جوگرافیا
 |
| جوگرافیا | |
|---|---|
 | |
| لقی | زانست |
| بوارەکانی خوێندن | geographic location |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | history of geography، Q3589295 |
| ھاشتاگ | geography |
| جێبەجێکار | geographer |
| Classification of Instructional Programs code | 45.0701، 45.0799 |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" | https://stackoverflow.com/tags/geography |
زانستی جوگرافیا (بە ئینگلیزی: Geography لە یۆنانییەوە وەرگیراوە: γεωγραφία - geographia) ئەو زانستەیە کە لە دیاردە سروشتی و مرۆییەکان دەکۆڵێتەوە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر و لەکاتێک بۆ کاتێکی تر. گەر واتای وشەی جوگرافیا لێکبدەینەوە ئەوا دەکاتە وەسفکردن یان نواندن و نەخشاندن یاخود نووسینەوەی زەوی. یەکەم کەس کە وشەی «جوگرافیا»ی بەکاربردێت، زانای بەناوبانگی یۆنانی «ئەراتۆستێن» (٢٧٦-١٩٤ پ.ز) بوو.
گرنگیی زانستی جوگرافیا
[دەستکاری]
جوگرافیا چیتر ئەو زانستە نییە کە گرنگی بە وەسفکردنی دیاردەکان بدات بە وەسفێکی ڕووکەشانەی دوور لە واقیع، بەڵکو بووەتە ئەو پسپۆڕییەی کە لەگەڵ پەرەسەندنی زانستیی سەردەمیانەی پشتەستوو بە شیکردنەوە و پێوانەکردن، و بەستنەوە و بەکارھێنانی نموونە و تیۆرە نوێیەکان دەگونجێت، بەمەش کەوتە ناو ئاڕاستە کارەیییەکەی کە ئەمڕۆ بە جوگرافیای چەندایەتی و جوگرافیای کارەیی دەناسرێت کە ڕەتی دەکاتەوە لە سەرقاڵییە گەورەکانی مرۆڤ بەدوور بێت، ئەمەش بەھۆی ئەوەی جوگرافیا توانای گونجاندنی لەگەڵ زانستە جیاوازەکاندا ھەیە، چونکە خاڵێکی بەستنەوەی بەھێزە لە نێوان ئەم زانستانەدا، و ھەموویان بۆ خزمەتی خۆی بەکاردێنێت و ئەوەیان لێ وەردەگرێت کە خزمەتی دەکات و لەوانی تری جیا دەکاتەوە، لە ساڵانی دواییدا گۆڕانکاریی گەورە لە میتۆدی جوگرافی و ناوەڕۆکی زانستیدا ڕووی داوە، ھەروەھا لەو شێوازانەی کە بۆ بەدیھێنانی ئامانج و مەبەستەکان پشتیان پێ دەبەسترێت، لەوانەیە یەکێک لە ھۆکارەکانی ئەم گۆڕانکارییانەش ئەو پەرەسەندنە گەورەیە بێت کە لە ناوەڕۆکی مرۆڤیدا ڕووی داوە، بە جۆرێک کە جوگرافیناسان دەستیان کردووە بە چارەسەرکردنی بابەتگەلێک کە دوێنێ نەناسراو بوون، تەنانەت وەک بڵێی شوێنکەوتووی کارەکانی جوگرافیناسان ھەست بەو بایەخە زیادبووە دەکات بۆ جەختکردنەوە لەسەر خوێندنی دیاردە و بابەتە سروشتی و مرۆییە جیاوازەکان بە شێوازێک کە جیاوازە لەوەی لە ڕابردوودا ھەبووە، بەھۆی بەکارھێنانی ئامرازە چەندایەتییە پێشکەوتووەکان لە توێژینەوەکانیاندا بە یارمەتیی ئامار، زانیاریی ئۆتۆماتیکی، ماتماتیک، نموونەکان، ئەندازیاری، فیزیا و کیمیا، ئەو پەرەسەندنەش لە بەکارھێنانی ئەم ئامرازانەدا ئەنجامی گرنگی ھەبوو کە بووە ھۆی پێشخستنی جوگرافیا و کردنی بە زانستێک کە لەگەڵ سەردەمی تەکنەلۆژیادا بگونجێت، تا وای لێ ھات ھەندێک کەس ناوی ئەم وەرچەرخانەیان لە بەکارھێنانی ئامراز و میتۆدەکاندا نا «شۆڕشی چەندایەتی لە جوگرافیادا»، ئەم شۆڕشە پێشوازییەکی زۆری لێ کرا لەلایەن جوگرافیناسانەوە چونکە میتۆدی چەندایەتی تایبەتمەندیی زۆری ھەیە و ڕەنگە دیارترینیان و گرنگترینیان ئەوە بێت کە ئەو ئەنجامانەی دەکرێت پێیان بگەیت وردترن، بەھۆی شیکردنەوەی زانستی بۆ زنجیرەی ڕووداوەکان، و ئەم شیکردنەوە زانستییە جوگرافییە ئەو سیستمانە دەردەخات کە کاریگەرییان ھەبووە لەسەر بوونی دیاردە جیاوازەکان کە جوگرافیناس لە ڕێگەی توێژینەوە و خوێندنی باڵاوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکات و باسیان دەکات، چونکە تەنھا بە وەسفکردن ناوەستێت بەڵکوو پشت بەو ھۆکارانە دەبەستێت کە ئەم دیاردە سروشتییە جوگرافیانەیان دروست کردووە.
بوارەکانی تووێژینەوەی جوگرافی
[دەستکاری]بۆ ئەوەی جوگرافیا توانای دەستنیشانکردنی ئەو کێشانەی ھەبێت کە لە ھەرێمێکی دیاریکراودا کورت دەبنەوە، ئەوا بوارەکە دیاری دەکات، و ڕوونکردنەوە لەسەر ئەو پەیوەندییانە دەدات کە لە نێوان تووخمە جیاوازە سروشتی و مرۆییەکاندا ھەن ھەرچەندە لە نێوان یەکتردا تێکەڵاو بن.
لە ئەنجامی ئەوەشدا جوگرافیا بە خاوەن تایبەتمەندییەکی جیاواز دادەنرێت چونکە دەبینین پێیەک دەخاتە سەر زانستە سروشتییەکان و پێیەکی تریش لەسەر زانستە مرۆییەکان.
ئەگەر پۆلێنکردنە نوێیەکانی پێگەی زانستە جیاوازەکان لە ساڵی ١٩٧٢دا ئەنجام درابن و دابەشیان کردبن بۆ سێ پۆل کە بریتین لە: زانستە شیکارییە ئەزموونییەکان، و زانستە لێکدانەوەیییە تەفسیرکردنەکان و زانستە ڕەخنەیییەکان، ئەوا جوگرافیا لە نێوان ئەو زانستانەدایە کە خاوەنی تایبەتمەندییەکانی ھەموو ئەم پۆلانەیە.
خوێندنی بواری جوگرافی جەخت لە ھەبوونی پێکھاتەیەکی زۆری سروشتی و مرۆیی پەیوەست بەیەک دەکاتەوە کە بە کارلێکی زۆر لە نێوان ئەم پێکھاتانەدا جیادەکرێنەوە.
ئەوەش وادەکات ڕۆڵی زانای جوگرافیا تێیدا ھەستیار و گرنگ بێت، لەبەر ئەوە دەبینین خوێندنی بواری جوگرافی تەنھا لەسەر بابەتێک بە تەنھا یان لەسەر دیاردەیەک بەبێ یەکێکی تر کورت نابێتەوە، و لەگەڵ ئەوەی بواری جوگرافی ھەموو دیاردەکان بە کۆمەڵ دەگرێتەوە، بەڵام خوێندنی ئەم دیاردانە بە جیا لێکۆڵینەوەیان لێ دەکرێت لەگەڵ پێوانەکردنی پلەکانی کارلێک و ھۆکار و شیکردنەوە بەبێ پشتگوێخستنی ھیچ تووخمێک لە تووخمەکانی بوارەکە.
بەھۆی گرنگیی بواری جوگرافییەوە، یوونێسکۆ میتۆدی وانەوتنەوەی لە ئەورووپا بۆ خوێندکارانی ئاستی سەرەتایی لە شێوە کارەیییەکەیدا پەسەند کرد، بە پشتبەستن بە تێگەیشتن یان درککردن بە پێنج پرسیار وەک لەم خوارەوەدا ڕوون کراوەتەوە:
بواری بەرھەمھێنەر: تەنھا پێشنیارکردنی ئێمە بۆ خوێندکاران بۆ پرسیارکردن لەو ھەنگاوانەی کە پەیوەندییان بە چەمکی بواری بەرھەمھێنەرەوە ھەیە، بە ڕێگەیەک بەرەو درککردن بە واقیع دادەنرێت، واتا سەرنجدان بۆ ئەوەی کە ھەر بوارێک تەنھا بارێکە لە بارەکانی جووڵە (واتا لە باری بەرھەمھێناندایە) و لە ئەنجامدا بەرھەمی بڕیارە مرۆییەکانە (کاریگەریی دەستێوەردانی مرۆیی)، و بەم دوایییە زانستی جیۆمۆرفۆلۆژیا ھاتووەتە ناو جوگرافیاوە کە گرنگی بە خوێندنی ھەندێک ھۆکار داوە وەک کەشوھەوا و داخوران بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز لە زانستی جیۆلۆجیا، بەو پێیەی جیۆمۆرفۆلۆژیا لێکۆڵینەوەی لەو دیاردانە کردووە لە ڕووی ھۆکاری دروستبوونیان و ئەو ھۆکارانەی کاریگەرییان لەسەرە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]
