ئۆتۆنۆمی

ئۆتۆنۆمی
لقی	freedom of action
بەرامبەر	heteronomy
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئۆتۆنۆمی یان مافی چارەی خۆنووسین (بەئینگلیزی: Autonomy، بەگریکی کۆن: αὐτονομία لە αὐτόνομος ەوە لە αὐτο بەواتای «خۆ» + νόμος بەواتای «یاسا»، بەجۆرێک کە یەکدەخرێن واتای «یەکێک کە خۆی یاسا بۆخۆی دادەنێت» دەگەیەنێت) چەمکێکی ئاکاریی و سیاسی و فەلسەفییە. لەو دەقانەدا، بریتییە لە توانای تاکەکەسێکی ئاوەزمەند بۆ بڕیاردانێکی ناسەپێنراوی خۆویست. لەفەلسەفەی ئاکاریی و سیاسیدا، ئۆتۆنۆمی زۆربەی جار بەکاردێت وەک بنەمایەک بۆ یەکلاکردنەوەی ئەرکە ئاکارییەکان و لێپرسراوییەتی تاک دێت لەبەرامبەر کردەکانی خۆیدا. یەکێک لە باشترین تیۆرە فەلسەفییەکان لەسەر ئۆتۆنۆمیی گەشەی پێدراوە لەلایەن کانتەوە. لە پزیشکیدا، ڕێزدانان بۆ ئۆتۆنۆمیی نەخۆش ئامانجێکی گرنگە، ئەگەرچی دەشێت تووشی پێکدادان بێت لەگەڵ پرەنسیپی ئەخلاقیی کێبڕکێکارەوە، بەتایبەتی پریموم نۆن نۆچێرێ. ئۆتۆنۆمی بەکاریشدێت بۆ ئاماژەدان بە خۆبەڕێوەبەریی خەڵک.

کۆمەڵناسی

لە پۆلی کۆمەڵناسیی زانینی سەر بە کۆمەڵناسیدا، ناکۆکیی لەسەر سنوورەکانی ئۆتۆنۆمیی وەستا بەھەبوونی چەمکی ئۆتۆنۆمیی ڕێژەیی، ھەتا وەکوو پۆڵێنی ئۆتۆنۆمی دروست کرا و گەشەی پێدرا لەنێو توێژینەوەکانی زانست و تەکنەلۆجیا و کۆمەڵگادا. بەپێی ئەوە، شێوەی مۆدێرنی ئۆتۆنۆمیی ھەبووی زانست، ئۆتۆنۆمی وێنەدراوە: ئەکتەرەکان و پێکھاتەکان لەنێو بوارە زانستییەکاندا توانایان ھەیە کە پاشبنەما جۆراوجۆرەکان کە لەلایەن بوارە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکانەوە پێشکەش کراوە وەربگێڕن یان وێنەی بدەنەوە، ئەمە ھاوشانی کارتێکردنیان لەبارەی ھەڵبژاردە پاشبنەمایییەکانەوە سەبارەت بە توێژینەوە؛ بەڵام ئەرستۆکراتییەت ناپەسەندکراو بوو.

سیاسەت

لەچەند دە ساڵی دواییدا، چەندین بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمیزم لەشێوەی ئەنارکیزمدا سەریان ھەڵدا.

لە حکوومەتی وڵاتە یەکگرتووەکاندا، ئۆتۆنۆمی بەواتای خۆبەڕێوەبەریی دێت. نموونەیەکی پێشووی ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی لەنێو حکوومەتی وڵاتە یەکگرتووەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەکانی فلیپین. بەڵگەنامەی ئۆتۆنۆمی فلیپینی ١٩١٦ چوارچێوەیەکی خستەبەردەست بۆ دروستکردنی حکوومەتێکی خۆبەڕێوەبەر کە ئۆتۆنۆمیی خۆماڵیی بۆ خەڵکی فلیپین دەستەبەر کرد، ئەگەرچی ھێشتا ھەندێک دەسەڵاتی بۆ حکوومەتی وڵاتە یەکگرتووەکان ھێشتەوە تا ماف و قازانجە سەرەوەرەکانی بۆ بپارێزێت.

دانیشتووانە ڕەسەنەکان، وەک کوناییەکان پرەنسیپە ئۆتۆنۆمییەکانییان بەکار ھێناوە وەک فەڕمانڕەواییکردنی بنەڕەتیی. ھەندێک گرووپی ڕەسەنی تر وەک سوپای ڕزگاریی نەتەوەی زاپاتیسا ئەم پێکھاتەیەیان گرتووەتە بەر لەم ساڵانەی دواییدا وەک وەڵامێک بۆ جیھانیگری.

ھەندێک کۆمەڵگا لە ئیسپانیا، بۆ نموونە باسکەکان، جەختییان لەسەر ئۆتۆنۆمیی کردووەتەوە لەڕێگەی مێژوو و کەلتووری دێرینییانەوە.

فەلسەفە

خۆبەڕێوەبەری چەمکێکی بنەڕەتی و زۆر کاریگەرە لەسەر بوارە جیاوازەکانی فەلسەفە. لە فەلسەفەی ئەخلاقیدا، خۆبەڕێوەبەری بریتییە لە ملکەچکردنی خود بۆ یاسایەکی ئەخلاقی دیاریکراو و قبووڵنەکردنی ھیچ دەسەڵاتێکی دەرەکی.

لە کتێبی «بنەماکانی میتافیزیکی ئەخلاق» دا، فەیلەسوفی ئەڵمانی «ئیمانوێل کانت» چەمکی خۆبەڕێوەبەری پێناسە کردووە بۆ دیاریکردنی دوو زاراوەی تر کە بریتین لە کەسایەتی مرۆڤ و کەرامەتی مرۆڤ. کانت پێی وایە ئەم دوو سیفەتە ھۆکاری سەرەکی ژیانێکی تەندروستن و بەبێ ئەوان ژیان شایەنی ژیان نییە. سەبارەت بە نووسەر «لین بێنجامین کینگ»، چەمکی خۆبەڕێوەبەری بریتییە لە «وازلێھێنانی خەڵک بۆ ئەوەی خۆیان ھەڵبژاردنەکانیان بکەن، مەگەر ئەوەی بزانیت ئارەزووەکانی ئەو کەسانە چین زیاتر لە خۆیان». بەڵام لای نیتچە چەمکی خۆبەڕێوەبەری لە دەوری ویستی ئازاد، ژیری و حەتمییەتدا دەسووڕایەوە.

پزیشکی

لە چوارچێوەی پزیشکیدا، ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی خودی نەخۆش یەکێکە لە گرنگترین بنەما ئەخلاقییەکانی پزیشکی. ھەرچەندە ئەمە بە یەکێک لە گرنگترین بنەماکانی پەیڕەوکردنی پیشەی پزیشکی دادەنرێت، بەڵام بەپێی کتێبی «بنەماکانی ئەخلاقی پزیشکی زیندەیی»، چەندین تاقیکردنەوەی پزیشکی لەسەر نەخۆشەکان لە ماوەی جیاوازدا ئەنجامدراون کە سەلامەتی کەسی و جەستەیییان دەخاتە مەترسییەوە و بە پێشێلکردنی سەربەخۆیی خودی تاکەکان دادەنرێت، و لەسەر بنەمای ئەو ڕووداوانە، ڕێکخراوەکان داوای بوونی گەرەنتییان کردووە بۆ ئەو تاکانەی کە توێژینەوەی پزیشکییان لەسەر دەکرێت.

بەمەش دەتوانرێت بگەینە ئەو ئەنجامەی کە چەندین چەمکی سەربەخۆیی بوونیان ھەیە کە ناتوانرێت تەنھا لە یەک بواردا کۆبکرێنەوە، ھەروەھا نموونەی تریش ھەن بۆ چەمکەکانی سەربەخۆیی، وەک سەربەخۆیی لە پەیوەندییەکاندا کە بەوە دادەنرێت کە دەکرێت کەسێک لە ڕێگەی پەیوەندییەکانییەوە بە کەسانی تر بناسرێت.

ھەروەھا سەربەخۆیی پشتگیریکراویش ھەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات کە لە ھەندێک بارودۆخدا دەکرێت تاکەکان بە شێوەیەکی کاتی سەربەخۆیی کەسێک لە ماوەی کورتدا ڕێکبخەن، بۆ ئەوەی ئەو سەربەخۆیییە لە ماوەی درێژدا بپارێزن. ھەروەھا ھەندێک چەمکی تریش ھەن کە دەڵێن مرۆڤ و تاک بوونەوەرێکی خۆبژێوە و بەمەش ناتوانرێت ھیچ ڕێککەوتنێک لەسەر سەربەخۆیییەکەی لەژێر ھیچ بارودۆخێکدا بکرێت.

ئەگەری دژایەتی نێوان بەھاکان

کاتێک لە «سەربەخۆیی و چاکەخوازی» لە پەیوەندییە پزیشکییەکان و ئەخلاقیاتی تەندروستیدا ورد دەبینەوە، دەبینین کە ڕێزگرتن لە مافەکانی تاک و سەربەخۆیییەکەی بنەمایەکی کارلێکە تەندروستەکان پێکدەھێنێت. پێویستە پزیشکان ھاوسەنگییەکی ورد لە نێوان پێشکەشکردنی چاودێری پێویست و ڕێزگرتن لە مافی نەخۆشەکان لە بڕیاردانی پزیشکیدا ڕابگرن. بیرکردنەوەی قووڵ و تێڕوانینی گشتگیر لە حاڵەتە تاکەکەسییەکاندا زۆر گرنگە بۆ بڕیاردانی دروست و پابەندبوون بە پێوەرە ئەخلاقییەکان و ڕێزگرتن لە کەرامەتی ئەوانی تر، بەتایبەتی لەژێر ئاڵنگارییە تەندروستییەکان و پێشکەوتنە بەردەوامەکاندا.

بەدیھێنانی ھاوسەنگییەکی گونجاو لە نێوان سەربەخۆیی نەخۆش و ئەرکی چاکەخوازی پەرستاران پێویستی بە ڕێبازێک ھەیە کە تەرکیز لەسەر پەیوەندی و متمانە بکات، لەگەڵ مامەڵەکردنی ھەستیارانە لەگەڵ ئاڵنگارییە ئەخلاقییەکانی پەیوەست بە ڕەتکردنەوەی چارەسەر و ململانێکان لە چاودێریکردنی نەخۆشانی کۆتایی ژیاندا. ئەم چوارچێوەیە داوای توانای بەدیھێنانی ھاوسەنگییەکی گونجاو دەکات لە نێوان ڕێزگرتن لە مافی نەخۆش و پێشکەشکردنی چاودێری پێویست، کە ئەمەش شتێکی سەرەکییە لە بنیاتنانی پەیوەندییەکی تەندروست و ئەخلاقی کە لەسەر بنەمای متمانە و ڕێز دامەزراوە.

یاسای نێونەتەوەیی مافی مرۆڤ

«بنەماکانی یۆگیاکارتا» سەبارەت بە جێبەجێکردنی یاسای نێونەتەوەیی مافی مرۆڤ لەبارەی ئاراستەی سێکسی و ناسنامەی جێندەرییەوە، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئازادی ویست یەکێکە لە بنەماکانی سەربەخۆیی کە ئازادی ھەڵبژاردن و ژیانی سێکسی و زاوزێی لەخۆدەگرێت.

بزووتنەوەی نێونەتەوەییی مافی مرۆڤ پشتگیری کرا کاتێک کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان جاڕنامەی جیھانی مافی مرۆڤی لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨ پەسەند کرد. بۆ یەکەمجار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، جاڕنامەکە کە «وەک ئاستێکی ھاوبەش کە پێویستە ھەموو گەلان و نەتەوەکان ئامانجیان بێت» داڕێژراوە، مافە بنەڕەتییەکانی مەدەنی، سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری کە پێویستە ھەموو مرۆڤێک لێیان بەھرەمەند بێت، دیاری دەکات. جاڕنامەکە بە تێپەڕبوونی کات قبووڵکردنێکی بەرفراوانی بەدەستھێناوە وەک پێوەری بنەڕەتی مافەکانی مرۆڤ کە پێویستە ھەموو کەسێک ڕێزی لێ بگرێت و بیپارێزێت. جاڕنامەی جیھانی مافی مرۆڤ، لەگەڵ پەیماننامەی نێونەتەوەیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان و دوو پرۆتۆکۆلە ھەڵبژاردەیییەکەی و پەیماننامەی نێونەتەوەیی مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان، ئەوە پێکدەھێنن کە پێی دەوترێت «شەرعییەتی نێونەتەوەیی مافی مرۆڤ».

سەرچاوەکان

• ویکیپیدیای ئینگلیزی