قەڵای ئامەد
| قەڵای ئامەد | |
|---|---|
 | |
| بەشێکە لە | Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape |
| ناو بە زمانی فەرمی | Diyarbakır Kalesi |
| وڵات | تورکیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | پارێزگای دیاربەکر |
| ناوچەی جوگرافی | ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٥٤′٣٩″N ٤٠°١٣′٣٨″E |
| باری کەلەپووری | part of UNESCO World Heritage Site |
| پێوەری کەلەپووری جیھانی | (iv) |
| State of conservation | structure under restoration |
 | |
قەڵای ئامەد یان قەڵای دیاربەکر (بە کوردیی باکووری: Sûra Amedê، بە تورکی: Diyarbakır Kalesi) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی سوور لە ئامەد، باکووری کوردستان، تورکیا.[١] ساڵی ٢٠٠٠، یوونێسکۆ قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا.[٢] لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروستکراوە.[٣]
دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای دیواری چین بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان.[٤][٥] قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی مێردین و دەروازەی نوێ (Yeni).[٦]
مێژوو
[دەستکاری]دیوارەکانی ئامەد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٩٧ی زایینیدا لەلایەن ڕۆمەکانەوە دروست کران، کە لە ساڵی ٢٣٠ی زایینیدا شارەکەیان داگیر کردبوو.[٧][٨] لە ساڵی ٣٤٩ی زایینیدا دیوارەکان بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کران یان لەسەر فەرمانی ئیمپراتۆر کۆنستانتیۆسی دووەم بنیاد نراونەتەوە.[٨][٧][٩] لە ماوەی پتر لە ١٥٠٠ ساڵی دواتردا، ئەم دیوارانە بە بەکارھێنانی بەردی گڕکانی ناوچەکانی دەوروبەری فراوان کران و بنیاد نراونەتەوە.[٨] شوێنەکە پاشماوەی حوورییەکان، ڕۆمەکان، سەلجووقییەکان، ئارتووقییەکان، ئاق قۆینلۆ، عوسمانییەکانی تێدایە.[٩] شارەکە بەوە دادەنرێت کە خاوەن «کەسایەتییەکی فرەکەلتوور، فرەزمان و فرەفەرھەنگ» بێت.[٩]
دیوارەکان لە سەردەمی بیزەنتیدا فراوان کران و نۆژەن کرانەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی جەستێنیانی یەکەم (سەدەی شەشەم).[٧] دوای فەتحی ناوچەکە لەلایەن موسڵمانانەوە لە سەدەی حەوتەمدا، لەلایەن خانەوادە جیاوازەکانی موسڵمانانەوە نۆژەنکردنەوە و بنیادنانەوەی زیاتریان بۆ کراوە.[٧] زۆربەی دیوارەکان بە شێوەی ئێستایان مێژووەکەیان بۆ ئەم بیناسازییە ئیسلامییانەی سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە.[١٠]
لە ساڵی ٨٩٩دا، دوای ڕاپەڕینی والیی شارەکە، خەلیفەی عەباسی ئەلموعتەدید فەرمانی دا ھەندێک بەشی دیوارەکان بڕووخێنرێن، لەوانە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین (دەروازەکانی باکوور و باشوور)، و ئەگەری ھەیە دەروازە سەرەکییەکانی تری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.[١٠] ئەو نووسراوانەی کە ماونەتەوە دەیسەلمێنن کە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین لە ساڵی ٩٠٩دا لەسەر فەرمانی خەلیفەی عەباسی ئەلموقتەدیر بنیاد نراونەتەوە، و ئەگەری ھەیە بەشەکانی تری دیوارەکان کە لە ساڵی ٨٩٩دا ڕووخێنرابوون لەم کاتەدا چاک کرابێتنەوە.[١٠] لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا، وەستاکان دەستیان کرد بە ھەڵکۆڵینی وێنەی ئاژەڵ لەسەر بەشە نوێیەکانی دیوارەکان، جگە لەو نووسینە عەرەبییانەی کە کارەکانیان تۆمار دەکرد.[١٠]
لە سەردەمی مەروانییەکاندا، کار کرا بۆ قایمکردنی بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی دیوارەکان بەتایبەتی.[١٠] لە ماوەی کورتخایەنی کۆنترۆڵی سەلجووقە گەورەکان بەسەر شارەکەدا دوای ساڵی ١٠٨٨، دیوار و تاوەرەکان بە تەواوی لەلایەن مەلیکشای یەکەمەوە بنیاد نراونەتەوە،[٧] ھەرچەندە کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژاوا چڕ ببووەوە.[١٠] لە سەردەمی خانەوادەی ئیناڵید (سەدەی ١٢)، کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژھەڵات بەردەوام بوو، لە نێوان دەروازەی نوێ («یەنی کاپی») و قەڵاکەدا. تا ئەم ماوەیە، نۆژەنکردنەوەکان بەگشتی چاویان لە دیزاین و بیناسازی ڕۆمەکان دەکرد، بە بەکارھێنانی بلۆکی گەورە کە بە ڕیزبەندی ڕێک دانرابوون.[١٠]
ئیناڵییەکان لە کۆتایی سەدەی ١٢دا لەلایەن فەرمانڕەوای ئەییووبی سەڵاحەددینەوە دەرکران و ئارتووقییەکان جێگەیان گرتنەوە، کە تا سەدەی ١٥ فەرمانڕەوایی شارەکەیان کرد.[١٠] کارەکانی ئارتووقییەکان لەسەر دیوارەکان ھونەرییەکی زۆر وردتریان تێدابوو و بەراورد بە بیناسازیی ڕۆمی یان چاولێکەری ڕۆمی، بەردی بڕدراوی زۆر بچووکتریان بەکارھێناوە.[١٠] ئارتووقییەکان لە ساڵانی ١٢٠٦–١٢٠٧ قەڵاکەیان بنیاد نایەوە. لە ساڵانی ١٢٠٨–١٢٠٩، دوو تاوەرە دیارەکەیان بەدرێژایی دیواری باشوور دروست کرد، کە بە تاوەری یەدی کاردەش و ئەڤلی بەدەن یان تاوەری ئولو بەدەن ناسراون.[١٠] ئەم تاوەرانە بە دیکۆری بەردی ھەڵکۆڵراوی نووسینی خۆشنووسی ئیسلامی و وێنەی ئاژەڵ و بوونەوەرە ئەفسانەییەکان جیادەکرێنەوە.[١١]
لە کاتی شکستی سەفەوییەکان و داگیرکردنی ئامەد لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ساڵی ١٥١٥دا،[٧] عوسمانییەکان بە بەکارھێنانی تۆپ دیوارەکانیان ڕووخاند و بۆیە ناچار بوون دووبارە بنیاد بنرێنەوە.[٨] لە سەرەتای سەردەمی عوسمانییەکانی شارەکەدا، قەڵاکە بە گواستنەوەی ئەو دیوارەی کە لە شارەکەی جیا دەکردەوە بەرەو دەرەوە فراوان کرا.[١٠] چاککردنەوەی عوسمانییەکان بۆ دیوارەکان بە تەواوی پراکتیکی بوو و کەمتر دیکۆری بوو بە بەراورد بە کارەکانی قۆناغەکانی پێشوو.[١٠]
لە ساڵی ١٩٣٠دا، بەشێک لە دیوارەکە ڕووخێنرا. دوو کردنەوە لە دیوارەکانی ڕۆژاوای دەروازەی ھارپووت و ڕۆژھەڵاتی دەروازەی مێردین دروست کران بۆ ئەوەی ھاتوچۆیەکی باشتر ھەبێت.[١٠] جگە لەم درزانە، دیوارەکانی شارەکە ئەمڕۆ زۆربەیان سەلامەتن، ھەرچەندە ھەندێک بەشیان لە بارودۆخێکی باشتردایە بە بەراورد بەوانی تر.[١٠]
لە ساڵی ٢٠١٥دا، شەڕی نێوان سوپای تورکیا و گەریلا کوردەکان بووە ھۆی زیان گەیاندن بە گەڕەکی کۆن (سوور) و شوێنەوارەکانی، ئەمەش پلانەکانی حکوومەتی بۆ پاراستنی شاری مێژوویی تێکدا بەو ھیوایەی گەشتیاران بۆ ناوچە کولتوورییەکەی ئامەد ڕابکێشێت. نزیکەی سێیەکی گەڕەکی کۆن لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە دوای کۆتایی ھاتنی پێکدادانەکان وێران کرا، کە زیانێکی قەرەبوونەکراوەی بە شارە دێرینەکە گەیاند.[١٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)" ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
- ↑ "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)" ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
- ↑ «Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape». یوونێسکۆ. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ "Diyarbakır Surları" 2015-05-23 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
- ↑ "Surlar" ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
- ↑ "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)" ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
- 1 2 3 4 5 6 Huebner، Jeff W. (١٩٩٥). «Diyarbakır (Diyarbakır, Turkey)». لە Ring، Trudy؛ Salkin، Robert M.؛ La Boda، Sharon (eds.). International Dictionary of Historic Places: Southern Europe (بە ئینگلیزی). Fitzroy & Dearborn Publishers. لاپەڕە ١٩٠–١٩٣. ژپنک ٩٧٨-١-٨٨٤٩٦٤-٠٢-٢.
- 1 2 3 4 «Diyarbakir City Walls - The Kurdish Project».
- 1 2 3 «Diyarbakır Castle and Fortress». www.kultur.gov.tr (بە تورکی). لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Sinclair، Thomas Alan (١٩٨٩). «Diyarbakır». Eastern Turkey: an architectural and archaeological survey. بەرگی III. The Pindar Press. لاپەڕە ١٦٤–١٧٦. ژپنک ٠٩٠٧١٣٢٣٤٠.
- ↑ Hattstein، Markus؛ Delius، Peter، eds. (٢٠١١). Islam: Art and Architecture (بە ئینگلیزی). h.f.ullmann. لاپەڕە ٣٨١. ژپنک ٩٧٨٣٨٤٨٠٠٣٨٠٨.
- ↑ Duvar، Gazete (٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧). «Sur'da neler yaşandı?.». www.gazeteduvar.com.tr (بە تورکی). لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
