کانی بڵ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
دەروازەکەی کانی بڵ
گەشتنەوەی ئاوەکەی کانی بڵ و سیروان بە یەکتر

کانی بڵ کانییەکی سروشتییە لە نزیکیی گوندی ھەجیج کە لە کێوەکانی شاھۆوە سەرچاوە دەگرێ و یەکێ لە پڕئاوترین کانییەکانی کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ئێرانە [١]. کانی بڵ لە چرکەیەکدا سێ تا چوارھەزار لیتر ئاوی ھەیە و دەتوانێ ئاوی خواردنەوەی دوو ملوێن کەس دابین بکات [٢]. ئەم کانییە بۆ خەڵکی ناوچەی ھەورامان گرنگایەتییەکی تایبەتی ھەیە و بە گوێرەی تاقی کردنەوە زانستییەکان، خاوەنی یەکێ لە پاکترین ئاوەکانی جیھانە [٣]، ئەو چەمەی کە لە ئاوی کانی بڵ دروست دەبێ درێژایی ١٥ مەترە و بە کورتترین چەمی عالەم لە قەڵەم دەدرێ [٤] و دەڕژێتە ناو ڕووباری سیروان کە یەکێ لە پڕئاوترین چەمەکانی کوردستانە. بەرزایی کانی بڵ لە دەریا ئازادەکانەوە نزیکی ٧٨٠ مەترە، واتە یەکێ لە نزمترین شوێنەکانی ناوچەی ھەورامانە.

ناو[دەستکاری]

ناوی کانی بڵ لەوانەیە لە ناوی خودای ئاوی بابلییەکانەوە وەرگیرابێت کە ئەویش نێوی بڵ بووە.[٥] .

گرنگی مێژوویی و کلتووری[دەستکاری]

جگە لە گرنگیی سروشتیی کانی بڵ کە ساڵانە نزیکی ١٥٠ ملیۆن مەتری چوارگۆشە ئاوی پاک دەداتە دەرەوە و ھەروەھا گرنگیی تووریستی، ئەم کانیە لە بواری مێژوویی و کلتوورییەوە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە. نزیک بوونی کانی بڵ لە گوندی ھەجیج و مەزاری کۆسەی ھەجیج بوە بە ھۆی ئەوە کە ئەم کانییە گرنگیەکی تایبەتی بۆ خەڵکی کوردستان ببێت و ئەوانەی کە سەردانی کۆسەی ھەجیج دەکەن سەردانی کانی بڵیش بکەن. مەولەوی شاعیری ناوداری کورد لە شێعرێکیدا ئاماژە بە ئاوی پاکی کانی بڵ دەکا و دەڵێ:

وەشی من یادی ئازیزی دڵەن
دڵپاکیی وێنەی سەرچەمەی بڵەن

ئەم شێعرە دەردەخا کە کانی بڵ لە ڕۆژگارانی پێشتریشدا گرنگییەکی تایبەتی بوە. ئەم کانییە مێژووییە بە ھۆی ئاوگیریی بەنداوی داریانەوە کەوتوەتە مەترسییەوە و شارەزایان دەڵێن بە ئاوگیریی ئەو بەنداوە سەرچاوەی کانی بڵ تا سەد مەتر دەچێتە ژێر ئاوەوە [٦]. ئەو بەنداوە ھەروھا کۆمەڵێک گوند و شوێنی مێژوویی وەکوو گوندی ھەجیج دەباتە ژێر ئاوەوە.

مەترسیی تیاچوونی کانی بڵ[دەستکاری]

کانی بڵ لە ئەنجامی بەستنی بەنداوی داریان دەخرێتە ژێر ئاو و نوقم دەبێت. لە ئێستادا پڕۆژەی بەندئاوی داریان لە قۆناغە کۆتاییەکانیدایە و ژمارەیەکی زۆر ھەڵسووڕاونی کۆمەڵایەتی و پارێزەرانی ژینگە و بەرپرسانی ناوچە داوای ڕاگرتنی ئاوگیری بەنداوەکە و ڕزگار کردنی ئەم کانییە بەنرخە دەکەن [٧][٨]. ژینگەپارێزانی کوردستان ھەوڵی زۆریان بۆ پاراستینی ئەم کانییە داوە. ھەرچەند کۆمپانیایەک دەیھەوێ بە بەستنی چاوانەی کانییەکە بە کۆنکریت و گوێزانەوەی ئاوی بڵ بە لوولە بۆ شوێنێکی دیکە ئاوی کانی بڵ بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی دیکە، بەڵام زانایان دەڵێن کە ئەم کارە ناتوانێ ئاوەکەی بڵ ڕزگار بکات و ئاوی بەنداوەکە لە ڕێگەی بەردە ئاھەکی و کارستییەکانەوە لەگەڵ ئاوی کانیەکە تێکەڵ دەبێ و ھیچ کەڵکێکی نیە[٩]. یەکێک لە ئەو زیانە گرنگانەی کە بە شوێن تیاچوونی کانی بڵەوەیە، تیاچوونی غارێکی ئاویی درێژ و نایابە کە لە پشت کانیەکەوەیە[١٠].

ھەڵمەتەکانی پاراستنی کانی بڵ[دەستکاری]

کەمپەینێکی تایبەت بۆ پاراستنی کانی بڵ بە سەرپەرستیی دوکتۆر سەید موختار ھاشمی دروست بوە و ئەو کەمپینە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک لاپەڕەیەکیان بە مەبەستی بەرگری لەو کانیە دروست کردوە[١١]. جگە لەمە ھەندێک کاری گرنگی دیکە کراون و ھاواری پاراستنی کانی بڵ گەشتوەتە گوێی پایەبەرزترین بەرپرسانی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران وەکوو پارێزگاری پارێزگای کوردستان وەزیری ژینگە و وەزیری وزەی ئێران [١٢]. تەنانەت ژمارەیەک لە پەرلەمانتار کوردەکانی ئێران داوای پاراستنی ئەو کانییەیان کرد [١٣]. کەمپێنی پاراستنی کانی بڵ ھەروەھا لە ڕۆژی ١٥ی ئابی ٢٠١٤دا مەراسمێکی فەرھەنگیی بە ناوی ناڵەی دەف و ھاژەی بڵ لە پاڵ کانی بڵدا بە ڕێوە برد کە بریتی بوو لە کۆڕی زیکر و دەف بە مەبەستی پیشان دانی پاڵپشتی بۆ ئەو کانیە، کە خەڵکێکی زۆر لە ناوچەکە بەشدارییان تێدا کرد [١٤] [١٥] [١٦]. جگە لەمانە ھەندێک لە خەڵکی شارەکانی کوردستان و کەسایەتییەکان تۆمارگەلێکی درێژیان بۆ پاراستنی ئەو کانییە ئیمزا کردوە. [١٧] [١٨].

دۆزینەوەی ئەشکەوتەکە[دەستکاری]

لە ئۆکتۆبری ٢٠١٤دا ئەشکەوتێکی ئاوی لە پاڵ کانی بڵدا دۆزرایەوە کە دەوترێ درێژایی زۆر لە ئەشکەوتی قووری قەڵا زیاترە[١٩].

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ "ڕووداو؛ کانی بڵ تووشی قەیران دەبێ". 
  2. ^ "کوردپرێس". ئەرشیڤ کراوە، نووسراوەی سەرەکی لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤. 
  3. ^ "ڕووداو؛ کانی بڵ تووشی قەیران دەبێ". 
  4. ^ "ڕووداو؛ کانی بڵ تووشی قەیران دەبێ". 
  5. ^ ": صدا و سیمای مرکز کردستان". ئەرشیڤ کراوە، نووسراوەی سەرەکی لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤. 
  6. ^ "ڕووداو؛ داھاتی کانی بڵ لە نەوتی کەرکووک زیاترە". 
  7. ^ "ڕووداو؛ داھاتی کانی بڵ لە نەوتی کەرکووک زیاترە". 
  8. ^ "ڕووداو؛ کانی بڵ تووشی قەیران دەبێ". 
  9. ^ ": خبرآنلاین:توقف سد تنھا راھ نجات چشمە بل". 
  10. ^ http://www.farheekhtegan.ir/newspaper/BlockPrint/24213
  11. ^ "کەمپینی پاراستنی کانی بڵ لە فەیسبوک". 
  12. ^ "کوردپرێس". ئەرشیڤ کراوە، نووسراوەی سەرەکی لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤. 
  13. ^ "ڕووداو؛ پەرلەمانتارانی کورد داوای پاراستنی کانی بڵ دەکەن". 
  14. ^ "چیا؛ ناڵەی دەف و ھاژەی بڵ". 
  15. ^ "کوردپرێس: مراسم ناڵەی دەف و ھاژەی بڵ". [بەستەری مردوو]
  16. ^ "یارمەتی خواستن لە ناڵەی دەف بۆ ھاژەی بڵ". 
  17. ^ "چیا؛ ھەوڵەکان بۆ نەجاتی بڵ درێژەی ھەیە". 
  18. ^ "ھەواڵی میھر؛ ھەوڵەکان بۆ نەجاتی بڵ درێژەی ھەیە". 
  19. ^ "= ئیسنا: ئەشکەوتێک لە کانی بڵ دەدۆزرێتەوە". 

پۆتانەکان: ٣٥°١٠′٠٥″N ٤٦°٢١′٠٠″E / ٣٥.١٦٨٠٦°N ٤٦.٣٥٠٠٠°E / 35.16806; 46.35000