سۆران

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ســـــۆران
شار
وێنەیەکی چیای زۆزک و گەڕەکی بەرخوودان و دیانای سۆران
وێنەیەکی چیای زۆزک و گەڕەکی بەرخوودان و دیانای سۆران
ســـــۆران is located in Iraq
ســـــۆران
ســـــۆران
جێگەی لە عێراقدا
پۆتانەکان: 36°39′N 44°32′E / 36.650°N 44.533°E / 36.650; 44.533پۆتانەکان: 36°39′N 44°32′E / 36.650°N 44.533°E / 36.650; 44.533
وڵات کوردستان
 عێراق
قەزا (شارستان)قەزای سۆران
دامەزرێنەرپاشای گەورە (پاشا کوێرە)
ھۆکاری ناونرانپاشای میرنشینی سۆران
دەسەڵات
 • جۆرئەنجومەن-بەڕێوەبەرایەتی
 • قایمقامکرمانج عێزەت
ڕووبەر
 • سەرجەم٨٠٩٬٦١٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣١٢٬٥٩٤ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی٦٨٠ مەتر (٢٬٢٣٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧
(بە پێی Gol COSIT))
 • سەرجەم١٢٥،٠٠٠[١]
٠٦٦٠٦٦

سۆران شارێکی کوردستانە، بەدووری ١١٥ کیلۆمەتر لە باکووری رۆژھەڵاتی پارێزگای ھەولێر. ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ١٢٥ ھەزار کەس دەخەمڵێنرێت. سۆران ئێستا ناوەندی کارگێڕی قەزاکانی چۆمان، مێرگەسۆر و ڕەواندزیشە لەھەمانکاتدا، کرۆکی قەزای سۆران دەگەڕێتەوە بۆ ناحیەی دیانا، پیستر گوندێکی زۆر بچووک بو، تەواوی دانیستوانەکەی مەسیحی بوون، دواتر موسڵمانان روویان لەو گوندەکرد و ژمارەیان زیادبوو، دواتر فراوان بوو، لە ساڵی 1980 حکومەتی ئەوکاتی عێراق قەزای رەواندزی هەڵوەشاندەوەو سۆرانیکردە قەزا بە ناوی قەزای سەدیق، لە دوای راپەڕینی 1980 ناوەکی گۆرا بۆ قەزای سۆران و دواتر رەواندزیش کرایەوە بە قەزا و ئێستا سۆران ناوەندی هەرچوار قەزای سۆران، مێرگەسۆر، چۆمان و رەواندزە.

مێژوو[دەستکاری]

ناوی سۆران لە میرنشینی سۆرانەوە ھاتووە، لە ساڵەکانی ١٨٣٠میر محەممەد یان پاشا کۆرە حکومڕانی میرنشینەکە تۆپخانە و سکەی پارەی لێداوە بەھیوای دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆ، کە پایتەختەکەی شاری رەواندز بووە، بەڵام لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەناوبراوە. شاری سۆران دەرەنجامی سیاسەتە شۆڤێنییەکانی حکومەتی بەعسی عێراق درووستیکرد. بەھۆی راگواستنی گوندەکانی ناوچەکە و کۆکردنەوەیەیان لە کۆمەڵگا گەمارۆ دراوەکاندا، ساڵی ١٩٨٠ کراوە بە قەزا و ژمارەی دانیشتووانەکەی تا ساڵی ١٩٩١تەنھا ٥ ھەزار کەس بووە، بەڵام ئێستا بەپێێ ئامارە نافەرمییەکان ژمارەی دانیشتووانی ١٢٥٠٠٠ کەسە.

چەند پیاوێکی بەتەمەنی سۆران لە مزگەوتی ئیمامی شافیعی گەڕەکی دیانا چاوەڕێی نوێژی هەینی دەکەن

[٢][٣]

شارەی سۆران لە باکووڕی ڕۆژاوا و لەسەر چیای برادۆستەوە

ھەڵکەوتەی جوگرافی و کەش و ھەوا[دەستکاری]

دەکەوێتە نێوان کێوە بەرزەکانی کۆڕەک، هەندرێن، زۆزک، حەسەنبەگ، سەرتیز، ئیسقێل و برادۆست، لەرۆژھەڵات زۆزک و حەسەن بەگ لە باکوور گۆرەز و ئیسقێل و لە ڕۆژاوا برادۆست لە باشوریش کێوی ھەندرێن ھەڵکەوتووە، دەکەوێتە سەر رێگای ھاملتۆن لە ھەولێرەوە بۆ حاجی ئۆمەران دەڕوات و لە ساڵانی ١٩٢٠ تا ١٩٣٠ لەلایەن ئەندازیار ھاملتۆنەوە دروستکراوە. سنوری سۆران دەکەوێتە باکوری رۆژھەڵاتی ھەولێرەوە بەدووری ١٢٠ کم. لەباکوورەوە سنووری قەزای سۆران دراوسێیە لەگەڵ وڵاتی تورکیا و قەزای مێرگەسۆر، لە رۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای چۆمان، لە باشوریشەوە لەگەڵ قەزای رەواندز پشدەر ھاوسنوورە، قەزای شەقڵاوەش دەکەوێتە خۆرئاواوەیەوە.

ئاو و ھەوای سۆران زستانی سارد و باراناوییە و ھاوینان گەرم و شێدارە، لەزستاناندا بەڕێژەیەکی مامناوەند بەفری لێدەبارێت وەرزی بەھاریشی پڕ بارانە. ھەر دوو ڕووباری شێخی کەلە رۆژھەڵاتی کوردستان و کوێستانەکانی باڵەکایەتییەوە ھەڵدەقوڵێت، برادۆست کەلە کوێستانەکانی برادۆست و باکووری کوردستانەوە ھەڵدەقوڵێت بە سنووری قەزای سۆراندا تێدەپەڕن و دەڕژێنە زێی گەورەوە.

کشتوکاڵ و ئاژەڵداری[دەستکاری]

قەزای سۆران ناوچەیەکی کشتوکاڵییە، رووبەری گشتی قەزای سۆران ٨٠٩٦١٦ دۆنمە، کە ٧٣٧٥٤٤ دۆنم بە کەڵکی چاندن و کشتوکاڵی دێت، جگە لە دانەوێڵە باخی سێو، ھەرمێ، ھەڵوژە، توو، ھەنار، ھەنجیرو ترێ لێدەڕوێنرێت، ھەروەھا دارگوێز و سپیندار لێدەڕوێنرێت، قەزوان، بەڕو، بڵالوک، کرۆسک، گۆیژ، رێواس و کوارگ بە خۆڕسکی دەڕوێن. ڕێژەیەکی بەرچاو ئاژەڵی کێوی لە ناوچە شاخاوییەکانی سۆراندا ھەن، وەک: گورگ، ورچ، کەمتیار، کوڕە بەشەو، سیخور، سمۆرە، مار، پشیلەی کێوی، بزنی کێوی و بەراز، ئاژەڵێ ماڵی وەک: مانگا، بزن، مەڕ، کەر، ئەسپ، ئێسترو پەلەور بەخێو دەکرێن.

گەشتوگوزار[دەستکاری]

قەزای سۆران ناوچەیەکی دڵڕفێن و دڵگرە لە ھەموو روێکەوە، گەشت گوزاری قەزای سۆران بەناوبانگە بە ھەوارگەکانی جوندیان، بێخاڵ و تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، ھەروەھا ھەوارگەکانی بناری حەسەن بەگ، بێرمە ساردو بێرۆیان و سەکران و پڕژە.

ژێردەستە ئیداریەکان[دەستکاری]

ھەرسێ قەزا (شارستانی) رەواندز، چۆمان و مێرگەسۆر و ھەر سێ ناحیەی سیدەکان، و دیانا و خەلیفان لە رووی کارگێڕییەوە سەر بەقەزای سۆرانن، زیاتر لە ٤٠٠ گوندیش سەر بە قەزاکەن.

گەشەسەندن[دەستکاری]

سۆران لە ساڵی ١٩٨٠ بوو بە ناوەندی قەزا، سەرەتا ناوی قەزای سدیق بوو، دوای راپەڕین ناوەکەی گگۆرا بۆ قەزای سۆران، هەروەها لەدوای راپەڕین گەشەسەندێکی بەرفراوانی بەخۆیەوە دیوە، بەجۆرێک ژمارەی دانشتوانەکەی لە ٥٠٠٠ بۆ ١٢٥٠٠٠ زیادیکرد. پێڕەوانی ھەردوو ئاینی ئیسلام و مەسیحی لە شارەکەدا دەژین. بەھۆی پێگە جوگرافیەکەیەوە بەردەوام لەگەشەسەندندایە و ناوەندی بارزرگانی ناوچەکەشە.

لە ناوەندی قەزای سۆران ٦٥ فەرمانگەی حکومی ھەیە کە ٤٥ فەرمانگەیان ئیش و کارەکانی ھەرچوار قەزای سۆران، مێرگەسۆر، چۆمان و ڕەواندز بەڕێوەدەبەن بەبێ گەڕانەوە بۆ ناوەندی پارێزگای ھەولێر.

١٤ حزبی سیاسی بارەگای خۆیان لە شاری سۆران کردووەتەوە، ھەروەھا دوو پەیمانگای لێیە بەم دواییانەش زانکۆی سۆرانی لێکراوەتەوە کە ئێستا لە چەند کۆلێژێک پێکدێت.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٥ی شوباتی ٢٠١١. لە ڕێکەوتی ١٨ی تەممووزی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  2. ^ رووبەر: باڵەکی، دڵشاد: زمانی فارسی لەدامودەزگاکانی سۆران دەبێتە واقیع Archived ١٦ی ئابی ٢٠١٢, لە وەیبەک مەشین..
  3. ^ زاڵبونی زمانی فارسی لە سۆران گەیشتووەتە فەرمانگەکانیش Archived ٦ی شوباتی ٢٠٠٩, لە وەیبەک مەشین.، ئاوینە. ئوکتوبر ٢٠١١