوون - ٢٢٬١١٧ کەس (١٤٫١١٪)، جوولەکەکان ٦٬٥٨٠ کەس (٤٫٢٠٪)، ئەورووپییەکان ٢٬٦٥٢ کەس (١٫٧٠٪)، پەنابەرانی ئەرمەن ٢٠٬٠٠٧ کەس (١٢٫٧٦٪) و ئەوانی تر ٧٬٧٩٢ کەس (٤٫٩٧٪) بوون.[١٠٣][١٠٤] بەڵام، ھەرچەندە زۆرینەیەکی گەورەی ئەرمەنەکان لەو ماوەیەدا گەیشتن، شارەکە لانیکەم لە سەدەی ١١٠٠کانەوە کۆمەڵگەیەکی ئەرمەنی ھەبووە، کاتێک ژمارەیەکی بەرچاو لە خێزان و بازرگانە ئەرمەنەکان لە شاننشینی ئەرمەنیی کیلیکیاوە لە شارەکەدا نیشتەجێ بوون. کۆنترین کەنیسەی ئەرمەنی لە شارەکەدا ھی ساڵی ١٤٩١یشە، کە ئەوە دەردەخات کە ئەوان زۆر پێشتر لەوێ بوون.
دووەم قۆناغی لێشاوی ئەرمەنەکان بەرەو حەڵەب بە کشانەوەی سەربازە فەرەنسییەکان لە ساڵی ١٩٢٣.[١٠٥] دوای گەیشتنی زیاتر لە ٤٠٬٠٠٠ پەنابەری ئەرمەن لە نێوان ساڵانی ١٩٢٣ و ١٩٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە تا کۆتایی ساڵی ١٩٢٥ بۆ ٢١٠٬٠٠٠ کەس زیاد کرد، کە زیاتر لە چارەکێکیان ئەرمەن بوون.[١٠٦]
بەپێی داتا مێژوویییەکانی کە لەلایەن ئەلغەزییەوە پێشکەش کراون، زۆرینەی ڕەھای مەسیحییەکانی حەڵەب تا ڕۆژانی کۆتایی دەسەڵاتی عوسمانی کاسۆلیک بوون. گەشەکردنی مەسیحییە ئۆرسۆدۆکسییە ڕۆژھەڵاتییەکان پەیوەندیدارە بە گەیشتنی ڕزگاربووانی ئاشووری لە کیلیکیا و باشووری تورکیا، لە لایەکی ترەوە، ژمارەیەکی زۆر لە مەسیحییە ئۆرسۆدۆکسییە ڕۆژھەڵاتییەکان لە سنجاق ئەسکەندەرونەوە گەیشتنە حەڵەب، دوای لکاندنی سنجاقەکە لە ساڵی ١٩٣٩دا بە بەرژەوەندیی تورکیا.
.jpg)
لە ساڵی ١٩٤٤دا، ژمارەی دانیشتووانی حەڵەب دەوروبەری ٣٢٥٬٠٠٠ کەس بوو، لەگەڵ ١١٢٬١١٠ (٣٤٫٥٪) مەسیحی کە لەو ژمارەیەدا ئەرمەنەکان ژمارەیان ٦٠٬٢٠٠ کەس بوو. ئەرمەنەکان تا ساڵی ١٩٤٧ زیاتر لە نیوەی کۆمەڵگەی مەسیحییان لە حەڵەب پێکھھێنا، کاتێک زۆرێک لە گرووپەکانیان لە چوارچێوەی پرۆسەی گەڕانەوەی ئەرمەنەکان (١٩٤٦–١٩٦٧) بەرەو ئەرمەنیای سۆڤیەت بەڕێکەوتن.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Almaany Team. «معنى كلمة شَهْباءُ في معجم المعاني الجامع والمعجم الوسيط – معجم عربي عربي – صفحة 1». almaany.com. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر) - ↑ «Aleppine». Lexico. Oxford University Press. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- 1 2 Syria News statement by Syrian Minister of Local Administration, Syria (Arabic, August 2009) 4 March 2012 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- 1 2 دەزگای ناوەندی ئامار (CBS). دانیشتووانی ناحیەی حەڵەب 20 May 2012 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
- ↑ «'Ferocious' air strikes pummel Aleppo as ground gained». Al Jazeera. ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦. لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ «Syrian Arab Republic: Aleppo Situation Report No. 14 (20 January 2017) – Highlights of the Report of the UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs». ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- 1 2 «Aleppo population 2021». worldpopulationreview.com. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «المكتب المركزي للإحصاء». المكتب المركزي للإحصاء. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 29 نوفمبر 2024 ھێنراوە.
{{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوتی سەردان=(یارمەتی) - ↑ «Coming Soon» (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە 19 تشرين الأول / أكتوبر 2017 ھێنراوە.
{{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوتی سەردان=(یارمەتی) - ↑ https://web.archive.org/web/20190120041632/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/notestab08.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ Columbia Encyclopedia, Sixth Edition (2010)
- ↑ Britannica Concise Encyclopedia (2010)
- ↑ Encyclopedia of the Ottoman Empire. Google Books. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Russell, Alexander (1794), The natural history of Aleppo, 2nd Edition, Vol.
- ↑ Gaskin, James J. (1846), Geography and sacred history of Syria, pp. 33–34 Error in webarchive template: Check
|url=value. Empty. - ↑ Zannrni، Eyad؛ Alnasir، Abdulnasir (٢٠٢٣). «محددات التنمية الإقتصادية السورية». 4th International Conference on Administrative & Financial Sciences. Cihan University-Erbil. doi:١٠.٢٤٠٨٦/icafs٢٠٢٣/paper.٩١١. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Wayne Horowitz, Mesopotamian Cosmic Geography, Eisenbrauns 1998 ISBN 0-931464-99-4 Error in webarchive template: Check
|url=value. Empty. - ↑ Hawkins, John David (2000) Inscriptions of the iron age p.388
- ↑ Pettinato, Giovanni (Johns Hopkins University Press, 1991) Ebla, a new look at history p.135
- ↑ Cyrus Herzl Gordon؛ Gary Rendsburg؛ Nathan H. Winter (١٩٩٠). Eblaitica: Essays on the Ebla Archives and Eblaite Language, Volume 4. Eisenbrauns. لاپەڕە ٦٣٬٦٤٬٦٥٬٦٦. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٥٠٦-٠٦٠-٦. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ Hawkins, John David (2000) Inscriptions of the iron age p.388
- ↑ Kuhrt, Amélie (1998) The ancient Near East p.100
- ↑ Trevor Bryce (٢٠١٤). Ancient Syria: A Three Thousand Year History. Oxford University Press. لاپەڕە ٣٤. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-١٠٠٢٩٣-٩.
- ↑ Hawkins, John David (2000) Inscriptions of the iron age p.388
- ↑ Hawkins, John David (2000) Inscriptions of the iron age p.388
- ↑ John David Hawkins (٢٠٠٠). Inscriptions of the Iron Age: Part 1. Walter de Gruyter. لاپەڕە ٣٨٨. ژپنک ٩٧٨-٣-١١-٠٨٠٤٢٠-١. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ Lipinsky, Edward, 2000.
- ↑ «Aleppo | History, Map, Citadel, Civil War, Population, & Facts | Britannica». Britannica. ٩ی ئایاری ٢٠٢٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo | Silk Roads Programme». UNESCO. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo | History, Map, Citadel, Civil War, Population, & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Jackson, Peter (تەممووزی ١٩٨٠). «The Crisis in the Holy Land in 1260». The English Historical Review. ٩٥ (376): ٤٨١–٥١٣. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی ئایاری ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Kay Kaufman Shelemay (١٩٩٨). Let jasmine rain down: song and remembrance among Syrian Jews. University of Chicago Press. لاپەڕە ٧٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٥٢١١-٢. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ Runciman 1987.
- ↑ Gaskin, James J. 1846 Geography and sacred history of Syria p.33
- ↑ «Al-Ottoman Empire massacre against the alawites». Syrian Center for Studies. ٩ی ئایاری ٢٠١٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Wilkinson، Tony J. https://web.archive.org/web/20220324183438/https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/ar/91-00/95-96/95-96_BalikhValley.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ Chen، Yuan Julian (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١). «Between the Islamic and Chinese Universal Empires: The Ottoman Empire, Ming Dynasty, and Global Age of Explorations». Journal of Early Modern History. ٢٥ (٥): ٤٢٢–٤٥٦. doi:١٠.١١٦٣/١٥٧٠٠٦٥٨-bja١٠٠٣٠. ISSN ١٣٨٥-٣٧٨٣. S2CID ٢٤٤٥٨٧٨٠٠. لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Chen، Yuan Julian (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١). «Between the Islamic and Chinese Universal Empires: The Ottoman Empire, Ming Dynasty, and Global Age of Explorations». Journal of Early Modern History. ٢٥ (5): ٤٢٢–٤٥٦. doi:١٠.١١٦٣/١٥٧٠٠٦٥٨-bja١٠٠٣٠. ISSN ١٣٨٥-٣٧٨٣. S2CID ٢٤٤٥٨٧٨٠٠. لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Tramontana، Felicita (٢٠١٤). «III. Conversion to Islam in the villages of Dayr Abān and Ṣūbā». Passages of Faith: Conversion in Palestinian villages (17th century) (چاپی 1). Harrassowitz Verlag. لاپەڕە ٦٩–٧٠. doi:١٠.٢٣٠٧/j.ctvc١٦s٠٦.٨. ژپنک ٩٧٨-٣-٤٤٧-١٠١٣٥-٦. JSTOR j.ctvc١٦s٠٦.
- ↑ «panoramaline.com». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «panoramaline.com». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Semerdjian، Elyse (٢٠١٩). «Armenians in the Production of Urban Space in Early Modern Judayda». لە Winter، Stefan؛ Ade، Mafalda (eds.). Aleppo and its Hinterland in the Ottoman Period / Alep et sa province à l'époque ottomane. Brill. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٧٩٠٢-٢. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Aslanian، Sebouh (٢٠١١). From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa. University of California Press. لاپەڕە ٦٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٤٧٥٧-٣.
- ↑ Sanjian، Avedis (١٩٦٥). The Armenian Communities in Syria under Ottoman Dominion. Harvard University Press. لاپەڕە ٤٨–٤٩, ٢٦١.
- 1 2 M. Andrew & Sydney Kanya-Forstner (1981) The climax of French imperial expansion, 1914–1924
- 1 2 Fieldhouse, David Kenneth (2006) Western imperialism in the Middle East 1914–1958
- ↑ Schayegh، Cyrus (٢٠١٧). The Middle East and the making of the modern world. Cambridge (Mass.): Harvard university press. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٨٨٣٣-٧.
- 1 2 3 Schayegh، Cyrus (٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨). The Middle East and the Making of the Modern World (بە ئینگلیزی). Harvard University Press. doi:١٠.٤١٥٩/٩٧٨٠٦٧٤٩٨١٠٩٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٨١٠٩-٦.
- ↑ LaMaziere, Pierre (1926) Partant pour la Syrie
- ↑ Andrew Mango (٢٠١١). Ataturk. John Murray Press. لاپەڕە ٥٥. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٨٥٤-٦١٨-٩. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ James F. Goode (٢٠٠٩). Negotiating for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919–1941. University of Texas Press. لاپەڕە ٦٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧٩٠١-٣. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Hasan Kösebalaban (٢٠١١). Turkish Foreign Policy: Islam, Nationalism, and Globalization. Springer. لاپەڕە ٥٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-١١٨٦٩-٠. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ I. William Zartman (١ی تەممووزی ٢٠١٧). «States, boundaries and sovereignty in the Middle East: unsteady but unchanging». International Affairs. ٩٣ (4). Oxford University Press: ٩٣٧–٩٤٨. doi:١٠.١٠٩٣/ia/iix١١٨. ISSN ٠٠٢٠-٥٨٥٠. OCLC ١٠٠٥٥٠٦٠٤٨. لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Rothe، Wenja (کانوونی دووەمی ١٩٧٢). «Hvorfor blive ved med at interessere sig for Rorschach prøven?: En kommentar og nogle overvejelser vedrørende førskolebørns Rorschachprøver». Nordisk Psykologi. ٢٤ (4): ٣٤٤–٣٥١. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٢٩١٤٦٣.١٩٧٢.١١٦٧٥٨١٢. ISSN ٠٠٢٩-١٤٦٣. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Syria's Assad to 'End' One-Party Rule». ibtimes.com. ١٥ی شوباتی ٢٠١٢. لە ٦ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Wilford، Hugh (٢٠١٣). America's Great Game: The CIA's Secret Arabists and the Making of the Modern Middle East. Basic Books. لاپەڕە ٩٤, ١٠١. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٦٥-٠١٩٦٥-٦.
- ↑ Mardelli، Bassil A. (١٦ی نیسانی ٢٠١٠). Middle East Perspectives: Personal Recollections. New York Bloomington: iUniverse. لاپەڕە ٢٨. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٠٢-١١١٨-٥. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Carol، Steven (٢٥ی ئابی ٢٠١٥). Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis. iUniverse. ژپنک ٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Amin al-Hafez obituary». The Guardian. London. Associated Press. ١٦ی شوباتی ٢٠١٠. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Seale, Patrick (1990) Asad: The Struggle for the Middle East
- ↑ The centralization of Economy in Syria
- ↑ «ﺣﻠﺐ ﻋﺎﺻﻤﺔ ﺍﻟﺜﻘﺎﻓﺔ ﺍﻟﺈﺳﻠﺎﻣﻴﺔ-Aleppo the Capital of Islamic Culture». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تەممووزی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٠٨ ھێنراوە.. Retrieved 1 February 2010.
- ↑ «Welcome all4syria.info - BlueHost.com». all4syria.info (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Martin Chulov in Beirut؛ Nour Ali (١٢ی ئابی ٢٠١١). «Syria violence spreads to commercial capital Aleppo | World news». The Guardian. London. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Bakri، Nada (١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١). «Pro-Assad Rally Shows Syrian Government Can Still Command Support». The New York Times. لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo Mass Rally | DayPress». Dp-news.com. ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی نیسانی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- 1 2 Aji, Albert؛ Keath, Lee (١١ی شوباتی ٢٠١٢). «Syria says bombers kill 28 in Aleppo». The Herald-Sun. Associated Press. لە ١ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی شوباتی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Staff (١٠ی شوباتی ٢٠١٢). «Syria unrest: Aleppo bomb attacks 'kill 28'». BBC. لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی شوباتی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «Deadly car bomb hits Alepp». Emirates247.com. ١٨ی ئازاری ٢٠١٢. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ The Associated Press (١٨ی ئازاری ٢٠١٢). «Syria blames Aleppo blast on terrorists». Cbc.ca. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 Luke Mogelson (٢٩ی نیسانی ٢٠١٣)، «The River Martyrs»، New Yorker، لاپەڕە ٤٢، لە ٣ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە، لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە
- ↑ Martin Chulov؛ Luke Harding (٢٩ی تەممووزی ٢٠٠١). «Syria unrest: Assad forces continue onslaught in Aleppo». The Guardian. London. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Damien Cave (٣١ی تەممووزی ٢٠١٢). «Rebels in Syria's Largest City Said to Seize 2 Police Stations». The New York Times. لە ٣١ی تەممووزی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئابی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «Brutal Treatment of Pro-Assad Captives» (Slide show). The New York Times. 1–3 August 2012. لە ٣ی ئابی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «Fighting in Aleppo starts fire in medieval souqs». Kyivpost.com. ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «UNESCO Director-General deplores destruction of ancient Aleppo markets, a World Heritage site». UNESCO World Heritage Centre. لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «Syria says Turkey involved in looting northern factories». The Daily Star. Agence France Presse. ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣. لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «VBS and Aleppo Presbyterian Church, Syria». ٢٣ی نیسانی ٢٠١٥. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Sim، David (١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦). «The fall of Aleppo timeline: How Assad captured Syria's biggest city». IB Times. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ Aron، Lund (١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦). «A Turning Point in Aleppo». Carnegie Middle East Center. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ «Syria's long, brutal civil war may be reaching turning point». CBS News. ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٢ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ «Syrian army announces victory in Aleppo in boost for Assad». Reuters. ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo evacuation is complete, Red Cross says». Reuters. ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ «400 factories return to production in al-Kallaseh industrial zone in Aleppo». Syrian Arab News Agency (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٥ی ئابی ٢٠١٧. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «'A new horror': 80 children among those slaughtered in suicide attack on refugee convoy». ABC News (بە ئینگلیزیی ئۆسترالیایی). ١٧ی نیسانی ٢٠١٧. لە ٣ی ئایاری ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ «Thousands of people participate in Aleppo shopping festival». Syrian Arab News Agency (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «Syrian YPG militia: government has taken control of Aleppo district». Reuters. ٢٢ی شوباتی ٢٠١٨. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ «Assad vows to defeat rebels, as forces capture new ground». AP NEWS. ١٦ی شوباتی ٢٠٢٠. لە ١٧ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Battle of Aleppo city ends in Syrian Army victory after 7+ years of fighting». AMN - Al-Masdar News | المصدر نيوز (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٦ی شوباتی ٢٠٢٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Earthquake stuns Syria's Aleppo even after war's horrors». Politico. Associated Press. ٨ی شوباتی ٢٠٢٣. لە ١١ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «2023 Turkey-Syria Earthquake». Center for Disaster Philanthropy (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٤. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- 1 2 Alexander Russell، ed. (١٨٥٦). The Natural History of Aleppo (چاپی 1st). London: Unknown. لاپەڕە ٢٦٦.
- 1 2 «Klimatafel von Aleppo (Halab) / Syrien» (PDF). Federal Ministry of Transport and Digital Infrastructure. لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo International Airport Climate Normals 1991–2020». World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020). National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo Climate Normals 1961–1990». National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Yacoub، Khaled (١٦ی تەممووزی ٢٠١٠). «Travel Postcard: 48 hours in Aleppo, Syria». Reuters. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo, the disappearing memory of the Silk Roads | Silk Roads Programme». en.unesco.org. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «Aleppo». Middleeast.com. لە ١٦ی ئازاری ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ bleeker. «Alepposeife: Aleppo history». Historische-aleppo-seife.de. لە ٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «200,000 civilians try to escape violence in Syrian city of Aleppo». ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢. لە ١٨ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ Saint Terezia Church Aleppo Christians in Aleppo at the end of the Ottoman Empire 9 October 2017 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Alepppo in One Hundred Years 1850– 1950, vol.2-page 3, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman
- ↑ Alepppo in One Hundred Years 1850–1950, vol.3-page 26, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman
- ↑ The Golden River in the History of Aleppo, (بە عەرەبی: ﻧﻬﺮ ﺍﻟﺬﻫﺐ ﻓﻲ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺣﻠﺐ), vol.1 (1922) page 256, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi
- ↑ The Golden River in the History of Aleppo (بە عەرەبی: ﻧﻬﺮ ﺍﻟﺬﻫﺐ ﻓﻲ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺣﻠﺐ), vol.3 (1925) pages 449–450, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi
- ↑ Hovannisian، Richard G. (٢٠٠٤). The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. New York: Palgrave Macmillan. لاپەڕە ٤٢٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٣٩-٦٤٢٢-٩. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
.svg)
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە