تورکەکان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(لە تورکەوە ڕەوانە کراوە)
تورکەکان
Map-TurkicLanguages.png
ئەم وڵاتانە و ھەرێمە فێدراڵانەی یەکێک لە زمانی تورکج زمانی فەرمییانە.
ژمارەی سەرجەمی دانیشتووان
دەوروبەری ١٤٠–١٦٠ ملیۆن[١][٢] یان زیاتر لە ١٧٠ ملیۆن[٣]
ناوچەکان بە ژمارەی دانیشتووانی بەرچاو
 تورکیا٥٧٬٥٠٠٬٠٠٠–٦١٬٥٠٠٬٠٠٠[٤]
 ئۆزبەکستان٢٥٬٢٠٠٬٠٠٠[٥]
 ئێران40.000.000[٦]
 ڕووسیا١٢٬٧٥١٬٥٠٢[٧]
 کازاخستان١٢٬٣٠٠٬٠٠٠[٨]
 چین١١٬٦٤٧٬٠٠٠[٩]
 ئازەربایجان١٠٬٠٠٠٬٠٠٠[١٠]
 یەکێتیی ئەورووپا٥٬٨٧٦٬٣١٨
 تورکمانستان٤٬٥٠٠٬٠٠٠[١١]
 قرغیزستان٤٬٥٠٠٬٠٠٠[١٢]
 ئەفغانستان٣٬٥٠٠٬٠٠٠[١٣]
 عێراق١٬٥٠٠٬٠٠٠[١٤]
 تاجیکستان١٬٢٠٠٬٠٠٠[١٥]
 ویلایەتە یەکگرتووەکان٩٠٠٬٠٠٠+[١٦]
 سووریا٨٠٠٬٠٠٠–١٬٠٠٠٬٠٠٠+[١٧]
 بولگاریا٥٩٠٬٦٦١
 قوبرسی باکوور٣١٣٬٦٢٦[١٨]
 ئوسترالیا٢٩٣٬٥٠٠
 گورجستان٣٠٥٬٥٣٩[١٩]
 ئوکراینا٢٧٥٬٣٠٠[٢٠]
 عەرەبستانی سعوودی٢٢٤٬٤٦٠
 مەنگۆلیا٢٠٢٬٠٨٦[٢١]
 لوبنان٢٠٠٬٠٠٠[٢٢][٢٣][٢٤][٢٥]
 پاکستان١٨٠٬٠٠٠[٢٦]
 مۆلدۆڤا١٥٤٬٤٦١[٢٧]
 مەقدوونیای باکوور٨١٬٩٠٠[٢٨]
زمانەکان
تورکی
ئایین
ئیسلام (سوننە، عەلەوی، شیعە)
مەسیحییەت (هەموو مەزهەبەکان)
یەھوودییەت
بێ ئایینی
بودیزم
تەنگرییەت

گەلانی تورکی ژمارەیەکی زۆری هۆزی مەنغۆلیایان لێ دەکەوتەوەو، زمانی تورکج دانیشتوانەکانی ڕۆژئاوا و ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات -ی باکووری ئاسیاوە پێک دێنن بە پێی مێژووناسان و زمانناسان، ئەم زمانە دانیشتوانی ناوچەکانی ناوەڕاست و رۆژهەڵاتی ئاسیاوە پێ دەدوێن، وە لە بنەڕەتەوە لە مەنگۆلیا یان لە توڤاوە پێ ی دواینە. بە شێوەیەکی سەرەکی گەلانی تورکج کاری ڕاو و وکاری جووتیاریان کردووە بەڵام دواتر بوونەتە نەتەوەیەکی گەڕۆک.

نەتەوەکان[دەستکاری]

لیستی گروپە تورکەکان
ناو ژمارە وڵات ئایین
تورکەکانی ئەنادۆڵ ٧٥،٠٠٠،٠٠٠  تورکیا,  قوبرسی باکوور ئیسلام سوننە، عەلەوی، بێدینی، مەسیحی، تەنگرییەت
ئازەرییەکان ٣١،٠٠٠،٠٠٠  ئازەربایجان, ڕووسیا ئیسلام شیعە, سوننە، زەردەشتی، بەهایی، جوولەکایەتی
ئۆزبەکەکان ٣٠،٠٠٠،٠٠٠  ئۆزبەکستان ئیسلام سوننە
کازاخەکان ١٥،٠٠٠،٠٠٠  کازاخستان, مەنگۆلیا مەنگۆلیا, چین چین ئیسلام سوننە، مەسیحییەت، تەنگرییەت
ئۆیغوور ١٢،٠٠٠،٠٠٠ چین چین ئیسلام سوننە، تەنگرییەت، مەسیحییەت
تورکمان ٨،٠٠٠،٠٠٠  تورکمانستان ئیسلام سوننە، بێدینی
تاتارەکان ٦،٠٠٠،٠٠٠ ڕووسیا ئیسلام سوننە, مەسیحییەت
قرغیزەکان ٦،٠٠٠،٠٠٠  قرغیزستان, چین چین ئیسلام سوننە، تەنگرییەت
بەشکیرەکان ١،٧٠٠،٠٠٠ ڕووسیا ئیسلام سوننە
چوڤاشەکان ١،٥٠٠،٠٠٠ ڕووسیا مەسیحییەت, تەنگرییەت
تورکەکانی خۆراسان ١،٠٠٠،٠٠٠ ئێران ئیسلام شیعە
قەشقایی ٩٥٠،٠٠٠ ئیسلام شیعە
قەرەقەڵپاق ٨٠٠،٠٠٠ ئۆزبەکستان ئیسلام سوننە
کومیکەکان ٥٢٠،٠٠٠ ڕووسیا ئیسلام سوننە
تاتارەکانی کریمیا ٥٠٠،٠٠٠ کریمیا ئیسلام سوننە، مەسیحییەت، بێدینی
یاقووتەکان ٤٨٠،٠٠٠ ڕووسیا مەسیحییەت, تەنگرییەت
قەرەچایەکان ٣٥٠،٠٠٠ ڕووسیا ئیسلام سوننە
تووڤائیان ٢٧٥،٠٠٠ ڕووسیا بودیزم, تەنگرییەت
گاگائوزەکان ١٢٦،٠٠٠ مۆلدۆڤا مەسیحییەت
بەلقارەکان ١١٢،٠٠٠ ڕووسیا ئیسلام سوننە
نۆگائیان ١١٠،٠٠٠ ڕووسیا ئیسلام سوننە
سالارەکان ١٠٤،٠٠٠ چین ئیسلام سوننە, بودیزم
خاکاسەکان ٧٥،٠٠٠ ڕووسیا مەسیحییەت, تەنگرییەت
ئەڵتائیان ٧٤،٠٠٠ ڕووسیا بورخانییەت, تەنگرییەت, مەسیحییەت
ئەینووەکان ٦٠،٠٠٠ چین عەلەوی
خەلەجەکان ٤٢،٠٠٠ شیعە
یووگەرەکان ١٣،٠٠٠ چین بودیزم، تەنگرییەت
دۆڵگانەکان ١٣،٠٠٠ ڕووسیا تەنگرییەت, مەسیحییەت
قەرائیان ٢،٠٠٠ تورکیا جوولەکایەتی
قرمچاقان ١،٠٠٠ کریمیا جوولەکایەتی

زمانی تورکج[دەستکاری]

نازناوی تورک لە نێو نەتەوەکان(بە ئینگلیزی: گەلانی تورکج، بە ئیغووری: تورك، تورک بە کۆمەڵێک لە گرووپە ڕەگەزییەکان دەگوترێت کە لە باکوور، ڕۆژھەڵات، ڕۆژئاوا و ناوەندی ئاسیادا دەژین. تورکەکان بە یەکێک لە زمانە تورکییەکان قسە دەکەن. هەندێک لە دیارترین گرووپە سەردەمیەکانی زمانی تورکی بریتین لە گەلانی: ئاڵتای، ئازەربایجان، خەڵکی چۆڤاش، گەلی گاگاوز، کازاخەکان، خەڵکی قرگستان، تورکمانەکان، تورکەکان، توڤانەکان، یغورییەکان، ئوزبێکان و یاقووتەکان.

ڕەچەڵەکی گەلانانی تورک بووەتە جێگای مشتوومری زۆرێک لە زمانزانانی ھاوچەرخ، زانایانی بواری بۆماوەزانی بە گوێرەی ئەو پاشماوە بۆماویانەی کە دۆزیویانەتەوە، وە شوێنگەی یەکەمی ئەم گەلە دەبەنەوە باکووری چین ومەنغۆلیا، کە بریتی بوون لە کۆمەڵە گەلانێکی سەرەتایی کە بە کاروباری کشتوکال کردن و لەوەر کردنەوە خەریک بوون لەوێوە ئەژموونی دەسەڵاتیان بە هێرش کردن بەسەر خاکەکاتنی بەپیتی وڵاتانی هاوسنووریان و داگیر کردنیان و گرتنە دەسەڵاتی بەرفراوانیان بەسەر ناوچەکە وە هەروەها توانیانان بە دەست بەسەرداگرتنی زەویەکانیان. بەھۆی نالەباری ژینگەی مەنگۆلیا کە وشک وبیابانیەکی سەخت تەنها کاری بەخیو کردنی ئەسپیان گرتۆتە بەر و پەنایان بردۆتە بەر ژیانی رەوەندی و کۆچەری. بۆیە لە بواری ئەسپ سوارچاکی باشیان لێ دەرچوە. بە گشتی ئەوە قەبووڵ دەکرێت کە ناوی تورک لە کۆتایدا لە زاراوەی کۆچبەرانی تورکمانی کۆنەوە وەرگیراوە ،توروک واتە دروست، لەدایکبوون یان بەهێز. کۆنترین ئەو گەلانەی بە زمانی تورکی دوانە لە سەرچاوە چینیەکاندا ناسراون بریتین لە یەنیسی کیرگیز و زینلی کە دانیشتووی باشوری سیبریان. وە نمونەیەکی تر دانیشتوانە تورکەکانی سەردەمی زۆر کۆن گەلانی بە دینگلینگ دەبێت.[٢٩]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Brigitte Moser, Michael Wilhelm Weithmann, Landeskunde Türkei: Geschichte, Gesellschaft und Kultur, Buske Publishing, 2008, p. 173
  2. ^ Deutsches Orient-Institut, Orient, Vol. 41, Alfred Röper Publushing, 2000, p. 611
  3. ^ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4405460/
  4. ^ "Turkey". The World Factbook. Retrieved 21 December 2014. ٢٧ی ئایاری ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. "Population: 81,619,392 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Turkish 70–75%, Kurdish 18%, other minorities 7–12% (2008 est.)" 70% of 81.6m = 57.1m, 75% of 81.6m = 61.2m
  5. ^ "Uzbekistan". The World Factbook. Retrieved 21 December 2014. ٩ی تەممووزی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. "Population: 28,929,716 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Uzbek 80%, Russian 5.5%, Tajik 5%, Kazakh 3%, Karakalpak 2.5%, Tatar 1.5%, other 2.5% (1996 est.)" Assuming Uzbek, Kazakh, Karakalpak and Tartar are included as Turks, 80% + 3% + 2.5% + 1.5% = 87%. 87% of 28.9m = 25.2m
  6. ^ "Azerbaijani (people)". Encyclopædia Britannica. Retrieved 24 January 2012.
  7. ^ "Kazakhstan". The World Factbook. Retrieved 21 December 2014. ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. "Population: 17,948,816 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Kazakh (Qazaq) 63.1%, Russian 23.7%, Uzbek 2.9%, Ukrainian 2.1%, Uighur 1.4%, Tatar 1.3%, German 1.1%, other 4.4% (2009 est.)" Assuming Kazakh, Uzbek, Uighur and Tatar are included as Turks, 63.1% + 2.9% + 1.4% + 1.3% = 68.7%. 68.7% of 17.9m = 12.3m
  8. ^ ru:Этно-языковой состав населения России
  9. ^ "China". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  10. ^ "Azerbaijan". The World Factbook. Retrieved 30 July 2016. ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. "Population: 9,780,780 (July 2015 est.)"
  11. ^ "Turkmenistan". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014.[بەستەری مردوو]
  12. ^ "Kyrgyzstan". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  13. ^ "Afghanistan". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  14. ^ "Iraq". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  15. ^ "Tajikistan". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٣١ی ئازاری ٢٠٠١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  16. ^ "Obama, recognize us". St. Louis American. Retrieved 18 March 2015.
  17. ^ Nahost-Informationsdienst (ISSN 0949-1856): Presseausschnitte zu Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Nordafrika und dem Nahen und Mittleren Osten. Autors: Deutsches Orient–Institut; Deutsches Übersee–Institut. Hamburg: Deutsches Orient–Institut, 1996, seite 33.داڕێژە:Pull quote
  18. ^ TRNC ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. SPO, Economic and Social Indicators 2014, pages=2–3
  19. ^ "Georgia". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  20. ^ "Results / General results of the census / National composition of population". All-Ukrainian Census, 2001. December 5, 2001. Archived from the original on ۳۱ اکتبر ۲۰۰۴. Retrieved 2007-08-05. Check date values in: |archivedate= (help) ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  21. ^ "Mongolia". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  22. ^ Al-Akhbar. "Lebanese Turks Seek Political and Social Recognition". Archived from the original on ۲۰ ژوئن ۲۰۱۸. Retrieved 2 March 2012. Check date values in: |archivedate= (help) ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  23. ^ "Tension adds to existing wounds in Lebanon". Today's Zaman. Archived from the original on ۱۱ ژانویە ۲۰۱۲. Retrieved 6 April 2011. Check date values in: |archivedate= (help) ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  24. ^ Ahmed, Yusra (2015), Syrian Turkmen refugees face double suffering in Lebanon, Zaman Al Wasl, archived from the original on ٢٣ی ئابی ٢٠١٧, retrieved 11 October 2016 Check date values in: |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= (help) ٢٣ی ئابی ٢٠١٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  25. ^ Syrian Observer (2015). "Syria's Turkmen Refugees Face Cruel Reality in Lebanon". Retrieved 10 October 2016.
  26. ^ "Pakistan". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  27. ^ "Moldova". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  28. ^ "Macedonia". The World Factbook. Retrieved 13 May 2014. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  29. ^ https://books.google.ca/books?hl=en&id=fX8YAAAAQBAJ&redir_esc=y