بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ڕووحوڵڵا خومەینی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
سەید ڕووحوڵڵا خومەینی

لەدایکبوون٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢
خومەین، ئێران
مەرگ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩
تاران، ئێران
ھۆکاری مەرگجەڵدەی دڵ
شوێنی گۆڕمەزارگەی خومەینی
نەتەوەفارس
پیشەڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران
چالاکبوون١٩٧٩–١٩٨٩
پێشپۆستەکە دامەزرا -محەممەدڕەزا پەھلەوی وەکوو شای ئێران
پاشعەلی خامنەیی
ئایینئیسلام (شیعە)
ھاوسەرخەدیجە سەقەفی
مناڵ(ەکان)٧ لەوانە مستەفا ٬زەھرا، فەریدە و ئەحمەد
وێبگەimam-khomeini.ir
واژوو

سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی (بە فارسی: سید ڕوحاللە موسوی خمینی؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە خومەین – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە تاران)، ناسراو بە ئایەتوڵڵا خومەینی یان ئیمام خومەینی، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی شیعەی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی ڕژێمی پەھلەوی و سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێراندا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.[١][٢]

خومەینی لە مەدرەسە فیقە و فەلسەفەی ئیسلامی و عیرفانی خوێندووە و لە ساڵی ١٣١٣دا گەیشتووەتە ئیجتیھاد. بە گوتەی ساواک مۆڵەتی ئیجتیھادەکەی لە عەبدولکەریم حائری یەزدی وەرگرتووە بەپێی وەشانێکی دیکە نەیکردووە ئیجتیھاد لە ھیچ کەسێک داوای مۆڵەتی نەکردووە و مۆڵەتی لەو شێوەیەی بە کەس نەداوە. دژی سیاسەتەکانی محەممەدڕەزا پەھلەوی بەتایبەت شۆڕشی سپی و پێدانی مافی دەنگدان بە ژنان لەلایەن شاوە خەباتی کردووە و بەھۆی تۆمەتبارکردنی شا بە پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا لە ساڵی ١٣٤٢، بۆ ماوەی ١٠ مانگ زیندانی کرا[٣] و ساڵی دواتر، بەھۆی وتارەکانی دژی تەسلیمبوون بە ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئەمریکا، دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی ئیسلامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی کرد و دەستی کرد بە داڕشتنی تیۆری دەسەڵاتی ئایینی - کە بنەماکانی تا شۆڕش بۆ خەڵک بە نادیاری مانەوە - لە ڕۆژانی کۆتاییدا کە بەرەو سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، وەک ڕێبەرەکەی، شورای شۆڕشگێڕی و حکوومەتی کاتی پێکھێنا. لە ١٢ی ڕێبەندان ١٣٥٧، خومەینی گەڕایەوە بۆ ئێران و لە ٢٢ی ڕێبەندان شۆڕشەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

ساڵانی سەرەتایی

[دەستکاری]

پاشخان

[دەستکاری]

ڕوحوڵڵا خومەینی لە ڕەچەڵەکی خاوەن زەوییە بچووکەکان و پیاوانی ئایینی و بازرگانەکانەوە ھاتووە.[٤] باوباپیرانی بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨ لە ماڵە ڕەسەنەکەیانەوە لە نیشاپور لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بۆ مانەوەیەکی کورت بۆ شانشینی ئاواد کە ناوچەیەکە لە ویلایەتی مۆدێرن ئۆتار پرادێش لە ھیندستان کە فەرمانڕەواکانی موسڵمانی شیعە دوازدە ئیمامی بە ڕەچەڵەک فارس بوون کۆچیان کردووە.[٥][٦][٧][٨] لە ماوەی حوکمڕانییەکەیاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگھێشتی ژمارەیەکی بەردەوام لە زانایانی فارسی، شاعیر، دادوەر، تەلارساز و وێنەکێشیان کرد.[٨] لە کۆتاییدا خێزانەکەی لە شارۆچکەیەکی بچووک لە کینتور، نزیک لوکناو پایتەختی ئاوەد نیشتەجێ بوون.[٩][١٠][١١][١٢] باپیرەی خومەینی، سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی، لە کینتوور لەدایکبووە.[١٠][١٢] لە ساڵی ١٨٣٠ لێنۆی بەجێھێشت بۆ سەردان کردنی گۆڕی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب لە نەجەف، عێراقی عوسمانی (عێراقی ئێستا) و ھەرگیز نەگەڕایەوە. بە گوتەی مۆین ئەم کۆچکردنە بۆ دەربازبوون بوون لە بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ھیندستان بوو. لە ساڵی ١٨٣٤ سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی سەردانی ئێرانی کرد و لە ساڵی ١٨٣٩ لە خومەین نیشتەجێ بوو. ھەرچەندە لە ئێران مایەوە و نیشتەجێ بوو، بەڵام بەردەوام بە ناوی ھیندی ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ مانەوەی لە ھیندستان و تەنانەت ڕوحوڵڵا خومەینی لە ھەندێک لە غەزەلەکانیدا زمانی ھیندی وەک ناوی قەڵەم بەکارھێناوە. باپیری خومەینی، میرزا ئەحمەد موجتەھید خونساری، ئەو پیاوە ئایینییە بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتی تووتندا فەتوای قەدەغەکردنی بەکارھێنانی تووتنی دەرکرد.[١٣][١٤]

منداڵی

[دەستکاری]

بەپێی بەڵگەنامەی لەدایکبوونی، ڕوحوڵڵا موسەوی خومەینی کە ناوی یەکەمی بە واتای «ڕۆحی خوا» دێت، لە ١٧ی گوڵانی ١٩٠٠ لە خومەین سەر بە پارێزگای مەرکەزی لەدایک بووە ھەرچەندە مورتەزای برای (دواتر بە ئایەتوڵڵا پەسەندی دە ناسراوە) ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی لە ٢٤ی ڕەزبەری ١٩٠٢ ساڵیادی لەدایکبوونی کچی محمد، فاتیمە دادەنێت .[١٥][١٦] دوای کوژرانی باوکی، زیاتر لە دوو ساڵ دوای لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٠٣، لەلایەن خاڵۆزایییەوە پەروەردە کزا. ڕووحوڵڵا لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەستی بە خوێندنی سەرەتایی قورئان و فارسی کرد. ساڵی دواتر دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەیەکی ناوچەکە، لەوێ فێری ئایین و نۆحە خانی (خوێندنەوەی ماتەمینی) و بابەتەکانی تری نەریتی بوو. بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە ھاوکاری خزم و کەسوکاری لەوان جەعفەر ئامۆزای دایکی و مۆرتەزا پەسەندی دە برا گەورەکەی درێژە بە خوێندنی ئایینی دا.

پەروەردە و وانەوتنەوە

[دەستکاری]
پەڕگە:خمینی و ھمدرسان.JPG
خومەینی وەک خوێندکارێک لەگەڵ ھاوڕێکانی (دووەم لە ڕاستەوە)

لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم، ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی لە مەدرەسەی ئیسلامی لە ئەسفەھان بخوێنێت، بەڵام لەبری ئەوە چوو بۆ مەدرەسەی ئەراک. خرایە ژێر سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا عەبدولکەریم حائری یەزدی. خومەینی لە ساڵی ١٩٢٠دا ڕووی لە شاری ئەراک کرد و دەستی بە خوێندن کرد. ساڵی دواتر ئایەتوڵڵا حانری یەزدی گواسترایەوە بۆ مەدرەسەی ئیسلامی لە شاری قوم لە باشووری ڕۆژاوای تاران و قوتابییەکانی بانگھێشت کرد بۆ شوێنکەوتن. خومەینی بانگھێشتەکەی قبوڵ کرد و لە قوتابخانەی دار ئەلشەفا لە قوم نیشتەجێ بوو. لێکۆڵینەوەکانی خومەینی بریتی بوون لە شەریعەتی ئیسلامی (شەریعەت) و فیقھی (فیقھ)، بەڵام تا ئەو کاتە خومەینی حەزێکی لە شیعر و فەلسەفە (عیرفان)یشی بەدەستھێنابوو. کەواتە خومەینی لەگەڵ گەیشتن بە قوم داوای ڕێنوێنی لە میرزا عەلی ئەکبەر یەزدی زانای فەلسەفە و عیرفان دەکات. یەزدی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد، بەڵام خومەینی لەگەڵ دوو مامۆستای دیکە بە ناوەکانی جەواد عەقا مەلەکی تەبریزی و ڕافیعی قەزوین بەردەوام بوو لە پەیڕەوکردنی حەز و ئارەزووی فەلسەفە؛ بەڵام ڕەنگە گەورەترین کاریگەری لەسەر خومەینی مامۆستایەکی دیکە بووبێت بە ناوی میرزا محمد عەلی شەھابادی و عیرفانی مێژوویی سۆفی، لەوانە مەلا سەدرا و ئیبن عەرەبی. خومەینی فەلسەفەی یۆنانی کۆنی خوێندووە و ھەم لەژێر کاریگەری ھەردوو فەلسەفەی ئەرستۆ کە بە دامەزرێنەری ژیربێژی سەیری دەکرد[١٧] و ھەم ئەفلاتوون کە بۆچوونەکانی «لە بواری خودایی» دا بە «گۆڕ و پتەو» دەزانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەژێر کاریگەری ئیبن سینا و مەلا سەدرا بوو.[١٨][١٧]

لایەنە سیاسییەکان

[دەستکاری]

زۆرجار وانەوتنەوەکانی لە مەدرەسەدا لەسەر گرنگی ئایین بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە پراکتیکییەکانی ئەو سەردەمە بوو، ھەروەھا لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دژی سیکولاریزم کاری دەکرد. خومەینی ھەروەھا بەھای دا بە ئامانجی ئیسلامییەکان وەک شێخ فەزلوڵڵا نوری و ئەبولقاسم کاشانی. خومەینی فەزلوڵڵا نوری وەک «کەسایەتییەکی پاڵەوان» دەبینی و ناڕەزایەتییەکانی خۆی بە دەستوور و دەسەڵاتی سیکولار لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانی نوری دژی دەستووری ساڵی ١٩٠٧ دانا.[١٩][٢٠][٢١]

چالاکیی سیاسی سەرەتایی

[دەستکاری]

پاشبنەما

[دەستکاری]

لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، پیاوانی ئایینی خۆیان بە ھێزێکی سیاسی بەھێز لە ئێراندا نیشان دابوو کە دژی ئیمتیازێک بۆ بەرژەوەندییەکی بیانی (بەریتانی)، دەستپێشخەری ناڕەزایەتی تووتنیان کردبوو.[٢٢] خومەینی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای مردنی ئایەتوڵڵا سەید حوسێن بۆروجێردی (١٩٦١)، پێشەنگی ئایینی شیعەگۆڕەپانی سەرکردایەتی بە کراوەیی بینی، ھەرچەندە بێدەنگ بوو؛ چینی ڕۆحانیی ھەر لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کە مۆدێرنیزەری سێکۆلار و دژە ڕۆحانیی ڕەزاشا پەھلەوی ھاتە سەر دەسەڵات، لە دۆخی بەرگریدا بوو. محەممەد ڕەزاشا کوڕی ڕەزا شۆڕشی سپی ڕێکخست کە ئەمەش بەرەنگاربوونەوەکی دیکە بوو بۆ مەلاکان.[٢٣]

دژایەتی شۆڕشی سپی

[دەستکاری]

شا لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٣ شۆڕشی سپی ڕاگەیاند، کە بەرنامەیەکی شەش خاڵیی چاکسازییە و داوای چاکسازی لە زەوی و زار و بە نیشتیمانیکردنی دارستانەکان و فرۆشتنی کارگە دەوڵەتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ھەڵبژاردن بۆ مافی مافی ژنان و ڕێگەدان بە غەیرە موسڵمانان دەکرد وەرگرتنی پۆست، ھاوبەشکردنی قازانج لە پیشەسازیدا، و ھەڵمەتێکی خوێندەواری لە قوتابخانەکانی وڵاتدا. ھەندێک لەو دەستپێشخەرییانە بە مەترسیدار سەیر دەکران، بەتایبەتی لەلایەن مەلا شیعەکانی (زانایانی ئایینی) بەھێز و ئیمتیازدارەوە، ھەروەھا وەک ڕەوتی ڕۆژاواییکردن لەلایەن نەریتخوازەکانەوە. خومەینی بە «ھێرشکردن بۆ سەر ئیسلام» سەیری ئەوانی دەکرد. خومەینی کۆبوونەوەی مەرجەعە باڵاکانی دیکەی قوم بانگھێشت کرد و ڕازییان کرد کە بڕیاری بایکۆتی ڕیفراندۆمی شۆڕشی سپی بدەن. خومەینی لە ٢٢ی ڕێبەندانی ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بە وشەی توند دەرکرد کە ھەم شا و ھەم پلانی چاکسازییەکەی شەرمەزار کرد. دوای دوو ڕۆژ شا ستوونێکی زرێپۆشی بردە قوم، وتارێکی پێشکەش کرد و بە توندی ھێرشی کردە سەر مەلاکان وەک چینێک. خومەینی درێژەی بە ئیدانەکردنی بەرنامەکانی شا دا و مانیفێستێکی دەرکرد کە واژووی ھەشت زانای ئایینی باڵای شیعەی دیکەی لەسەر بوو. لە مانیفێستەکەی خومەینیدا ئاماژە بەوە کراوە کە شا بە شێوەی جۆراوجۆر دەستووری پێشێل کردووە، ئەو تەشەنەسەندنی گەندەڵی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا شەرمەزار دەکات و شای بە ملکەچبوون بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل تۆمەتبار کردووە. ھەروەھا فەرمانی دا کە ئاھەنگی نەورۆز بۆ ساڵی ١٣٤٢ی ئێران (کە کەوتە بەر ٢١ی ئازاری ١٩٦٣) وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی حکوومەت ھەڵبوەشێتەوە. پاشنیوەڕۆی ڕۆژی عاشورا (٣ی خەرمانانی ١٩٦٣) خومەینی لە مەدرەسەی فەیزییە وتارێکی پێشکەش کرد کە شای کێشا ھاوتەریبی خەلیفەی یەزید کە لەلایەن شیعەکانەوە وەک 'ستەمکار' ھەست پێدەکرێت و و شای بە "بەدبەخت، " پیاوی بەدبەخت" و ئاگادارکردنەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕێگاکانی نەگۆڕێت ڕۆژێک دێت کە خەڵک سوپاسی ڕۆشتنی لە وڵات دەکەن. ڕێکەوتی ٥ی خەرمانانی ١٣٥٧ی ھەتاوی (١٥ی خورداد) کاتژمێر ٣:٠٠ی سەرلەبەیانی، دوو ڕۆژ دوای ئەم ئیدانەکردنی ئاشکرای شا، خومەینی لە شاری قوم ڕاگیرا و بۆ تاران ڕاگوێزرا. دوابەدوای ئەم چالاکییە، سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرتاسەری ئێران ڕوویدا و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش گیانیان لەدەستدا. ئەو ڕووداوە ئێستا بە بزووتنەوەی ١٥ خورداد ناودەبرێت. خومەینی تا مانگی پووشپەڕ لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدا مایەوە.

ژیان لە تاراوگەدا

[دەستکاری]
خومەینی لە دەربەدەری لە بورسا، تورکیا بەبێ جل و بەرگی مەلایەتی

خومەینی زیاتر لە ١٤ ساڵ لە تاراوگەدا بەسەر بردووە و زۆربەیان لە شاری نەجەفی عێراق بووە. سەرەتا لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤ ڕەوانەی تورکیا کرا و لەوێ لە شاری بورسا لە ماڵی عەقید عەلی سێتینەری دەزگای زانیاری سەربازی تورکیا مایەوە.[٢٤] لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٥، دوای کەمتر لە ساڵێک، ڕێگەی پێدرا ڕوو لە نەجەف بکات، تا ساڵی ١٩٧٨ لەوێ مایەوە، دواتر لەلایەن سەددام حوسێن جێگری سەرۆکی ئەوکاتەوە دەرکرا.[٢٥] لەم کاتەدا ناڕازیبوون لە شا خەریک بوو چڕتر بووەوە و خومەینی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ بە ڤیزەی گەشتیاری سەردانی نۆفلی شاتۆی کرد کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی پاریسی فەرەنسا.[٢٦]

تا کۆتایییەکانی شەستەکان، خومەینی یەکێک بوو لە شەش مەرجەعی تەقلید (نموونە بۆ لاساییکردنەوە) بوو لە جیھانی شیعەدا بۆ «سەدان ھەزار» شیعە یان زیاتر.[٢٧] لەکاتێکدا خومەینی لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا بیرۆکەی دەسەڵاتی پاشایەتی سنوورداری لەژێر دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا قبوڵ کرد – وەک لە کتێبەکەیدا کەشف ئەلئەسرار بەڵگەی لەسەرە – دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردبووەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ خومەینی زنجیرەیەک وتاری لە نەجەف سەبارەت بە حکوومەتی ئیسلامی پێشکەش کرد، دواتر وەک کتێبێک بە ناوی جۆراوجۆر حکوومەتی ئیسلامی یان حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقیھ (حوکمەتی ئیسلامی: وەڵایەت فەقییە) بڵاوکرایەوە. ئەم پرەنسیپە، پێش شۆڕش بۆ خەڵک نەناسرابوو، لە دوای شۆڕشەوە بە دەستووری نوێی ئێرانەوە لکێنرا.[٢٨][٢٩][٣٠]

دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف
دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف

وەڵایەتی فەقییە (دەستەڵاتی زانای ئایینی)

[دەستکاری]

ئەمە ناسراوترین و کاریگەرترین کاری خومەینی بوو، و بیرۆکەکانی خۆی لەسەر دەسەڵاتداری (لەو کاتەدا) داڕشت:

  • یاساکانی کۆمەڵگا تەنھا دەبێت لە یاساکانی خودا (شەرع) پێک بھێنرێن، کە بەسە چونکە «ھەموو کاروباری مرۆڤایەتی» و «ڕێنمایی و دەستوور دابین دەکات ،» بۆ ھەر «بابەتێک» لە «ژیانی مرۆڤدا»[٣١] دادەمەزرێنێت.
  • لەبەر ئەوەی شەریعەت یاسایەکی گونجاوە، پێویستە ئەوانەی پۆستی حکومی دەگرن، زانیارییان لەسەر شەریعەت ھەبێت. بەو پێیەی زانایانی ئایینی ئیسلامی شارەزاترینن، فەرمانڕەوای وڵات دەبێ فەقیھێک بێت کە «لە زانست و دادپەروەری لە ھەموو ئەوانی تر بەرزتر بێت»،[٣٢] (کە بە مەرجەع ناسراوە)، ھەروەھا ھەبوونی زیرەکی و توانای کارگێڕی. حوکمڕانی پاشا و یان کۆبوونەوەکان «ئەوانەی کە نوێنەری زۆرینەی خەڵک دەکەن» (واتە پەرلەمان و دەسەڵاتی ھەڵبژێردراوی یاسادانان) لەلایەن ئیسلامەوە بە «ھەڵە» ناسێنراوە.[٣٣]
  • ئەم سیستەمە دەسەڵاتدارییە بۆ ڕێگریکردن لە نادادپەروەری و گەندەڵی و چەوساندنەوەی دەسەڵاتداران بەسەر ھەژاران و لاوازەکان و کوفر و لادان لە ئیسلام و شەریعەت؛ ھەروەھا بۆ لەناوبردنی کاریگەری و پیلانەکانی دژە ئیسلام لەلایەن زلھێزە دەرەکییە غەیرە موسڵمانەکانەوە پێویستە.[٣٤]

چالاکی سیاسی پێش شۆڕش

[دەستکاری]

فۆرمێکی دەستکاریکراوی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ دوای دەستبەکاربوونی خومەینی و شوێنکەوتووانی وەرگیرا و خومەینی یەکەمین «پاسەوان»یان «ڕێبەری مەزن»ی کۆماری ئیسلامی بوو؛ بەڵام لەم نێوەندەدا خومەینی تەنیا باسی «حکوومەتی ئیسلامی»ی دەکرد، ھەرگیز بە ڕستەیی نەیخستەڕوو کە بەڕاستی مانای چییە.[٣٥] ڕەنگە ئەوانەی دەوروبەری ئاگاداری پێویستیی دەستەڵاتداری فەقیھ بووبن بەڵام «لە چاوپێکەوتن، وتارەکان، پەیام و فەتواکان لەو ماوەیەدا یەک ئاماژە بە ولایەتی فەقیھ نەکراوە.»[٣٥] خومەینی ئاگادار بوو کە بیروبۆچوونەکانی بۆ دەستەڵاتی زانای ئایینیلە دەرەوەی تۆڕی ئیسلامی دژ بە شاکەی بڵاو نەکاتەوە و چینی مامناوەندی سێکۆلار لە بزووتنەوەکەی نەترسێنێت. بزووتنەوەکەی جەختی لە پۆپۆلیزم دەکرد، باسی لە شەڕکردن بۆ مۆستەزعەفین دەکرد، کە زاراوەیەکی قورئانییە بۆ چەوساوەکان یان بێبەشەکان، کە لەم چوارچێوەیەدا بە مانای «لە ئێران ھەمووان جگە لە شا و دیوانی شا» ھاتە ئاراوە.[٣٦] لە ئێران، ژمارەیەک لە ھەنگاوە ھەڵەکانی شا، لەوانە سەرکوتکردنی ناڕەزایی دەربڕین، دژایەتی ڕژێمەکەی لێکەوتەوە. کۆپی کاسێتی وتارەکانی، کە بە توندی ئیدانەی شا دەکرد، بۆ نموونە "سیخوڕی جوولەکە، مارە ئەمریکییەکە کە دەبێت بە بەرد لە سەری بدرێت " بوو بە کاڵایەکی باو لە ئێراندا و یارمەتیدەر بوو بۆ لابردنی ئەفسانەی شا و شکۆمەندی دەسەڵاتی لەبەرچاوی خەڵکدا.[٣٦]

پەیوەندی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا

[دەستکاری]

بەگوێرەی بی بی سی، پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا "بەشێکە لە کۆکراوەی بەڵگەنامەکانی حکومەتی ئەمەریکا کە تازە ئاشکرا کراون، وەک بروسکەی دیپلۆماسی، تێبینی سیاسی، تۆماری کۆبوونەوەکان". بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە ئیدارەی کارتەر یارمەتی خومەینی داوە بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران بە ڕێگریکردن لە کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای ئێرانەوە و خومەینی بە ئەمریکییەکانی لە فەڕەنسا وتووە پەیامێک بە واشینگتن بگەیەنێت کە نابێت ترسی نەوتیان ھەبێت. ئەم بابەتە ڕاست نییە کە ئێمە بە ئەمریکا نەوت نافرۆشین."[٣٧]

ڕێبەری مەزنی ئێران

[دەستکاری]

گەڕانەوە بۆ ئێران

[دەستکاری]
گەیشتنی خومەینی لە ١ی ڕەشەمەی ١٩٧٩ بە یاوەریی فڕۆکەوانێکی ئایر فرانس. کاتێک پرسیاری لەبارەی ھەستەکانی گەڕانەوەی لە دەربەدەری لە فڕۆکەکەدا لێکرا، وەڵامی ھیچ دایەوە؛ «ھیچ.»

شا لە ١٦ی ژانویەی ١٩٧٩ وڵاتی بەجێھێشت بۆ چارەسەری پزیشکی (بە ڕواڵەت "لە پشوودا")، ھەرگیز نەگەڕایەوە. دوای دوو ھەفتە و لە ڕۆژی پێنجشەممە ١ی ڕەشەممەی ١٩٧٩ خومەینی بە سەرکەوتن گەڕایەوە بۆ ئێران و لەلایەن جەماوەرێکی دڵخۆشەوە پێشوازی لێکرا کە دەوترێت پێنج ملیۆن کەس بوون. لە گەشتە بەکرێگیراوەکەی ئایر فرانس بۆ گەڕانەوەی بۆ تاران، ١٢٠ ڕۆژنامەنووس یاوەری بوون کە سێیان ژن بوو. یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان بە ناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: یەکێک لە ڕۆژنامەنووسان بەناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: ئایەتوڵڵا، ئایا دەتوانیت پێمان بڵێیت ھەستت چۆنە سەبارەت بە گەڕانەوە بۆ ئێران؟ خومەینی لە ڕێگەی سادق قوتبزادەی یاریدەدەرییەوە وەڵامی دایەوە: "ھیچی" (ھیچ). لێدوانەکەی - کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێوەکرا و ھەروەھا لەو کاتەوە - لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕە عیرفانییەکانی و وابەستەنەبوون بە خۆ دادەنرا.

شۆڕش

[دەستکاری]

خومەینی بە توندی دژی حکوومەتی کاتی شاپوور بەختیار وەستایەوە و بەڵێنیدا «من بە دەمیاندا دەدەم، حکوومەت دادەمەزرێنم».[٣٨][٣٩] خومەینی لە ١١ی بەفرانبار (٢٢ی بەھمەن) دا، مەھدی بازرگان، سەرۆک وەزیرانی کاتیی ڕکابەری خۆی بۆ خۆی دەستنیشان کرد و داوای کرد «بەو پێیەی من ئەوم داناوە، دەبێت گوێڕایەڵی بن». . ھۆشداریشی دا کە ئەوە «حکوومەتی خودایە»،[٤٠] و نافەرمانی دژی ئەو یان بازرگان بە «یاخیبوون لە خودا» دادەنرێت، و «یاخیبوون لە خودا کوفرە». لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی خومەینی، سەربازەکان دەستیان کرد بە لادان بۆ لای ئەو و خومەینی بەختی ناخۆشی لەسەر ئەو سەربازانە ڕاگەیاند کە خۆیان ڕادەست نەدەکرد. لە ١١ی ڕەشەممەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی شۆڕش و دەستبەسەرداگرتنی چەکخانەکان، سوپا بێلایەنی ڕاگەیاند و ڕژێمی بەختیار ڕووخا. لە ١٢ی خاکەلێوە ٢٦٧٩ (٣٠ و ٣١ی ئازاری ١٩٧٩)دا ڕیفراندۆمێک بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە کۆماری ئیسلامی- بە پرسیارێکەوە: "ئایا دەبێت دەسەڵاتی پاشایەتی لە بەرژەوەندی حکومەتێکی ئیسلامی ھەڵبوەشێتەوە؟"- بە دەنگی ٩٨٪ بە بەڵێ بۆ جێگرەوە تێپەڕی.

سەرەتای پتەوکردنی دەسەڵات

[دەستکاری]

کاتێک خومەینی لە پاریس بوو، بەڵێنی «سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی» بۆ ئێران دا، بەڵام کاتێک گەییشتە دەسەڵات، داکۆکی لە دروستکردنی دەوڵەتی ئایینی کرد[٤١] کە لەسەر بنەمای پارێزگای فەقییە وەرگیراوە. ئەم پرۆسەیە دەستی کرد بە سەرکوتکردنی گرووپەکانی ناو ھاوپەیمانێتییە فراوانەکە بەڵام لە دەرەوەی تۆڕەکەی کە ھیوایان بە خومەینی بەستبوو بەڵام چیتر خومەینی پێویستی بە پشتیوانی ئەوان نەبوو. ھەروەھا ئەمەش بووە ھۆی پاکتاوکردن یان گۆڕینی زۆرێک لە سیاسەتمەدارانی سێکۆلار لە ئێران و خومەینی و کەسە نزیکەکانی ئەم ھەنگاوانەی خوارەوەیان گرتەبەر:دامەزراندنی دادگاکانی شۆڕشی ئیسلامی؛ جێگرتنەوەی ھێزی سەربازی و پۆلیسی پێشوو؛ دانانی زانایانی باڵای دینی و ڕۆشنبیرانی ئیسلامی ئێران بە بەرپرسی نووسینی دەستوورێکی دینی، لەگەڵ ڕۆڵێکی ناوەندی بۆ دەسەڵاتی فەقییە؛ دروستکردنی پارتی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی مۆتجاھیدەکانی خومەینی بە ئامانجی دامەزراندنی حکوومەتێکی دینی و ڕووخاندنی ھەر ئۆپۆزسیۆنێکی سێکۆلار؛ گۆڕینی ھەموو یاسا سێکۆلارەکان بە یاسای ئیسلامی؛ و بێلایەنکردن یان سزادانی ئیلاھیناسە باڵاکان ("ڕکابەرەکانی خومەینی لە پلەبەندی ئایینیدا")، کە بیرۆکەکانی لەگەڵ بیرۆکەکانی خومەینی ناکۆکی ھەبوو، لەوانە محەممەد کازم شەریعەتمەداری، حەسەن تەباتەبایی قۆمی و حوسێنعەلی مونتەزیری.[٤٢] ھەندێک ڕۆژنامەکان داخران، ئەوانەی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە داخستنی ڕۆژنامەکان ھێرشیان کرایە سەر.[٤٣] گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بەرەی دیموکراسی نیشتمانی و پارتی کۆماریخوازی گەلی موسڵمان ھێرشیان کرایە سەر و دواجار قەدەغە کران.[٤٤]

دەستووری ئیسلامی و بوون بە ڕێبەری مەزن

[دەستکاری]

وەک بەشێک لە گواستنەوە لە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی بەرفراوان بۆ حوکومەتی توندوتیژی ئایینی، خومەینی بۆ یەکەم جار ڕای گەیاند کە پشتگیری لە دەستووری کاتی کۆماری ئیسلامی دەکات کە ھیچ پۆستێکی بۆ حوکمی باڵای زانای ئیسلامی تێدا نەبوو. دوای ئەوەی لایەنگرانی زۆرینەی ڕەھای کورسییەکانی ئەو لیژنەیەیان بەدەستھێنا کە گۆڕانکاریی کۆتاییان لە ڕەشنووسەکەدا (ئەنجومەنی شارەزایان)[٤٥] ئەنجامدا، دەستووری پێشنیارکراویان نووسییەوە بۆ ئەوەی شەرعزانێکی باڵای ئیسلامی سەرکردایەتی وڵات بکات، ھەروەھا ئەنجومەنی پارێزەرانی بەھێزتر بۆ ڤیتۆکردنی یاسا نائیسلامییەکان و پشکنینی کاندیدەکان بۆ پۆستەکان و دوورخستنەوەی ناموسڵمانان. ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی لە کتێبەکەیدا بە ناوی حکوومەتی ئیسلامی: وەڵایەتی فەقییە (حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقییە) لە ساڵی ١٩٧٠دا کە بەسەر لایەنگرانیدا دابەشکرابوو و لە خەڵک ڕاگیرابوو، لە نزیکەوە بەدواداچوونی بۆ بیرۆکەکانی خومەینی دەکرد بەڵام نە بە تەواوی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ دەستووری نوێی کۆماری ئیسلامی بە ڕیفراندۆمی نەتەوەیی پەسەند کرا.[٤٦] خومەینی خۆی بە ڕێبەر دەستنیشان کرا و بە فەرمی بە «ڕێبەری شۆڕش» ناسێنرا. لە ٢ ی شوباتی ١٩٨١، ئەبولحەسەن بەنیسەدر وەک یەکەم سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا. ڕەخنەگران گلەییان لەوە دەکرد کە خومەینی بەڵێنەکەی بۆ ئامۆژگاریکردن لە جیاتی بەڕێوەبردنی وڵاتی شکاندووە.[٤٧][٤٨]

قەیرانی دیل گرتن

[دەستکاری]
خوێندکارانی ئێرانی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاران داگیر دەکەن

پێش پەسەندکردنی دەستوور، لە ٢٢ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا شای دوورخراو و نەخۆشی ھێنا بۆ وڵاتەکە بۆ چارەسەری شێرپەنجە. لە ئێران دەستبەجێ خۆپیشاندان دەستی پێکرد و خومەینی و گرووپە چەپەکان داوایان کرد شا بۆ دادگاییکردن و لەسێدارەدان بگەڕێتەوە بۆ ئێران. لە ٤ ی تشرینی دووەمدا، گرووپێک لە خوێندکارانی ئێرانی کە خۆیان بە خوێندکارانی موسڵمانی شوێنگری ھێڵی ئیمام ناودەبرد، کۆنتڕۆڵی باڵیۆزخانەی ئەمریکایان لە تاران گرتە دەست و ٥٢ کارمەندی باڵیۆزخانەکەیان بۆ ماوەی ٤٤٤ ڕۆژ بە دیلی گرت.[٤٩] لە ئەمریکا دیل گرتن وەک پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی تەماشا دەکرا و توڕەیی توند و ھەستی دژە ئێرانی لێکەوتەوە.[٥٠]

پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئیسلامی

[دەستکاری]

خومەینی باوەڕی بە یەکڕیزی موسڵمانان، بە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەی بۆ سەرتاسەری جیھان و دواجاریش یەکێک لە «ئامانجە گەورەکانی شۆڕش» بە «دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لەسەر ئاستی جیھان» بوو. ئەو پێیوابوو شیعە و موسڵمانانی سوننە کە ژمارەیان زیاترە، پێویستە «یەکگرتوو بن و بە توندی دژی زلھێزە ڕۆژاوایی و خۆبەزلزانەکان بوەستن».[٥١] ھەفتەی لەدایکبوونی محەممەد (ھەفتەی نێوان ١٢ تا ١٧ی ڕەبیع الاول)ی وەک ھەفتەی یەکگرتوویی و کۆتا ھەینی ڕەمەزانی وەک ڕۆژی قودس لە ساڵی ١٩٨١ ناساند.[٥٢]

شەڕی ئێران و عێراق

[دەستکاری]

شەڕی ئێران و عێراق دوای ماوەیەکی کورت لە گەیشتنە دەسەڵات، خومەینی داوای شۆڕشی ئیسلامی لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامی، وەکوو عێراق دراوسێی عەرەبی ئێران کرد. عێراق تاکە وڵاتی گەورەی دراوسێی ئێران بوو کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعە بوون.[٥٣]لە ھەمان کاتدا سەدام حوسێن سەرکردەی بەعسی عەرەبی عێراقی بە پەرۆش بوو بۆ سوود وەرگرتن لە لاوازی سوپای ئێران و ئاژاوەی شۆڕشگێڕانە بەتایبەت بۆ داگیرکردنی پارێزگای خووزستان کە دەوڵەمەندە بە نەوت و لاوازکردنی ھەوڵەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ ھاندانی زۆرینەی شیعە لە وڵاتەکەیدا. لە ئەیلوولی ١٩٨٠، عێراق ھێرشێکی تەواوی کردە سەر ئێران و سەرەتای جەنگی ئێران و عێراق (ئەیلوولی ١٩٨٠ - ئابی ١٩٨٨). تێکەڵەیەک لە بەرھەڵستکاری توند و ناکارامەیی سەربازی ھێزە عێراقییەکان زوو پێشڕەوی عێراقیان وەستاند و سەرەڕای ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی گازی ژەھراوی لەلایەن سەدامەوە، ئێران لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٢ نزیکەی ھەموو ناوچە لەدەستچووەکانی لە ھێرشەکەدا بەدەست ھێنایەوە.

ئەم داگیرکارییە ئێرانییەکانی لە پشت ڕژێمی نوێوە کۆکردەوە، پێگەی خومەینی بەرز کردەوە و ڕێگەی دا سەرکردایەتی خۆی بەھێز بکات. دوای ئەم گۆڕانکارییە لە ھەڵوێستدا، خومەینی پێشنیاری ئاگربەستی عێراقی ڕەتکردەوە و لە جیاتی ئەوە داوای قەرەبووکردنەوە و لابردنی سەدام حوسێنی لە دەسەڵات کرد.[٥٤][٥٥] لە ساڵی ١٩٨٢، کودەتایەکی سەربازی سەرنەکەوتوو لە دژی خومەینی ڕوویدا.[٥٦]

ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووان و ئابووری ئێران سێ ئەوەندەی عێراق بوو، بەڵام عێراق سوودی لە پشتیوانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دراوسێ و بلۆکی سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا وەرگرت. وڵاتانی عەرەبی کەنداوی فارس و ڕۆژاوا دەیانویست دڵنیا بن کە شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداو بڵاو نەبێتەوە، لەکاتێکدا یەکێتی سۆڤیەت نیگەران بوو لە ھەڕەشەیەکی شاراوە کە ڕژێمەکەی لە ئاسیای ناوەڕاست لە باکوور دەخاتە مەترسییەوە. ھەرچەندە ئێران لە سەردەمی شادا بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی ھەبوو کە لەلایەن ئەمریکاوە دابین دەکرا و سەرەڕای سیاسەتەکانی خومەینی دژ بە ڕۆژاوا ئەمریکا لە ساڵانی ھەشتاکان بە نھێنی و نایاسایی چەکی بۆ ئێران قاچاخ دەکرد.

لە کاتی جەنگدا، ئێرانییەکان ھێرشی شەپۆلی مرۆڤیان بەکارھێنا (ئەو کەسانەی کە بە پێ دەڕۆیشتن بۆ مردنێکی دیاریکراو، سەربازانی منداڵیشیان لەخۆگرتبوو) و خومەینی بەڵێنی دا کە ئەگەر لە جەنگدا بمرن، خۆکارانە دەچنە بەھەشت.[٥٧][٥٨] بەدواداچوونەکانی خومەینی بۆ سەرکەوتن دواجار بێھودە بوو.[٥٩][٦٠] تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٤ دوو ملیۆن لە خوێندەوارترین ھاووڵاتیانی ئێران وڵاتیان بەجێھێشتبوو.[٦١] خومەینی لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٩٨٨، بە وتەی خۆی، «کوپەکەی ژەھری خواردەوە» و ئاگربەستێکی بە ناوبژیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد. سەرەڕای تێچووی زۆری شەڕەکە کە ٤٥٠ بۆ ٩٥٠ ھەزار قوربانیی ئێرانی و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، بەڵام خومەینی پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە درێژکردنەوەی شەڕ بۆ ناو عێراق لە ھەوڵێکدا بۆ ڕووخاندنی سەدام ھەڵە نەبووە. لە "نامەیەکدا بۆ پیاوانی ئایینی" نووسیویەتی "تەوبە ناکەین، تەنانەت بۆ یەک ساتیش پەشیمان نابینەوە بۆ ئەدای کارکردنمان لە کاتی شەڕدا. ئایا لەبیرمان چووە کە شەڕمان کردووە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئایینی خۆمان و ئەنجامەکەی پرسێکی پەراوێزییە؟".[٦٢]

فەتوای دژی چەکی کیمیایی

[دەستکاری]

موحسین ڕەفیقدۆست فەرماندەی سوپای پاسداران لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٩ لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گارێس پۆرتەر جەختی لەوە کردەوە کە خومەینی دژایەتی پێشنیازەکەی کردووە بۆ دەستپێکردنی کارکردن لەسەر چەکی ئەتۆمی و کیمیایی بە فەتوایەک کە وردەکارییەکانی سەبارەت بە کات و دەرکردنی ھەرگیز ئاشکرا نەکراوە.[٦٣]

فەتوا لە دژی کوردەکان

[دەستکاری]

لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، خومەینی فەتوایەکی (بڕیاری شەرعی) دەرکرد و تێیدا جیھادی (شەڕی) دژ بە گرووپە یاخیبووەکانی کورد ڕاگەیاند، بەتایبەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) و کۆمەڵە. ئەم بڕیارە دوای شەڕی پاوە ھات، کە تێیدا چەکدارانی کورد گەمارۆی پێگەکانی حکوومەتیان دابوو. خومەینی یاخیبووەکانی وەک موحاریب (ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا دەکەن) ناساند. دوای بڕیارەکە، دادوەری شۆڕش سادق خەڵخاڵی دادگاییکردنی خێرا و کورتکراوەی لە سنە، پاوە، مەریوان، سەقز و مەھاباد ئەنجامدا، کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی سەدان کەس بە تۆمەتی چالاکی دژە شۆڕش. بەپێی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس لە کاتی ململانێ فراوانەکەدا (١٩٧٩–١٩٨٣) کوژراون، و ھەزاران کەسیش لە دادگاییکردنە خێراکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.[٦٤]

ژیان لە سەردەمی خومەینیدا

[دەستکاری]

لە وتارێکدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، کە لەبەردەم ئاپۆرایەکی گەورەی جەماوەردا پاش گەڕانەوەی لە تاراوگە بۆ ئێران پێشکەشی کرد، خومەینی چەندین بەڵێنی بە ئێرانییەکان دا سەبارەت بە ڕژێمە ئیسلامییەکەی داھاتووی: حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی گەل کە نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران بکات بێ ئەوەی پیاوانی ئایینی دەستوەردانی تێدا بکەن. ئەو بەڵێنیدا کە «نابێت ھیچ کەسێک لەم وڵاتەدا بێ ماڵ و حاڵ بمێنێتەوە»، ھەروەھا ئێرانییەکان لەبەردەم دەرگاکانیاندا خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆن، گەرمکەرەوە، کارەبا، پاس و نەوت بە بێبەرامبەر بەدەست دەھێنن.[٦٥]

لە سایەی دەسەڵاتی خومەینیدا، ئێران بەتەواوی بە ئیسلامی کرا. شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ کرا و پۆشاکی ئیسلامی بەسەر ژنان و پیاواندا لەلایەن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و گرووپە ئیسلامییەکانی دیکەوە سەپێندرا. ژنان ناچار کران قژیان دابپۆشن، و پۆشینی شۆرت بۆ پیاوان قەدەغە کرا. خواردنەوە کحولییەکان، زۆربەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان، و تێکەڵاوبوونی ژنان و پیاوان لە کاتی مەلەکردن یان خۆدانە بەر ھەتاو قەدەغە کران. پرۆگرامی خوێندنی ئێران لە سەرجەم قۆناغەکاندا لە ڕێگەی «شۆڕشی ڕۆشنبیریی ئیسلامی»یەوە بە ئیسلامی کرا؛ ئەم پرۆسەیەش بەوردی لەلایەن «لیژنەی بەئیسلامیکردنی زانکۆکان»ەوە جێبەجێ کرا.[٦٦] لە تەممووزی ١٩٧٩، خومەینی پەخشکردنی ھەر جۆرە مۆسیقایەکی لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا قەدەغە کرد،[٦٧] جگە لە مۆسیقای سەربازی و ئایینی. ئەم قەدەغەکردنە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ (واتە نزیکەی تا کۆتایی تەمەنی خومەینی) بەردەوام بوو.[٦٨]

بە وتەی جانێت ئافاری: «ڕژێمە تازە دامەزراوەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی، بە خێرایی دەستی کرد بە سەرکوتکردنی فێمینیستەکان، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، لیبراڵەکان و چەپڕەوەکان – ھەموو ئەمانەش لەپێناو و بە ناوی ئیسلامەوە بوو.»[٦٩] بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەو خزمەتگوزارییە خۆڕاییانەی بەڵێنیان لەسەر درابوو جێبەجێ نەکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، داھاتی ڕاستەقینەی ئێرانییەکان بۆ خوار ئاستی بژێویی چینی ناوەڕاست دابەزی، ئەمەش وای کرد خەڵک بە کردەیی ڕووبەڕووی ھەژاری ببنەوە.[٧٠]

مافی ژنان و منداڵان

[دەستکاری]

خومەینی لە کاتی ڕووخانی شا و گەڕانەوەی دواتری بۆ وڵات، پشتیوانییەکی بەرفراوان و چالاکانەی لە ژنان کرد، و داوای دەکرد ژنان بێنە ناو ھەموو بوارەکانی ژیانەوە، تەنانەت پێشبینی ئەوەشی دەکرد کە ژنێک ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؛ بەڵام کاتێک گەڕایەوە، ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە مافەکانی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان بەسەردا ھات. خومەینی یاسای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٧ی ئێرانی ھەڵوەشاندەوە، و ھەر جیابوونەوەیەکی بەپێی ئەو یاسایە بە پووچەڵ دانا. سەرەڕای ئەوەش، خومەینی پشتیوانی لە مافی جیابوونەوەی ژنان دەکرد وەک ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێگەی پێدراوە. خومەینی جەختی لەسەر ھەڵوێستی نەریتی دەستدرێژی سێکسی لە یاسای ئیسلامیدا کردەوە کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ھاوسەرەوە ھاوتای دەستدرێژی سێکسی یان زینا نەبوو لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا. چەند فەتوایەکی ئەو سەبارەت بە پرسەکانی ژنان ئەمانە دەگرێتەوە:

مەسەلەی ٢٤١٢ – ئەو ژنەی کە گرێبەستی ھاوسەرگیری ھەمیشەیی کردووە، نابێت بەبێ مۆڵەتی مێردەکەی لە ماڵ بچێتە دەرەوە، و دەبێت ڕازی بێت بە ھەر چێژێک کە ئەو دەیەوێت و بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لێ نەکات لە خەوتن لەگەڵیدا. ئەگەر لەم بابەتانەدا گوێڕایەڵی مێردەکەی بێت، ئەوا لەسەر مێردەکە پێویستە خواردن، جلوبەرگ، ماڵ و ئەو شتەکانی تری بۆ دابین بکات کە لە پەڕتووکەکاندا باسکراون، و ئەگەر دابینی نەکات، ئەوا قەرزارباری ژنەکەیە، چ توانای ھەبێت یان نەبێت.

مەسەلەی ٢٤١٣ – ئەگەر ژن لەو بابەتانەی لە مەسەلەی پێشوودا باسکراون گوێڕایەڵی مێردەکەی نەکات، ئەوا گوناھبارە و مافی خواردن، جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و پێکەوە خەوتنی نییە، بەڵام مارەیییەکەی لەدەست نادات.

مەسەلەی ٢٤١٤ – پیاو مافی ئەوەی نییە ژنەکەی ناچار بکات خزمەتی ماڵ بکات.

مەسەلەی ٢٤٢٠ – ئەگەر لە کاتی خوێندنەوەی مارەبڕینی ھەمیشەییدا کاتێکی دیاریکراویان بۆ پێدانی مارەیی دیاری نەکردبێت، ئەوا ژنەکە دەتوانێت ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە خەوتن لەگەڵیدا پێش وەرگرتنی مارەیییەکە، چ مێردەکە توانای پێدانی مارەیییەکەی ھەبێت یان نەبێت؛ بەڵام ئەگەر پێش وەرگرتنی مارەیی ڕازی بێت بە جووتبوون و مێردەکەش جووتبوونی لەگەڵدا بکات، ئیتر ناتوانێت بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە جووتبوون.[٧١][٧٢][٧٣][٧٤]

چەوساندنەوەی ھاوزایەندخوازان

[دەستکاری]

ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنی بە پۆستی ڕێبەری باڵا لە شوباتی ١٩٧٩دا، خومەینی سزای لەسێدارەدانی بەسەر ھاوزایەندخوازاندا سەپاند. لە نێوان مانگەکانی شوبات و ئازاردا، ١٦ ئێرانی بەھۆی تاوانی پەیوەندیدار بە سەرپێچییە سێکسییەکانەوە لەسێدارە دران.[٧٥] ھەروەھا خومەینی دادگای شۆڕشی دامەزراند. بەپێی وتەی مێژوونووس ئێرڤاند ئەبراھامیان، خومەینی ھانی دادگا ئایینییەکانی دەدا بۆ بەردەوامبوون لە جێبەجێکردنی تێگەیشتنی خۆیان بۆ شەریعەت. وەک بەشێک لە ھەڵمەتی «پاککردنەوەی» کۆمەڵگا،[٧٦] ئەم دادگایانە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان لە ئالوودەبووانی ماددە ھۆشبەرەکان، لەشفرۆشان، ھاوڕەگەزخوازان، دەستدرێژیکاران و داوێنپیسان بە تۆمەتی «بڵاوکردنەوەی گەندەڵی لەسەر زەوی» لەسێدارە دا.[٧٧]بەپێی وتەی نووسەر ئارنۆ شمیت، "خومەینی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت 'ھاوڕەگەزخوازان' لەناو ببرێن، چونکە ئەوان مشەخۆر و تێکدەری نەتەوەن لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی 'پەڵەی خراپەکارییەوە'." لە ساڵی ١٩٧٩دا، ڕای گەیاندبوو کە لەسێدارەدانی ھاوڕەگەزخوازان (ھەروەھا لەشفرۆشان و داوێنپیسانیش) لە شارستانییەتێکی ئەخلاقیدا کارێکی گونجاوە، ڕێک بە ھەمان مانای بڕین و لێکردنەوەی پێستی ڕزیو.[٧٨]

مافی ڕەگەزگۆڕاوەکان

[دەستکاری]

بەڵام، ترانسجێندەر بوون لەلایەن خومەینییەوە وەک نەخۆشییەک دەستنیشانکرا کە دەتوانرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی پەسەندکردنی ڕەگەزەوە چارەسەر بکرێت.[٧٩] لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، حکوومەتی ئێران ئەنجامدانی نەشتەرگەریی گۆڕینی ڕەگەزی (لەژێر ڕەزامەندی پزیشکیدا) و گۆڕینی بەڵگەنامە یاسایییە پەیوەندیدارەکانی بۆ پیشاندانی ڕەگەزە نوێیەکە یاسایی کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣دا، خومەینی فەتوایەکی دەرکرد کە تێیدا ڕێگەی بە نەشتەرگەرییەکانی گۆڕینی ڕەگەز دا وەک چارەسەرێک بۆ «ئەو کەسانەی وەک ترانسسێکسواڵ دەستنیشانکراون».[٨٠][٨١]

کۆچ و ئابووری

[دەستکاری]

دەوترێت خومەینی جەختی لەسەر «لایەنی ڕۆحی بەسەر لایەنی ماددیدا» کردووەتەوە.[٨٢][٨٣] شەش مانگ دوای یەکەم وتاری، بێزاری خۆی لە سکاڵاکان سەبارەت بە دابەزینی بەرچاوی ئاستی بژێوی ژیان لە ئێران دەربڕی: «ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم کە ئامانجی ھەموو ئەم قوربانیدانانە بۆ ئەوە بووبێت کاڵەک ھەرزانتر بێت.» لە بۆنەیەکی تردا کە جەختی لە گرنگی شەھیدبوون دەکردەوە بەسەر خۆشگوزەرانی ماددیدا، وتی: «ئایا کەسێک دەتوانێت ئاواتەخواز بێت منداڵەکەی شەھید بێت بۆ ئەوەی خانووێکی باش بەدەست بھێنێت؟ مەسەلەکە ئەمە نییە. مەسەلەکە جیھانێکی ترە.» ھەروەھا دەوترێت وەڵامی پرسیارێکی داوەتەوە سەبارەت بە سیاسەتە ئابوورییەکانی بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە 'ئابووری بۆ کەرە'. ئەم بێباکییەیە لە سیاسەتی ئابووری دەوترێت «یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە ڕوونکردنەوە دەدات لەسەر ئاستی ناتەواوی ئابووری ئێران لە دوای شۆڕشەوە.»[٨٢] ھۆکارەکانی تر بریتین لە شەڕی درێژخایەن لەگەڵ عێراق، کە تێچووەکەی بووە ھۆی قەرزی حکوومەت و ھەڵاوسان، دابەزینی داھاتی کەسی و بێکاری بێپێشینە، ناکۆکی ئایدۆلۆژی سەبارەت بە ئابووری، و «گوشار و گۆشەگیری نێودەوڵەتی» وەک سزاکانی ئەمریکا دوای قەیرانی بارمتەکان.[٨٤]

بەھۆی شەڕی ئێران-عێراقەوە، دەوترێت ھەژاری لە نزیکەی ٤٥٪ زیاد بووە لە ماوەی شەش ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خومەینی. کۆچکردن لە ئێرانیش گەشەی کردووە، بەپێی ڕاپۆرتەکان بۆ یەکەمین جار لە مێژووی وڵاتەکەدا. لە دوای شۆڕش و شەڕ لەگەڵ عێراقەوە، خەمینەیەک "دوو تا چوار ملیۆن کارئافرێن، پیشەیی، تەکنیکی، و پیشەکار ماھر (لەگەڵ سەرمایەیانەوە)" کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی تر.[٨٥][٨٦]

سەرکوتکردنی ئۆپۆزیسیۆن

[دەستکاری]

ستراتیژی خومەینی بۆ ڕووخاندنی شا بە کۆکردنەوەی ھاوپەیمانییەکی فراوان لە لایەنگرانی جیاواز (لیبراڵەکان، موسڵمانە میانڕەوەکان، موسڵمانە چەپەکان، مارکسییەکان، گەنجە ھەژارەکانی شار و ھتد) وەسف کراوە، بەبێ ئەوەی ھەرگیز بە تەواوی ڕوونی بکاتەوە کە دوای گەیشتن بە دەسەڵات چی دەکات، (و لە ڕاستیشدا بە پێدانی بەڵێنگەلێک کە نەیدەتوانی جێبەجێیان بکات). بەڵام دوای گرتنەدەستی دەسەڵات، نەک ھەر شا و دەزگاکانی دەسەڵاتەکەی لەناوبرد، بەڵکو دەستی کرد بە دوورخستنەوەی ھاوپەیمانە نەویستراو (و نەگونجاوەکانی)یەک لە دوای یەک (وەک بەرەی نەتەوەیی دیموکراتی، حکوومەتی کاتی، پاشان سەرۆک ئەبوولحەسەن بەنیسەدر و گەریلاکانی موجاھیدینی خەلق و ھتد)، بە بەکارھێنانی ھەرچەندە ھێزێک کە پێویست بوو. لە کۆتاییدا تەنھا یەک لایەن مایەوە—ئەویش بازرگانەکانی بازاڕ بوون، کە زۆرجار پەیوەست بوون بە پلەبەندی سیاسی-ئایینییەوە، و لە ڕووی دارایییەوە لە سیستەمە نوێیەکەدا گەشەیان دەکرد. لەم پرۆسەیەدا خەڵکێکی زۆر کوژران یان مافەکانی مرۆڤیان پێشێل کرا.

کەمینە نەتەوەیییەکان

[دەستکاری]

لە وتارێکی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی ئاماژەی بەوە کرد کە ھەڵوێستی حکوومەتی نوێ بەرامبەر بە نەتەوەکان لە ئێراندا، کەمکردنەوەی جیاوازییەکان بوو لەبری قبوڵکردنیان. لە خومەینییەوە گێڕدراوەتەوە کە وتویەتی: «ھەندێک جار وشەی کەمینەکان بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە خەڵکانێکی وەکو کورد، لوڕ، تورک، فارس، بەلۆچ و ھاوشێوەکانیان. ئەم کەسانە نابێت پێیان بوترێت کەمینە، چونکە ئەم دەستەواژەیە وا گریمانە دەکات کە جیاوازییەک لە نێوان ئەم برایانەدا ھەیە.»[٨٧]

لە ساڵی ١٩٧٩دا، پێش ئەوەی خومەینی دەسەڵاتی خۆی بچەسپێنێت، شاندێکی کوردی سەردانی شاری قومیان کرد بۆ ئەوەی داواکارییەکانی کورد پێشکەش بە خومەینی بکەن. داواکارییەکانیان مافی زمانەوانی و دابینکردنی ئاستێک لە خۆبەڕێوەبەریی سیاسی (ئۆتۆنۆمی) لەخۆدەگرت. خومەینی لە وەڵامدا وتی کە ئەم جۆرە داواکارییانە جێگەی قبوڵ نین، چونکە دەبنە ھۆی دابەشبوونی نەتەوەی ئێران.[٨٨] لە مانگەکانی دواتردا، چەندین پێکدادان لە نێوان گرووپە چەکدارە کوردییەکان و سوپای پاسداران ڕوویاندا. ڕیفراندۆم لەسەر کۆماری ئیسلامی لە کوردستاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بایکۆت کرا، بە جۆرێک مەزەندە دەکرا ٨٥ بۆ ٩٠٪ی دەنگدەران بەشدارییان تێدا نەکردبێت. دواتر لە ھەمان ساڵدا، خومەینی فەرمانی بە ھێرشی زیاتر دا، و تا مانگی ئەیلوول زۆربەی ناوچەکانی کوردستانی ئێران (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) کەوتە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی سەربازی (حوکمی عورفی).

کەمینە ئایینییەکان

[دەستکاری]

زەردەشتی، جوولەکە و مەسیحییەکان بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە ناسێنراون و پارێزراون. ماوەیەکی کەم دوای گەڕانەوەی خومەینی لە تاراوگە لە ساڵی ١٩٧٩دا، فەتوایەکی دەرکرد و تێیدا فەرمانی دا کە بەباشی مامەڵە لەگەڵ جوولەکەکان و کەمینەکانی تر (جگە لە پەیڕەوانی ئایینی بەھائی) بکرێت.[٨٩][٩٠] لە کاتی دەسەڵاتیدا، خومەینی جیاوازی دەکرد لە نێوان زایۆنیزم وەک بزووتنەوەیەکی سێکۆلار سیاسی کە ھێما و ئامانجە جوولەکەیییەکان بەکاردەھێنێت، لەگەڵ یەھودییەت وەک ئایینی موسا پێغەمبەر. پۆستە باڵاکانی حکوومەت تەنھا بۆ موسڵمانان تەرخان کرابوون. ئەو قوتابخانانەی کە لەلایەن جوولەکە، مەسیحی و زەردەشتییەکانەوە دادەمەزران، دەبوایە لەلایەن بەڕێوەبەری موسڵمانەوە بەڕێوەببرێن.

ھاندان ھەبوو بۆ چوونە ناو ئایینی ئیسلام لە ڕێگەی پێدانی مافی ئەوەی ئەو کەسەی دەبێتە موسڵمان تەواوی پشکی میراتی دایک و باوکی یان تەنانەت مامی بەربکەوێت، ئەگەر خوشک و برا یان ئامۆزاکانیان بە ناموسڵمانی بمێننەوە. ژمارەی دانیشتووانە ناموسڵمانەکەی ئێران کەمی کردووە. بۆ نموونە، ژمارەی دانیشتووانی جوولەکە لە ئێران لە ٨٠ ھەزارەوە بۆ ٣٠ ھەزار کەسی کەمی کرد. ژمارەی زەردەشتییەکانیش کەمی کردووە، ئەمەش بەھۆی چەشتنی ئازار لە چەوساندنەوەی نوێ و زیندووکردنەوەی جیاکارییە یاسایییەکانی نێوان موسڵمان و زەردەشتییەکان، کە ڕەنگدانەوەی ئەو یاسایانەیە کە زەردەشتییەکان لە سەردەمی ڕژێمە ئیسلامییەکانی پێشوودا ئەزموونیان کردبوو. ھەروەھا ئەو بۆچوونەش کە زەردەشتییەکان بە «نەجس» (پیس) دەزانێت، نوێکرایەوە.

بەپێی ئەو دەستوورە ئیسلامییەی کە خومەینی سەرپەرشتی دەکرد، چوار کورسی لە کۆی ٢٧٠ کورسییەکەی پەرلەمان بۆ ھەر سێ ئایینە کەمینە ناموسڵمانەکە تەرخان کرابوو. خومەینی ھەروەھا داوای یەکڕیزیی نێوان موسڵمانانی سوننە و شیعەی دەکرد. موسڵمانانی سوننە ٩٪ی کۆی گشتی دانیشتووانە موسڵمانەکەی ئێران پێکدەھێنن.

کەمینە نەتەوەیییەکان

[دەستکاری]

لە وتارێکی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی ئاماژەی پێدا کە دیدگای حکوومەتی نوێ دەربارەی نەتەوەیەتی لە ئێران ئەوە بوو کە جیاوازییەکان بکرێتە کەم بەجای وەکگرتنیان. خومەینی ئەمەی گوتووە: «ئەوکاتانە پەیڤی کەمینە بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەپێکردن بە خەڵکانێکی وەک کوردەکان، لورەکان، تورکەکان، فارسەکان، بەلووچەکان، و ھەمانەندەیان. ئەم خەڵکانە نابێت کەمینە بووخوێنرێنەوە، چونکە ئەم پەیڤە وا دەگومانێنێت کە جیاوازییەک ھەیە لە نێوان ئەم برایانەدا.»[٩١]

مردن و مراسیمی ناشتن

[دەستکاری]
پیاوانی شیوەنگێڕ لە ماڵی خومەینی، لە دەوروبەری شوێنی دانیشتنی ئەو، جەماران، ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩

تەندروستی خومەینی چەند ساڵێک پێش مردنی تێکچوو. دوای ئەوەی لە ماوەی دە ڕۆژدا تووشی پێنج جەڵتەی دڵ بوو، دوای بەسەربردنی یازدە ڕۆژ لە نەخۆشخانەی جەماران لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کرد. کچەکەی پشتڕاستی کردەوە کە لەو کاتەدا، ئەو بەرەنگاری شێرپەنجەی گەدە بووەتەوە.

ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانییەکان ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ شیوەنگێڕانی گشتی بۆ مەرگی، و لە گەرمای سووتێنەری ھاویندا، ئۆتۆمبێلەکانی ئاگرکوژێنەوە ئاویان بەسەر جەماوەرەکەدا دەڕشت بۆ ئەوەی فێنکیان بکەنەوە. بەلایەنی کەمەوە ١٠ شیوەنگێڕ لە قەرەباڵغییەکەدا کەوتنە ژێر پێ و گیانیان لەدەستدا، زیاتر لە ٤٠٠ کەس بە سەختی بریندار بوون و چەندین ھەزار کەسی تریش چارەسەری برینەکانیان بۆ کراوە کە لەو پشێوییەی دواتردا تووشیان ببوو.

لە ٥ی حوزەیران، تابووتەکە کە تەرمی خومەینی تێدابوو لە باکووری تاران دانرا بۆ ئەوەی سەدان ھەزار شیوەنگێڕ بتوانن تەرمەکە ببینن. ڕۆژی دواتر دەرکەوت کە مەراسیمی بەخاکسپاردنی بەرنامەبۆداڕێژراو بۆ گۆڕستانەکە مەحاڵ دەبێت لەبەر ئەوەی چەندین ملیۆن شیوەنگێڕ کۆببوونەوە و شەقامەکانیان داخستبوو. سەرەنجام دوای نوێژی مردوو بە پێشنوێژی ئایەتوڵڵا محەممەد ڕەزا گوڵپایەگانی، تەرمەکە بە کۆپتەر گواسترایەوە بۆ گۆڕستانەکە. لە گۆڕستانەکە، ئاپۆرای خەڵکەکە بەربەستە کاتییەکانیان تێپەڕاند و دەسەڵاتداران کۆنترۆڵی ڕووداوەکانیان لەدەستدا.

بەپێی وتەی ڕۆژنامەنووس جۆن کیفنەر لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز:

جەماوەرەکە، کە بەشێکی زۆریان لە پاسەوانانی شۆڕش پێکھاتبوون و ئەرکیان پاراستنی ڕێکوپێکی بوو، تابووتەکەیان لە کۆپتەرەکە ھێنایە خوارەوە و دەستیان کرد بە گەڕاندنی بە دەوری ئەو ناوچە کاتییەی کە دەوری گۆڕەکەی دابوو. لەگەڵ زیادبوونی جۆش و خرۆشەکە، تەرمی ئایەتوڵڵا، کە بە کفنێکی سپی پێچرابووەوە، لە تابووتە دارە لاوازەکە کەوتە خوارەوە، و لە دیمەنێکی شێتانەدا خەڵکی ناو جەماوەرەکە دەستیان درێژکرد بۆ ئەوەی دەست لە کفنەکە بدەن. سەربازەکان پاڵیان بە خەڵکەوە دەنا و زۆرانبازیان دەکرد، تا لە کۆتاییدا تەقەی ئاگادارکردنەوەیان کرد بۆ ئەوەی تەرمەکە بگەڕێننەوە. ئەحمەدی کوڕی ئایەتوڵڵا خومەینی کەوتە سەر زەوی؛ بەڵام تەنانەت کاتێک سەربازەکان تەرمەکەیان خستەوە ناو کۆپتەرەکە، جەماوەرەکە پەلاماری فڕۆکەکەیان دا و کێشیان کردە خوارەوە کاتێک ھەوڵی فڕینی دەدا. کەسانی تریش خۆیان فڕێدایە ناو ئەو چاڵەی کە بۆ تەرمی ئایەتوڵڵا ھەڵکەندرابوو. ھێزەکان جەماوەرەکەیان گەڕاندەوە دواوە، لە کۆتاییدا گۆڕەپانەکەیان ھێندە چۆڵکرد کە ڕێگە بە کۆپتەرەکە بدات بفڕێت، لەکاتێکدا پەروانەکانی شیوەنگێڕی زیاتریان بڵاوەپێدەکرد.[٩٢]

مەراسیمی دووەمی بەخاکسپاردن پێنج کاتژمێر دواتر لەژێر ڕێوشوێنی ئەمنی زۆر توندتردا بەڕێوەچوو. ئەم جارە، تابووتەکەی خومەینی لە پۆڵا دروست کرابوو، و بەپێی نەریتی ئیسلامی، تابووتەکە تەنھا بۆ گواستنەوەی تەرمەکە بوو بۆ شوێنی ناشتنەکە. لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەحمەدی کوڕی لە تەنیشتییەوە نێژرا. ئێستا گۆڕی خومەینی لە ناو کۆمەڵگەیەکی گەورەتری مەزارگەیەکدایە.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]

ئاماژەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php
  2. ↑ http://www.britannica.com/eb/article-32981
  3. ↑ YJC، خبرگزاری باشگاە خبرنگاران. «از ماجرای دستگیری امام خمینی (ڕە) در 15 خرداد 42 تا قیامی کە ڕنگ خون گرفت». yjc.ir/fa (بە فارسی). تاران. {{cite web}}: بیرخستنەوەکە پارامەترێکی نەناسراوی ھەیە: |2= (یارمەتی); دەقی «آخرین اخبار ایران و جھان» چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)
  4. ↑ Abrahamian، Ervand (١٩٨٩). Radical Islam: The Iranian Mojahedin. I.B. Tauris. لاپەڕە ٢٠. ژپنک ١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٢.
  5. ↑ Algar، Hamid (٢٠١٠). «A short biography». لە Koya، Abdar Rahman (ed.). Imam Khomeini: Life, Thought and Legacy. Islamic Book Trust. لاپەڕە ١٩. ژپنک ٩٧٨–٩٦٧٥٠٦٢٢٥٤. {{cite book}}: نرخی |ژپنک= بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی)
  6. ↑ Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam by Juan Ricardo Cole
  7. ↑ Art and culture: endeavours in interpretation by Ahsan Jan Qaisar, Som Prakash Verma, Mohammad Habib
  8. 1 2 Encyclopædia Iranica, "Avadh" 17 May 2017 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., E. Yarshater
  9. ↑ Ruhollah Khomeini's brief biography by Hamid Algar
  10. 1 2 From Khomein, A biography of the Ayatollah, 14 June 1999, The Iranian
  11. ↑ The Columbia world dictionary of Islamism by Olivier Roy, Antoine Sfeir
  12. 1 2 Khomeini: life of the Ayatollah, Volume 1999 by Baqer Moin
  13. ↑ Staff writer (٢١ی شوباتی ٢٠١٥). «Imam Khomeini's Biography». لە ڕەسەنەکە لە ٣ی نیسانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  14. ↑ Moin، Baqer (٢٠٠٩) [1999]. Khomeini: Life of the Ayatollah. I.B. Tauris. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٥١١-٧٩٠-٠.
  15. ↑ «Researcher's Note: Ruhollah Khomeini's birth date». Britannica.com. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  16. ↑ «Ayatollah Khomeini (1900–1989)». BBC History. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  17. 1 2 «Philosophy as Viewed by Ruhollah Khomeini». www.imamreza.net. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  18. ↑ Kashful-Asrar, p. 33 by Ruhollah Khomeini.
  19. ↑ Con Coughlin (٢٠٠٩). Khomeini's Ghost: Iran since 1979. Pan MacMillan. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٤٣١٠-٦.
  20. ↑ Globalisation, Religion & Development. International Journal of Politics & Economics. ٢٠١١. لاپەڕە ٤٥. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٥٦٨٢٥٦-٠-٥.
  21. ↑ Hamid Naficy (٢٠١١). A Social History of Iranian Cinema, Volume 3: The Islamicate Period, 1978–1984. Duke University Press Books. لاپەڕە ١٥٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٨٧٧-١.
  22. ↑ Fischer، Michael M. J. (ی ی 2003). Iran: From Religious Dispute to Revolution (بە ئینگلیزی). Wisconsin: Univ of Wisconsin Press. لاپەڕە ٣١. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٩٩-١٨٤٧٣-٥. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  23. ↑ «Ruhollah Musavi Khomeini, Ayatollah Summary». bookrags.com (بە ئینگلیزی). BookRags, Inc.
  24. ↑ Sciolino، Elaine (٢٧ی ئابی ٢٠٠٠). «The People's Shah». The New York Times (بە ئینگلیزی).
  25. ↑ Fisk، Robert (ی ی 2007). The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East (بە ئینگلیزی). Knopf Doubleday Publishing Group. لاپەڕە ١٦٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٧-٤٢٨٧١-٤. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  26. ↑ «Ruhollah Khomeini | Biography, Exile, Revolution, & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤.
  27. ↑ Mottahedeh، Roy P. (ی ی 1985). The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran (بە ئینگلیزی). New York: Simon and Schuster. لاپەڕە ٢٤٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧١-٥٥١٩٧-١. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  28. ↑ Hamid Algar, "Development of the Concept of velayat-i faqih since the Islamic Revolution in Iran", paper presented at London Conference on vilayat al-faqih, in June 1988, quoted in "The Rule of the Religious Jurist in Iran" by Abdulaziz Sachedina, p. 133 in Iran at the Crossroads, edited by John Esposito and R. K. Ramazani
  29. ↑ «NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran». Nyulawglobal.org. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
  30. ↑ Moin, Khomeini (2000), p. 218
  31. ↑ Islam and Revolution (1981), pp. 29–30.
  32. ↑ Islam and Revolution (1981), p. 59.
  33. ↑ Islam and Revolution, (1981), pp. 31, 56.
  34. ↑ Islam and Revolution (1981), p. 54.
  35. 1 2 Schirazi، Asghar (١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩). «The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic: Asghar Schirazi Translated by John O'Kane». Digest of Middle East Studies (بە ئینگلیزی). ISSN ١٠٦٠-٤٣٦٧.
  36. 1 2 Kepel، Gilles (ی ی 2002). جیھاد: شوێنپێی ئیسلامی سیاسی: Jihad: the trail of political Islam (بە ئینگلیزی). Cambridge, Mass. : Harvard University Press. لاپەڕە ١١١. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٨٧٧-٩. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  37. ↑ «Two Weeks in January: America's secret engagement with Khomeini-دوو ھەفتەی مانگی ژانویە: پەیوەندییە نھێنییەکانی ئەمریکا لەگەڵ خومەینی». BBC News (بە ئینگلیزی). bbc.com. بی بی سی. ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  38. ↑ «متن، صوت و فیلم سخنرانی امام خمینی در 12 بھمن 57 - تسنیم». خبرگزاری تسنیم | Tasnim (بە فارسی). تاران: ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم.[بەستەری مردوو]
  39. ↑ Taheri، Amir (ی ی 1986). The Spirit of Allah: Khomeini and the Islamic Revolution (بە ئینگلیزی). Bethesda, Md: Hutchinson. لاپەڕە ٢٤١. ژپنک ٩٧٨-٠-٩١٧٥٦١-٠٤-٧. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  40. ↑ Moin، Baqer (ی ی 1999). Khomeini: Life of the Ayatollah (بە ئینگلیزی). England: St. Martin's Press. لاپەڕە ٢٠٤. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-١٢٨-٢. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  41. ↑ «BBC News | Middle East | Analysis: The forces for change». news.bbc.co.uk (بە ئینگلیزی). British Broadcasting Corporation. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  42. ↑ Cloninger، Susan C.؛ Leibo، Steven A. (ی ی 2017). Understanding Angry Groups: Multidisciplinary Perspectives on Their Motivations and Effects on Society (بە ئینگلیزی). Santa Barbara, California: ABC-CLIO. لاپەڕە ٣٤٢–٣٥٣. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٣٥١-٩. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  43. ↑ Moin Khomeini, (2000), p.219
  44. ↑ Bakhash, Shaul, The Reign of the Ayatollahs, p.68–69
  45. ↑ Schirazi, Constitution of Iran Tauris, 1997 p.22–23
  46. ↑ Sial، Omar. «A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran». GlobaLex | Foreign and International Law Research (بە ئینگلیزی). New York: New York University School of Law.
  47. ↑ Swenson، Elmer. «Khomeini's REVERSALS of Promises». gemsofislamism.tripod.com (بە ئینگلیزی).
  48. ↑ «THE IRANIAN: Khomeini before & after revolution». www.iranian.com (بە ئینگلیزی).
  49. ↑ «The Mystic Who Lit The Fires of Hatred. 7 January 1980». Time. ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  50. ↑ Bowden، Mark (ی ی 2007). Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam (بە ئینگلیزی). New York: Open Road + Grove/Atlantic. ژپنک ٩٧٨-١-٥٥٥٨٤-٦٠٨-٤. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  51. ↑ «Imam Emphasized Unity Between Shia and Sunni: Ayatollah Mousawi Jazayeri». Imam Khomeini. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  52. ↑ «Iran's unfinished crisis Nazenin Ansari, 16–09–2009». Opendemocracy.net. ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  53. ↑ 1980 April 8 – Broadcast call by Khomeini for the pious of Iraq to overthrow Saddam Hussein and his regime. Al-Dawa al-Islamiya party in Iraqi is the hoped for catalyst to start rebellion. From: Mackey, The Iranians, (1996), p.317
  54. ↑ Wright, In the Name of God (1989), p.126
  55. ↑ Smith، William E. (١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٢). «The $150 Billion Question». Time. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  56. ↑ «IRAN SAYS AN ATTEMPTED COUP BY ARMY GROUP WAS FOILED». The New York Times (بە ئینگلیزی). New York: nytimes.com.
  57. ↑ Mohammadi، Kamin (ی ی 2012). The Cypress Tree (بە ئینگلیزی). London: A&C Black. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٨٨-٣٤٢٩-٩. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  58. ↑ Carol، Steven (ی ی 2015). Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis (بە ئینگلیزی). iUniverse. ژپنک ٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣. {{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوت= (یارمەتی)
  59. ↑ Aid، Shane Harris and Matthew M. (18ی ئەیلوولی 2025). «Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran». Foreign Policy (بە ئینگلیزی).
  60. ↑ «Ruhollah Khomeini | Biography, Exile, Iranian Revolution, Family, Ayatollah, & Facts |». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). Britannica.
  61. ↑ Boroumand، Ladan. «Iranians Turn Away from the Islamic Republic». Journal of Democracy (بە ئینگلیزی). Washington: journalofdemocracy.org.
  62. ↑ Moin, Khomeini (2000), p. 285
  63. ↑ Porter، Gareth (2ی تشرینی یەکەمی 2025). «(کاتێک ئایەتوڵڵا وتی نەخێر بە ئەتۆم) When the Ayatollah Said No to Nukes». Foreign Policy (بە ئینگلیزی). Washington: Foreign Policy.
  64. ↑ IHRDC (١١ی نیسانی ٢٠١٢). «Haunted Memories: The Islamic Republic's Executions of Kurds in 1979». Iran Human Rights Documentation Center (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  65. ↑ Moin، Baqer (٢٠٠٠). Khomeini: life of the Ayatollah (بە ئینگلیزی) (چاپی First U.S.). New York: Thomas Dunne Books. لاپەڕە ٢٥٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-١. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  66. ↑ «Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. Brief history of the SCCR». Iranculture.org. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  67. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "ReferenceA" نەدراوە
  68. ↑ قەدەغەکردنەکە لە شۆڕشەوە دەستی پێکرد و ١٠ ساڵی خایاند. Hossein Shahidi. 'BBC Persian Service 60 years on.' 14 December 2021 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. The Iranian. 24 September 2001
  69. ↑ Afari، Janet (٢٠١٠). Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism. University of Chicago Press. لاپەڕە ١٦٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٠٧٨٦-١.
  70. ↑ Rahmani، Tara (٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١). «Life on the Ground in Iran: From the View of the People». Wilson Center. MENA360. لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  71. ↑ ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Citation/CS1/Date_validation لە ڕیزی 627:attempt to compare two nil values.
  72. ↑ Mousavi Khomeini، Sayed Rohullah. «the resale of Ayatollah Khomeini». 2412 Sentence. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  73. ↑ Aghtaie، Nadia (٢٠١١). «Breaking the silence». لە Westmarland، Nicole؛ Gangoli، Geetanjali (eds.). Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality. International Approaches to Rape (چاپی 1st). Bristol University Press. لاپەڕە ١٢١–١٤٦. doi:١٠.٢٣٠٧/j.ctt٩qgkd٦.١٠. JSTOR j.ctt٩qgkd٦.١٠.
  74. ↑ Khomeini، Ruhollah (٢٠١٩) [1984]. «Resaleh Towzih al-Masael». A Clarification of Questions: An Unabridged Translation of Resaleh Towzih al-Masael. لەلایەن Borujerdi، J. وەرگێڕدراوە. foreword by Michael M. J. Fischer and Mehdi Abedi. Routledge. ١–٣٩٣. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨٠٤٢٩٠٤٧١١٤-١. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٢٩-٠٤٧١١-٤. S2CID ١٩٧٩٨٥٧٤٩.
  75. ↑ Whitaker، Brian (٢٠١١). Unspeakable Love: Gay and Lesbian Life in the Middle East. Saqi Books. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٤٨٣-٣.
  76. ↑ Seliktar، Ofira (٢٠٠٠). Failing the Crystal Ball Test. Greenwood Publishing Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٨٧٢-٤ – لەڕێگەی Google Books.
  77. ↑ Abrahamian، Ervand (١٩٨٩). Radical Islam: The Iranian Mojahedin. I.B. Tauris. لاپەڕە ٥٣. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٣.
  78. ↑ Schmid، Arno (١٩٩٢). Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies. Routledge. لاپەڕە ١٨٥–١٨٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٩١٨٣٩٣-٩١-٣.
  79. ↑ Mittelstaedt، Juliane von؛ Steinvorth، Daniel (١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩). «The Gay Sons of Allah: Wave of Homophobia Sweeps the Muslim World». Spiegel Online. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  80. ↑ Barford، Vanessa (٢٥ی شوباتی ٢٠٠٨). «Iran's 'diagnosed transsexuals'». BBC. لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئازاری ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  81. ↑ Hays، Matthew (٢٦ی ئابی ٢٠٠٨). «Film – Iran's gay plan». CBC News. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  82. 1 2 Sorenson، David S. (٢٠٠٧). An Introduction to the Modern Middle East, By David S. Sorenson. Avalon. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٩٩-٠. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  83. ↑ (Brumberg, Reinventing Khomeini (2001), p.  125)
  84. ↑ Maloney، Suzanne (٢٠١٠). «The Iran Primer. The Revolutionary Economy». United States Institute of Peace. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  85. ↑ However, a significant degree of this can be attributed to Iranians fleeing during the war.Iran's Economic Morass: Mismanagement and Decline under the Islamic Republic 17 June 2009 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. ISBN 0-944029-67-1 [Donate book to Archive.org]
  86. ↑ Harrison، Frances (٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧). «Huge cost of Iranian brain drain By Frances Harrison». BBC News. لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  87. ↑ Castellino، Joshua؛ Cavanaugh، Kathleen A. (٢٥ی نیسانی ٢٠١٣). «Identities in the Middle East: Ethno-national and Other Minorities». Minority Rights in the Middle East (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. لاپەڕە ١٦٣. doi:١٠.١٠٩٣/acprof:oso/٩٧٨٠١٩٩٦٧٩٤٩٢.٠٠٣.٠٠٠٣. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٩٤٩-٢. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  88. ↑ Gérard Chaliand, A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan, Interlink Books, 1993. (p. 212–213)
  89. ↑ Wright, Last Revolution (2000), p.207
  90. ↑ «Iran: Life of Jews Living in Iran». Sephardicstudies.org. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  91. ↑ Castellino، Joshua؛ Cavanaugh، Kathleen A. (٢٥ی نیسانی ٢٠١٣). «Identities in the Middle East: Ethno-national and Other Minorities». Minority Rights in the Middle East (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. لاپەڕە ١٦٣. doi:١٠.١٠٩٣/acprof:oso/٩٧٨٠١٩٩٦٧٩٤٩٢.٠٠٣.٠٠٠٣. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٩٤٩-٢. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  92. ↑ Kifner، John (٧ی حوزەیرانی ١٩٨٩). «Amid Frenzy, Iranians Bury The Ayatollah». The New York Times. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
Political offices
پێشوو
ناونیشانی نوێ		 Supreme Leader of Iran
١٩٧٩–١٩٨٩		 جێگر
عەلی خامنەیی
Military offices
پێشوو
ئەبولحەسەن بەنیسەدر		 فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئێران
١٩٨١–١٩٨٩		 جێگر
عەلی خامنەیی
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ڕووحوڵڵا خومەینی تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڕووحوڵڵا_خومەینی&oldid=1589019»