ئاڤێستا
| ئاڤێستا | |
|---|---|
 | |
| ئایین | دینی زەردەشتی |
| چاپەکان | Zend-Avesta, ouvrage de Zoroastre... |
| دانەر | زەردەشت |
| شوێنی بڵاوکردنەوە | ئیمپراتۆریەتیی ساسانی |
| زمان | زمانی ئاڤێستایی |
| شوێنی گێڕانەوە | Persian Empire |
| سەردەم | ئیمپراتۆریەتیی ساسانی |
ئاڤێستا، ئەڤێستا یان ئەوێستا (بە ئاڤێستایی: awēsta) کۆمەڵێک دەقی ئایینییە کە بە زمانی ئاڤێستایی نووسراوە و بۆ زەردەشتییەکان پیرۆزە. وشەی ئاڤێستاش بە واتای بنچینە و بینای پتەوە. ئەم کتێبە کە بە زمانی ئاڤێستایی نووسراوە، ئەمەشیان زمانێکی کۆنە کە پەیوەندییەکی زۆری ھەیە بە زمانی فارسی، زمانی سانسکریت و زمانی کوردی. زۆر جار مەترسی لەناوچوونی بووە. مێژوونوسە کۆنەکان دەڵێن کە ئاڤێستا لەسەر ١٢٠٠٠ پارچە لە پێستی چێل نووسرابوو بەڵام لە چەندین ڕووداودا، ھەر جار کەمێکی لێ ون بوو تا ٣٨٠٠٠ وشەی لێ ماوە. ھەندێک سەرچاوەش دەڵێن کە ٣٤٥٬٧٠٠ وشە بوو، لە ١١ بەش پێک ھاتبوو بە ھەمووشی ٥ شێعر بوون.[١]
ناو
[دەستکاری]زاراوەی «ئاڤێستا» لە کارەکانی سەدەی نۆیەم/دەیەمی نەریتی زەردەشتییەوە سەرچاوە دەگرێت کە تێیدا وشەکە وەک فارسیی ناوەڕاستی «ئەبێستاگ» دەردەکەوێت،[٢][٣] پەرتووکی پاڵەوی «ئەپستاک». لەو چوارچێوەیەدا، دەقەکانی «ئەبێستاگ» وەک زانیاریی وەرگیراو وێنا دەکرێن و لە لێدوانە تەفسیرییەکان (یان زەند) جیادەکرێنەوە. واتای فەرھەنگیی وشەی «ئەبێستاگ» نادیارە؛ بە گشتی وەک خواستنێکی زانستی لە ئەڤێستایی دانراوە، بەڵام ھیچ کام لەو ڕەگ و ڕیشە پێشنیارکراوانە بە گشتی قبووڵ نەکراون. ئەو وەرگیراوەی کە زۆر دووبارە دەبێتەوە لە «ئوپا-ستاڤاکا» لە لایەن بارتۆلۆماوەیە، کە «ئەبێستاگ»ی وەک نەوەی وشەیەکی ئێرانیی کۆنی ئاوەزسازیی بۆ کراو بۆ «گۆرانیی ستایش» لێکداوەتەوە (بارتۆلۆما: «لۆبگێسانگ»)؛[٤] بەڵام ئەم وشەیە لە ڕاستیدا لە ھیچ دەقێکدا نەسەلمێنراوە.
توێژینەوە ئەڤێستایییەکان
[دەستکاری]دەستنووسە ئەڤێستایییەکان بە شێوەیەکی ڕێژەیی درەنگ گەیشتنە دەست لێکۆڵینەوە ئەورووپییەکان، بۆیە توێژینەوە لەسەر زەردەشتییەت لە وڵاتانی ڕۆژاوادا تەنھا بۆ سەدەی ١٨ەم دەگەڕێتەوە.[٥] ئەبراھام ئایاسینت ئەنکێتیل دوپێرۆن لە ١٧٥٥ گەشتی بۆ ھیندستان کرد، و دەقەکانی لە نێوان کۆمەڵگە زەردەشتییە ھیندییەکاندا دۆزییەوە. ئەو کۆمەڵە وەرگێڕانێکی فەڕەنسیی لە ١٧٧١ بڵاو کردەوە. لە سەرەتادا وەک ساختەیەک بە سانسکریتێکی لاواز ڕەت کرانەوە، بەڵام لە کۆتاییدا ڕاستییەکەیان پشتڕاست کرایەوە.
لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ئەفسانەی زەردەشتیی کۆکردنەوەی سەردەمی ئەشکانی گەڕانێکی بۆ «نموونەی سەرەکیی ئەشکانی»ی ئەڤێستا دروست کرد. بەپێی تیۆریی فریدریش کارڵ ئەندریاس (١٩٠٢)، وا دەزانرا سروشتی دێرینی دەقە ئەڤێستایییەکان بەھۆی پاراستنیان بووە لە ڕێگەی گواستنەوەی نووسراوەوە، و وا دەزانرا ڕێنووسە نائاسایییەکان یان چاوەڕواننەکراوەکان لە دەقە ماوەکاندا، ڕەنگدانەوەی ئەو ھەڵانەن کە لە کاتی لەبەرگرتنەوەی سەردەمی ساسانیدا لە ڕێنووسە پاڵەوییەکانی وەرگیراو لە ئەلفوبێی ئارامییەوە دروست بوون.[n ١] گەڕان بەدوای «نموونەی سەرەکیی ئەشکانی» لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا زیاتر ڕەخنەی لێ گیرا و لە کۆتاییدا لە پەنجاکاندا وازی لێ ھێنرا، دوای ئەوەی کارڵ ھۆفمان سەلماندی کە ئەو ناڕێکییانەی ئەندریاس تێبینیی کردبوون لە ڕاستیدا بەھۆی گۆڕانکارییە بێئاگایییەکان بوون کە لە ڕێگەی گواستنەوەی زارەکییەوە دروست بوون.[٦] ھۆفمان ئاماژە بەوە دەکات[٧] کە ئەم گۆڕانکارییانە بەشێکیان بەھۆی[٨] ئەو دەستکارییانەوە بووە کە لە کاتی خوێندنەوەدا دروست بوون؛[n ٢] بەشێکیان بەھۆی کاریگەریی زمانە ئێرانییەکانی دیکەوە بووە کە لە ڕێڕەوی گواستنەوەدا لە شوێنێکی ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە (واتا ئاسیای ناوەندی) لە ڕێگەی ئاراکۆسیا و سیستانەوە بۆ فارس وەرگیراون؛[n ٣] و بەشێکی بەھۆی کاریگەریی گەشەسەندنی دەنگی لە خودی زمانی ئەڤێستاییدا بووە.[n ٤]
دەستنووسەکان
[دەستکاری]
دوای لەدەستچوونی ئاڤێستای ساسانی، کۆمەڵە ئەڤێستایییەکە لە ڕێگەی ژمارەیەک لە نەریتەکانی دەستنووسەوە ڕزگاری بوو.[١٢] ئەم دەستنووسانە بە شێوەیەکی زۆر لەگەڵ ئەو لیتوورجییە (ڕێوڕەسمی ئاینی) تایبەتانەدا دەگونجێن کە تێیاندا بەکاردەھێنرێن،[١٣] و وا دادەنرێت کە ئەم بەکارھێنانە لیتوورجییە ڕزگاربوونیانی مسۆگەر کردووە.[١٤] کۆنترین پارچەی ماوەی دەستنووسێک بۆ ساڵی ١٣٢٣ی زایینی دەگەڕێتەوە بەڵام زۆربەی دەستنووسە ماوەکان بۆ دوای سەدەی ١٧ەم دەگەڕێنەوە.[١٥] ئەمڕۆ، زیاتر لە ٣٠٠ دەستنووسی لەو جۆرە پێڕست کراون.[١٦] گرینگترین شیکاریی دەستنووسە ئەڤێستایییەکان لەلایەن گێڵدنەرەوە لە چاپەکەیدا بۆ ئاڤێستا پێشکەش کراوە. لە پێشەکیی چاپەکەیدا، دەزگایەکی ڕەخنەیی دابین کردووە، کە تێیدا وردەکاریی ستیماتیکی ئەو دەستنووسانەی بەکارھێناون خستووەتە ڕوو.[١٧]
لە چاپە نوێیەکاندا، دەستنووسە تایبەتەکان بە شێوەیەکی ئاسایی بەپێی چەند پێوەرێک پۆلێن دەکرێن. یەکێک لە پێوەرەکان لیتوورجییە، وەک یەسنا، ڤێندیداد یان ڤیسپێراد، کە تێیاندا بەکاردەھێنرێن.[١٨] پێوەرێکی دیکە ئەوەیە کە ئایا لە نێو کۆمەڵگە زەردەشتییە ئێرانییەکان یان ھیندییەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە.[١٩] جگە لەوەش، دەستنووسەکان بەپێی بەکارھێنانیان پۆلێن دەکرێن.[٢٠] ئەو دەستنووسانەی بۆ مەبەستی لیتوورجی بەکاردێن، دەقی ئەڤێستایی و ڕێنماییی لیتوورجییان تێدایە. پێیان دەوترێت «سادە» یان «سادە»، کە بە واتای «پاک» دێت.[٢١] لە لایەکی دیکەوە، ئەو دەستنووسانەی بۆ مەبەستی تەفسیری بەکاردێن، دەقی ئەڤێستایی لەگەڵ وەرگێڕانێکدا لەخۆ دەگرن. زۆربەی دەستنووسە تەفسیرییەکان وەرگێڕانیان بۆ سەر فارسیی ناوەڕاست ھەیە، کە پێی دەوترێت «پاڵەوی.»[٢٢] بەڵام ھەندێک دەستنووسیش ھەن کە وەرگێڕانیان بۆ سەر فارسیی مۆدێرن، سانسکریت و گوجاراتی ھەیە.
خوێندنەوەی زۆرتر
[دەستکاری]- ئەوێستا، نامەی مینەوی زەردەشت، وەرگێڕی فارسی: جەلیل دووستخاھ، وەرگێڕی بۆ کوردی: عومەر فارووقی، ھەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، ٢٠٠٢.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Kellens، Jean. «Qui était Zarathustra ?».
{{cite journal}}: بیرخستنەوەی journal پێویستی بە|journal=ھەیە (یارمەتی) - ↑ Kellens 1987a، لاپەڕە 239.
- ↑ Cantera 2015a.
- ↑ Bartholomae 1904.
- ↑ Boyce 1984، لاپەڕە x.
- ↑ Humbach 1991، لاپەڕە 57.
- ↑ Hoffmann 1958، لاپەڕەکانی 7ff.
- ↑ Humbach 1991، لاپەڕەکانی 56–63.
- ↑ Humbach 1991، لاپەڕەکانی 59–61.
- ↑ Humbach 1991، لاپەڕە 58.
- ↑ Humbach 1991، لاپەڕە 61.
- ↑ Cantera 2013, p. 345: "Es gibt keine Handschrift die "das Avesta" enthält. Avesta wird die Gesamtheit von zoroastrischen Texten in altiranischer Sprache genannt, die in vielen einzelnen Handschriften überliefert sind".
- ↑ Cantera 2013, p. 345: "Die meisten dieser Handschriften enthalten Sprechgesang zoroastrischer Liturgien".
- ↑ Cantera 2022, "Most non-ritual Avestan texts were therefore lost at an unspecified time.
- ↑ Boyce 1984.
- ↑ Cantera 2013, p. 345: "Die Zahl erhaltener avestischer Handschriften beträgt mehr als 300".
- ↑ Geldner 1886.
- ↑ Kellens 1987, "[T]he names of the manuscript families indicate the text (Yasna, Visprad, etc.)".
- ↑ Kellens 1987, "their origin (Indian or Iranian)".
- ↑ Cantera 2015b, p. 41: "The manuscripts can be further classified according to their use".
- ↑ Kellens 1987, "The manuscripts that contain only the Avestan text are called sāda 'pure'".
- ↑ Cantera 2015a, "The manuscripts transmitting the preserved Avestan texts often also include their translation into Pahlavi [PT], the Zoroastrian Middle Persian language".
یەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
- ↑ بۆ کورتەیەک لە تیۆرییەکەی ئەندریاس، بڕوانە Schlerath (1987)، لاپەڕەکانی 29–30.
- ↑ بۆ نموونە، دووبارەبوونەوەی پێشگر وەک لە e.g. paitī ... paitiientī بەرامبەر paiti ... aiienī (Y. 49.11 بەرامبەر 50.9)، یان پرۆسەکانی ساندھی لەسەر سنووری وشە و بڕگەکان، بۆ نموونە adāiš بۆ *at̰.āiš (48.1)، ahiiāsā بۆ ahiiā yāsā، gat̰.tōi بۆ *gatōi (43.1)، ratūš š́iiaoθanā بۆ *ratū š́iiaoθanā (33.1).[٩]
- ↑ بۆ نموونە، ناڕێکی ناوخۆیی hw > xv وەک ئەوەی لە e.g. haraxvati – 'ئاراکۆسیا' و sāxvan- 'ڕێنمایی' دەبینرێت، لەجیاتی ئاسایی ناوخۆیی hw > ŋvh وەک ئەوەی لە e.g. aojōŋvhant – 'بەھێز'دا دەبینرێت.[١٠]
- ↑ بۆ نموونە YAv. -ō لەجیاتی OAv. چاوەڕوانکراوی -ə̄ بۆ Ir. -ah لە نزیکەی ھەموو فرەبڕگەکاندا.[١١]
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «n» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="n"/> نەدۆزرایەوە