بۆ ناوەڕۆک بازبدە

پۆڵەندا

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

52°N 19°E / 52°N 19°E / 52; 19پۆتانەکان: 52°N 19°E / 52°N 19°E / 52; 19

Republic of Poland
Rzeczpospolita Polska
سروود: 

Mazurek Dąbrowskiego
(Dąbrowski's Mazurka)
ھەڵکەوتەی  پۆڵەندا  (dark green)– لە ئەورووپا  (green و dark grey)– لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن]
ھەڵکەوتەی  پۆڵەندا  (dark green)

– لە ئەورووپا  (green و dark grey)
– لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن]

ھەڵکەوتەی  پۆڵەندا  (dark green)

– لە ئەورووپا  (green و dark grey)
– لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن]
پایتەخت
و گەورەترین شار 		وارساو
52°13′N 21°02′E / 52.217°N 21.033°E / 52.217; 21.033
گرووپە ڕەگەزییەکان (٢٠٠٢) 96.7% Poles,
3.3% others and unspecified
ناوی هاووڵاتی Pole/Polish
دەوڵەت Parliamentary republic
 -  President Andrzej Duda
 -  Prime Minister Mateusz Morawiecki
Formation
 -  Christianisation[c] ١٤ نیسان ٩٦٦ 
 -  First Republic ١ تەممووز ١٥٦٩ 
 -  Second Republic ١١ تشرینی دووەم ١٩١٨ 
 -  People's Republic ٣١ کانوونی یەکەم ١٩٤٤ 
 -  Third Republic of Poland ٣٠ کانوونی دووەم ١٩٩٠ 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٣١٢٦٧٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە [d](70th)
١٢٠٬٦٩٦٫٤١ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) ٣٫٠٧
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠١٠ 38,186,860[١] (34th)
 -  سەرژمێریی ٢٠١٤ ٣٨٬٤٨٣٬٩٥٧ 
 -  چڕی ١٢٣ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (83rd)
٣١٩٫٩کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠١٠
 -  سەرجەم $754,097 billion[٢] (20th)
 -  سەرانە $19,752[٣] (40th)
GDP (nominal) بەراوردی ٢٠١٠
 -  سەرجەم $468.539 billion[٤] 
 -  سەرانە $12,300[٤] 
Gini (٢٠٠٢) 34.5 
HDI (٢٠١١) increase 0.813[٥] (very high) (٣٩th)
دراو Złoty (PLN)
ناوچەی کاتی CET (UTC+١)
 -  ھاوین (DST) CEST (UTC+٢)
لای لێخوڕین right
پاوانی ئینتەرنێت .pl
کۆدی تەلەفۆن 48
1 ^a See, however, Unofficial mottos of Poland.
2 ^b Although not official languages, Belarusian, Kashubian, Lithuanian and German are used in 20 communal offices.
3 ^c The adoption of ئایینی مەسیحییەت in Poland is seen by many Poles, regardless of their religious affiliation or lack thereof, as one of the most significant national historical events; the new religion was used to unify the tribes in the region.
4 ^d The area of Poland according to the administrative division, as given by the Central Statistical Office, is ٣١٢٬٦٧٩ km2 (١٢٠٬٧٢٦ sq mi) of which ٣١١٬٨٨٨ km2 (١٢٠٬٤٢١ sq mi) is land area and ٧٩١ km2 (٣٠٥ sq mi) is internal water surface area.[٦]

پۆڵەندا یان پۆڵۆنیا، بە فەرمی کۆماری پۆڵەندا (بە زمانی پۆڵەندی: Rzeczpospolita Polska) وڵاتێکە لە ئەورووپای ناوەندی .لە باکوورەوە لە دەریای باڵتیکەوە تا شاخەکانی سودێت و کارپاتیان لە باشوور درێژ دەبێتەوە، و لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە هاوسنوورە لەگەڵ لیتوانیا و ڕووسیا؛ لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ بێلاڕووس و ئوکرانیا؛ لە باشوورەوە لەگەڵ سلۆڤاکیا و کۆماری چیک؛ وە لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ئەڵمانیا. خاکەکەی خاوەنی دیمەنێکی هەمەچەشن، سیستەمی ژینگەیی جۆراوجۆر و ئاووهەوایەکی مامناوەندە. پۆڵەندا لە شازدە پارێزگا پێکدێت و بە بوونی زیاتر لە ٣٨ ملیۆن کەس، پێنجەمین وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپایە لە ڕووی زۆری دانیشتووانەوە، هەروەها بە ڕووبەری ٣١٢,٦٩٦ کیلۆمەتر دووجا (١٢٠,٧٣٣ میل دووجا) پێنجەم گەورەترین وڵاتی یەکێتییەکەیە لە ڕووی ڕووبەری وشکانییەوە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم وڵاتە وارشۆیە؛ لە شارە گەورەکانی تریش بریتین لە کڕاکۆف، ڤرۆتسواف، ووچ، پۆزنان و گدانسک.

چالاکییەکانی مرۆڤی پێش مێژوو لەسەر خاکی پۆڵەندا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆنبەردی (پالیۆلۆسیک)، کە لە کۆتایی دوایین سەردەمی سەهۆڵبەندانەوە نیشتەجێبوونی بەردەوامی تێدایە. ئەم ناوچەیە کە بە درێژایی کۆتایی سەردەمی دێرین لە ڕووی کولتوورییەوە هەمەچەشن بوو، لە سەرەتای سەدەکانی ناوین بووە شوێنی نیشتەجێبوونی هۆزە سلاڤییەکانی ڕۆژئاوا کە پێیان دەگوترا پۆلانەکان، کە ناوەکەیان بەخشییە پۆڵەندا. پرۆسەی دامەزراندنی دەوڵەتەکە هاوکات بوو لەگەڵ گۆڕینی ئایینی فەرمانڕەوایەکی بتپەرستی پۆلانەکان بۆ ئایینی مەسیحی لە ساڵی ٩٦٦ لە ژێر چاودێری کڵێسای کاتۆلیک ڕۆمانیدا. شانشینی پۆڵەندا لە ساڵی ١٠٢٥ سەریهەڵدا، و لە ساڵی ١٥٦٩ پەیوەندییە لەمێژینەکەی لەگەڵ لیتوانیا چەسپاند، بەمەش ئینتیدابى پۆڵەندی-لیتوانی پێکهێنا. لەو کاتەدا، کۆمۆنوێلس یەکێک بوو لە زلهێزە گەورەکانی ئەوروپا، کە خاوەنی پاشایەتییەکی هەڵبژێردراو و سیستەمێکی سیاسیی لیبراڵی ناوازە بوو، و یەکەم دەستووری مۆدێرنی ئەوروپای لە ساڵی ١٧٩١دا پەسەند کرد.

بە تێپەڕبوونی سەردەمی زێڕین و خۆشگوزەرانی پۆڵەندا، وڵاتەکە لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمدا لەلایەن دراوسێکانییەوە دابەش کرا. لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی ١٩١٨دا، پۆڵەندا سەربەخۆیی خۆی بەدەستهێنایەوە لە ڕێگەی دامەزراندنی کۆماری دووەمی پۆڵەنداوە، کە لە ململانێ جیاوازەکانی قۆناغی نێوان دوو جەنگەکەدا بە سەرکەوتوویی هاتە دەرەوە. لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا، داگیرکردنی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیا و لەشکرکێشیی سۆڤیەت سەرەتای دەستپێکردنى جەنگی جیھانیی دووەم بوو، کە بووە هۆی هۆلۆکۆست و گیانلەدەستدانی ملیۆنان پۆڵەندی، و هەروەها گۆڕانکاری بەربڵاو لە سنوور و دیمۆگرافیادا. دوای ئەوەی لە سەردەمی جەنگی ساردی جیهانیدا بە ناچاری خرایە ناو بلۆکی ڕۆژهەڵاتەوە، کۆماری گەلی پۆڵەندا بووە یەکێک لە ئیمزاکەرانی پەیمانی وارشۆ. لە ڕێگەی دەرکەوتن و کاریگەرییەکانی بزووتنەوەی «سۆلیدارێتی» (پشتیوانی) لە ساڵی ١٩٨٠دا، کە دەستپێکی ڕووخانی پەردەی ئاسنین بوو، حکومەتی کۆمۆنیستی هەڵوەشێنرایەوە و پۆڵەندا وەک یەکەم وڵاتی کۆمۆنیزمى لە ساڵی ١٩٨٩دا خۆی وەک دیموکراسیی لیبڕاڵ دامەزراندەوە و هەڵبژاردنی ئازادی ئەنجامدا.

پۆڵەندا کۆمارێکی پەرلەمانییە و دەسەڵاتی یاسادانانی لە دوو ئەنجومەن (سێیم و پیران) پێکدێت. وەک هێزێکی مامناوەند و هەرێمی هەژمار دەکرێت، و خاوەنی بازاڕێکی پێشکەوتوو و ئابوورییەکی داهات بەرزە لە ڕووی بەرهەمی خاوى ناوخۆیی ، بیستەمین گەورەترین ئابووریی جیهانە و شەشەمین ئابووریی یەکێتیی ئەورووپایە، و هەروەها پێنجەمین گەورەترین ئابووریی یەکێتییەکەیە لە ڕووی بەرهەمی ناوخۆیی خاو بەپێی توانای کڕین .پۆڵەندا خاوەنی ئاستێکی بەرزی بژێوی، ئاسایش و ئازادیی ئابوورییە، هەروەها خاوەنی خوێندنی زانکۆیی بەخۆڕایی و چاودێریی تەندروستیی گشتگیرە. ئەم وڵاتە خاوەنی ١٨ شوێنی کەلەپووری جیهانیی یوونسکۆ، زیاتر لە ١٠٠ مۆنۆمێنتی مێژوویی و ٢٣ پارکی نیشتمانییە. پۆڵەندا ئەندامێکی دامەزرێنەری نەتەوە یەکگرتووەکانە، و ئەندامە لەئەنجومەنی ئەورووپا، ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی، ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری و ناتۆ و یەکێتیی ئەورووپا (بە ناوچەی شینگنیشەوە).

ناوی وڵات

[دەستکاری]

ناوی ئەم وڵاتە لە ناوی نەتەوەکەیانەوە گیراوە کە لە زمانی خۆیاندا بە تاکێکی نەتەوەکەیان دەڵێن Polak و بە کۆ دەڵێن Polacy. لە بڕێک لە زمانەکاندا وەک فارسی ناوی ئەم وڵاتە لە نەتەوەی Lechici وەرگیراوە کە لە ڕابردوودا لەو ناوچەیەدا نیشتەجێ بوونە. لە فارسیدا بەم وڵاتە «لھستان» (لەھستان) دەڵێن.

مێژوو

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٠٢٥ خرۆبەری (Chrobry) وەک یەکەم پاشای وڵات، دەسەڵاتی پۆڵەندای گرتەدەست، زۆرینەی بەشەکانی پۆڵەندا لە ساڵی ١١٦٣ خرایە سەر ئیمپراتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمان، ساڵی ١٢٤١ ئەم وڵاتە ڕووبەڕووی دوژمنکارییەکی سەخت بووەوە کە ئەویش ھێرشی مەغۆلەکان بوو بۆ سەر پۆڵەندا بە سەرکردایەتی باتۆخان، مەغۆلەکان میرنشینەکانی باشووریان خاپوورکرد. ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای ئەڵمانی - پۆڵەندی لەگەڵ مەغۆلەکان سوودی نەبوو لەشەڕی لیکنیتچادا، دوای ئەو کێشانەی کە پۆڵەندا تووشی بوو، لەسەدەی پازدەھەم ھەوڵی یەکخستنەوەی ئەم وڵاتە درا. ساڵی ١٤٤٧ پۆڵەندا لەگەڵ لیتوانیا یەکیگرت. پۆڵەندا سێجار دابەشکراوە، ئەویش لەساڵانی ١٧٧٢ و ١٧٩٣ و ١٧٩٥، دوای ئەوەی ناپلیۆن شکستی ھێنا دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی جەنگ کە نەمسا، پرووسیا و ڕووسیا بوون لە ساڵی ١٨١٥ ڕێکەوتن لەسەر دابەشکردنی پۆڵەندا، بەم شێوەیە پۆڵەندییەکان بوونە قوربانی و بە بێ دەوڵەت مانەوە تا ساڵی ١٩١٦ شانشینی پۆڵەندا ڕاگەیەنرا.

لە ساڵی ١٩١٨دا لە نێوان ساڵانی جەنگی جیھانیی یەکەم کۆماری پۆڵەندا ڕاگەیەندرا. ساڵانی دواتر پۆڵەندا ئەو زەوییانەی گێڕایەوە سەر خاکی خۆی کە لە دەستی دابوون، ئەو ماوەیەی کە کەوتە نێوان دوو جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم، واتە لە نێوان ساڵانی ١٩١٩–١٩٣٩ وڵاتی پۆڵەندا تووشی بارودۆخی ناجێگیری سیاسی و ئابووری بوویەوە، لاوازی و بێھێزی پۆڵەندا وای کرد کە نەتوانێت ڕووبەڕووی مەترسی بەردەوامی ھەر دوو دەوڵەتی ئەڵمانی و سۆڤیەتی ببێتەوە، ھەر لەبەر ئەمەش ئەو ڕێکەوتننامەیەی کە لە نێوان ھێتلەر و ستالیندا واژووکرا لە ساڵی ١٩٣٩ بەوەی کە کاری دوژمنکاری نەکەنە سەر یەکتری پۆڵەندا باجەکەی دا، چونکە جارێکی تر ئەم وڵاتە دابەش کرایەوە. بەو شێوەیە ئەڵمانیا جەنگی جیھانی دووەمی بەرپاکرد لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا، بەھۆی ئەوەی بەشێکی پۆڵەندای داگیرکرد، ھەروەھا ئەمە وای کرد کە ھێزەکانی سۆڤیەت لای خۆرھەڵاتی پۆڵەندا داگیر بکەن و لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا پێگەی لەسەر نەخشەدا نەھێڵن، بەڵام ئەڵمانیا بە خێرایی لە ساڵی ١٩٤١ جەنگی بەرامبەر یەکێتی سۆڤیەت ڕاگەیاند و توانی دەست بەسەر خۆرھەڵاتی پۆڵەندا دابگرێت کە ھێزەکانی سۆڤیەت پێشتر داگیریان کردبوو، بەڵام ھێزەکانی سۆڤیەت جارێکی تر توانیان کە ھێزەکانی ئەڵمانیا تێک بشکێنن و لە ساڵی ١٩٤٥دا دەست بەسەر پۆڵەندا بگرنەوە.

لە ساڵی ١٩٩١دا وڵاتی پۆڵەندا لەگەڵ ھەنگاریا و چیکسلۆڤاکیا چوونە ناو بەرەی خۆراواوە و ھەمان ساڵ پۆڵەندا بوو بە ئەندامی پەرلەمانی ئەورووپا، لە ساڵی ١٩٩٩ش بوو بە ئەندام لە پەیمانی ئەتڵەسی باکووری (ناتۆ)، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤دا بوو بە ئەندامی یەکێتی ئەورووپا.

جوگرافیا

[دەستکاری]

پۆڵەندا دەکەوێتە خۆرھەڵاتی ئەورووپاوە، دەریای بەلتیک دەکەوێتە سەرووی پۆڵەنداوە، بەڵام لە باکووری خۆرھەڵات ھەریەک لەھەرێمی لینینگرادی ڕووسی و لیتوانیا ھاوسنورن لەگەڵیدا، ھاوسنوریشە لەگەڵ بیلاڕووس و ئوکراینا لە خۆرھەڵات و سلۆڤاکیا و چیک دەکەونە باشوورییەوە، ئەڵمانیاش دەکەوێتە خۆراوای ئەم وڵاتەوە.[٧]پۆڵەندا ڕووبەرێکی کارگێڕی بە قەبارەی ٣١٢,٧٢٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە هەیە و نۆیەمین وڵاتی گەورەی ئەورووپایە. نزیکەی ٣١١,٨٩٥ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ٢,٠٤١ کیلۆمەتر چوارگۆشەى ئاوە ناوخۆییەکانن و ٨,٧٨٣ کیلۆمەتر چوارگۆشە دەریایە هەرێمیەکانى وڵاتەکەیە.لە ڕووی جوگرافییەوە، دیمەنی زەوی پۆڵەندا بە جۆراوجۆریی بەرزى و نزمى ، سەرچاوییە ئاوییەکان و ژینگەکان ناسراوە. ناوچەی ناوەڕاست و باکووری وڵات، کە سنووری لەگەڵ دەریای بالتیک هەیە، لە دشتاییەکانی دشتی ناوەڕاستی ئەورووپا دایە. بەڵام باشووری وڵات ناوچەیەکی گرد و شاخاوییە.بەرزی ناوەندی پۆڵەندا لە ئاستی دەریاوە بە نزیکەی ١٧٣ مەتر هەژمار دەکرێت.

دەریاچەی مۆرسکی ئۆکۆ (Morskie Oko) دەریاچەیەکی ئەلپییە لە شاخەکانی تاترا، کە بەشێکە لە چیاکانی کارپاتیان

پۆڵەندا کەناراوێکی بە درێژایی ٧٧٠ کیلۆمەتر هەیە کە لە دەریای بالتیکەوە دەست پێدەکات و لە ڕۆژئاواوە بە کەنداوی پۆمێرانیا دەگات و تا کەنداوی گدانسک لە ڕۆژهەڵات درێژ دەبێتەوە.[٨]کەناراوەکانی پۆڵەندا بە زۆری پێکهاتوون لە تەپۆڵکە و بەرزاییە کەناراوییەکان ناسراون.گەورەترین دوورگەی پۆڵەندا لە دەریای بالتیک، دوورگەی ڤۆلینە کە دەکەوێتە باخچەى نیشتمانی ڤۆلین .[٩][١٠]

ناوچە شاخاوییەکانی باشووری پۆڵەندا بۆ دوو زنجیرەى سەرەکی دابەش دەبن؛ شاخەکانی سودیت لە ڕۆژئاوا و چیاکانی کارپاتیان لە ڕۆژهەڵات. بەرزترین بەشی زنجیرە شاخەکانی کارپاتیان، شاخەکانی تاترایە کە بە درێژایی سنووری باشووری پۆڵەندا درێژ بوونەتەوە.[١١]بەرزترین شوێنی پۆڵەندا، لووتکەی باکووری ڕۆژئاوایی ڕیسییە کە ٢,٥٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و لە ناو شاخەکانی تاترا هەڵکەوتووە.[١٢]بەرزترین لووتکەی زنجیرە شاخەکانی سودیت، شاخی شنێژکا یە کە بەرزییەکەی ١,٦٠٣.٣ مەترە و لە نێوان پۆڵەندا و کۆماری چێک هاوبەشە.نزمترین شوێنی پۆڵەندا لە گوندی مارژێچین، لە ناوچەی ڤیستولا فێنز، هەڵکەوتووە کە ٢.٢ مەتر لە ژێر ئاستی دەریا دایە.[١٣][١٤]

لە پۆڵەندا، چیای ترۆی‌ مۆڕسکی ڤیێرخ یەکێکە لە شەش خاڵە سێقوڵیەکانى دابەشبوونی ئاوی ئەورووپا.

درێژترین ڕووبارەکانی پۆڵەندا بريتين لە ڤیستولا، ئۆدەر، ڤارتا و بوگ.[١٥] هەروەها وڵاتەکە یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خاوەنی چڕترین ڕێژەی دەریاچەیە لە جیهاندا، کە ژمارەیان دەگاتە دە هەزار دەریاچە و زۆربەیان لە ناوچەی باکووری ڕۆژهەڵاتی ماسوریا لە ناوچەی دەریاچەکانی ماسوریادا کۆ بوونەتەوە.[١٦] گەورەترین دەریاچەکان، کە ڕووبەرەکەیان زیاتر لە ١٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (٣٩ میل چوارگۆشە)، بریتین لە شنیاردڤی و مامری، و قووڵترینیشیان دەریاچەی هاوچا یە بە قووڵایی ١٠٨.٥ مەتر (٣٥٦ پێ).[١٥]

ئاوهەوا

[دەستکاری]
نەخشەی پۆلێنکردنی کەشوهوای کۆپێن-گایگەر بۆ پۆڵەندا

پۆڵندا خاوەنى کەشوهوایەکی مامناوەندییە ، و یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی، گۆڕانکاری گەورەی بارودۆخی کەشوھەوا لە ڕۆژێکەوە بۆ ڕۆژێکی تر و لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی ترە؛ [١٧]ئەمەش بەهۆی کاریگەریی بارستە هەواییە گەرم و شێدارەکانە کە لە دەریاکان و زەریای ئەتڵەسییەوە دێن و پێکدادانیان لەگەڵ بارستە هەوا سارد و وشکە کیشوەرییەکاندا کە لە قوڵایی هەردوو کیشوەری ئەورووپا و ئەسیاوە دێن.

پۆڵەندا تێکڕای پلەی گەرما لە مانگی تەممووزدا نزیکەی ٢٠ پلەی سەدی (٦٨.٠ پلەی فەھرەنھایت) دەبێت، ھەروەھا زستانێکی تاڕادەیەک ساردی ھەیە کە تێکڕای پلەی گەرما لە مانگی کانوونی دووەمدا دەگاتە -١.٢ پلەی سەدی (٢٩.٨ پلەی فەھرەنھایت).[١٧] لە ھاویندا، بەرزترین پلەی گەرما دەکرێت بگاتە ٤٠ پلەی سەدی (١٠٤.٠ پلەی فەھرەنھایت)، لە کاتێکدا لە زستاندا لە چیاکانی تاترا و بێسچادی دەکرێت تەنانەت بۆ ژێر -٣٠ پلەی سەدی (-٢٢.٠ پلەی فەھرەنھایت) دابەزێت.[١٨]

گەرمترین بەشی پۆڵەندا سلیزیای خوارووە لە باشووری ڕۆژئاوا، و ساردترین ناوچەش گۆشەی باکووری ڕۆژھەڵاتە لە دەوروبەری سوڤاوکی و ئۆلێتسکۆ، کە ئاووھەواکەی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی تەوژمە ساردەکانی سکاندیناڤیا و سیبیریاوە. دابارین لە مانگەکانی ھاویندا زیاترە، و بەرزترین ڕێژەی بارانبارینیش لە مانگی حوزەیرانەوە تا ئەیلوول تۆمار تۆمارکراوە.[١٩]

گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە کەشوھەوای ڕۆژانەدا ھەیە و کاتی دەستپێکردنی وەرزێکی دیاریکراو دەکرێت لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر جیاواز بێت. گۆڕانی ئاووھەوا و ھۆکارەکانی تر زیاتر بەشدارییان کردووە لە نائاساییبوونی پلەکانی گەرما لە نێوان ساڵەکان تێکڕای ساڵانەی پلەی گەرمیی ھەوا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠٢٠ نزیکەی ٩.٣٣ پلەی سەدی (٤٨.٨ پلەی فەھرەنھایت) بووە، کە نزیکەی ١.١١ پلەی سەدی بەرزتر بووە لە ماوەی نێوان ٢٠٠١ بۆ ٢٠١٠. ھەروەھا زستانەکانیش تا دێت وشکتر دەبن، بە بەفربارینێکی کەمترەوە.[٢٠]

ھەمەجۆرى زیندەوەرى

[دەستکاری]

لە ڕووی جوگرافیای ڕووەکییەوە، وڵاتەکە چوار ناوچەی ژینگەییی پالیارکتیک لەخۆ دەگرێت، کە بریتین لە: دارستانە گەڵاپانە مامناوەند و تێکەڵەکانی ئەورووپای ناوەندی، باکوور و ڕۆژئاوا، لەگەڵ دارستانە قۆچەدارە شاخاوییەکانی کارپاتیان. دارستانەکان ٪٣١ی ڕووبەری وشکانیی پۆڵەندا پێکدەھێنن، کە گەورەترینیان چۆڵەوانیی سلیزیای خوارووە. [٢١]باوترین دارە گەڵاوەریوەکان کە لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا دەبینرێن بریتین لە بەڕوو، کەوت و نارەوان باوترین قۆچەدارەکانیش بریتین لە سنەوبەر، سپروس و فیر.[٢٢] مەزەندە دەکرێت ٪٦٩ی سەرجەم دارستانەکانی ئەو وڵاتە لە جۆری قۆچەدار بن.[٢٣]

ژینگەی ڕووەکی و ئاژەڵیی پۆڵەندا ھاوشێوەی ئەورووپای کیشوەرییە، کە تێیدا گای کێویی ئەورووپی، لەقلەقی سپی و ھەڵۆی کلک سپی وەک ئاژەڵە نیشتمانییەکان دیاری کراون، و ڕەبەنۆکی سووری باویش ھێمایەکی ڕووەکیی نافەرمییە. [٢٤]لە نێو ئەو جۆرانەی کە زۆرترین پارێزگارییان لێ دەکرێت بریتین لە گای کێویی ئەورووپی، کە قورسترین ئاژەڵی وشکانیی ئەورووپایە، ھەروەھا بیڤەری ئۆڕاسیایی، لینکسی باکوور، گورگی ئۆڕاسیایی و چاموای تاترا کە جۆرە بزنێکی کێوییە.[٢٥] ھەروەھا ناوچەکە نیشتمانی ئۆرۆکسی بوو کە جۆرە گایەکی کێویی لەناوچووە، کە دوایین دانەیان لە ساڵی ١٦٢٧ لە پۆڵەندا مرد.[٢٦] ئاژەڵەکانی ڕاوکردنی وەک ئاسکی سوور، ئاسکی قاوەیی بچووک و بەرازی کێوی لە زۆربەی دارستانەکاندا دەبینرێن. [٢٧]ھەروەھا پۆڵەندا ناوچەیەکی گرنگی زاوزێیە بۆ باڵندە کۆچەرییەکان و میوانداریی نزیکەی یەک لەسەر چواری سەرجەم لەقلەقە سپییەکانی جیھان دەکات.[٢٨]

حکومەت و سیاسەت

[دەستکاری]

پۆڵەندا کۆمارێکی پەرلەمانیی و دیموکراسییەکی نوێنەرایەتییە، کە تێیدا سەرۆک کۆمار خاوەن دەسەڵاتە. [٢٩]دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەلایەن ئەنجومەنی وەزیران و سەرۆک وەزیرانەوە پیادە دەکرێت، کە وەک سەرۆکی حکوومەت کاردەکات.[٢٩] ئەندامەکانی ئەنجومەنەکە لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە دیاری دەکرێن، لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند دەکرێن و لە بەردەم سەرۆک کۆماردا سوێندی یاسایی دەخۆن.[٣٠] سەرۆکی دەوڵەت لە ڕێگەی دەنگدانی گشتییەوە بۆ خولێکی پێنج ساڵە ھەڵدەبژێردرێت.[٣١]دەسەڵاتی یاسادانانی پۆڵەندا پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە پێکھاتووە لە ئەنجومەنی خواروو بە ٤٦٠ ئەندام و ئەنجومەنی ئەنجومەنی پیران بە ١٠٠ ئەندام. ئەنجومەنی پیران مافی ئەوەی ھەیە ئەو یاسایانەی لەلایەن سەیمەوە پەسەند کراون ھەموار بکاتەوە یان ڕەتیان بکاتەوە، بەڵام سەیم دەتوانێت بە دەنگی زۆرینە بڕیارەکەی ئەنجومەنی پیران ڕەت بکاتەوە.[٣٢][٣٣]

ئابوورى

[دەستکاری]

پۆڵەندا خاوەنی ئابوورییەکی بازاڕی کۆمەڵایەتییە و هێزێکی ئابووریی هەرێمییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەندى ئەورووپادا.[٣٤] تا ساڵی ٢٠٢٥، بەرهەمی ناوخۆیی خاوی وڵاتەکە (GDP) بەپێی پێوەرە دیاریکراوەکان شەشەم گەورەترین بوو لە یەکێتیی ئەورووپادا، و پێنجەم گەورەترینە بەپێی توانای کڕین، و لە سەرانسەری جیهانیشدا پلەی بیستەمی هەیە. [٣٥]ئەم وڵاتە یەکێکە لە خێراترین ئابوورییە گەشەسەندووەکانی ناو یەکێتییەکە و لە ساڵی ٢٠١٨دا گەیشتە ئاستی بازاڕی پێشکەوتوو.[٣٦]ڕێژەی بێکاری کە لەلایەن کۆمپانیاى یۆرۆستاتەوە لە ساڵی ٢٠٢٣دا بڵاوکراوەتەوە گەیشتبووە ٢.٨٪، کە دووەم نزمترین ڕێژە بوو لە یەکێتیی ئەورووپادا. تا ساڵی ٢٠٢٣، نزیکەی ٦٢٪ی هێزی کاری دامەزراو لە کەرتی خزمەتگوزاریدا کار دەکەن، ٢٩٪ لە کەرتی پیشەسازیدا، و ٨٪ لە کەرتی کشتوکاڵیدا، بەمەش ئابوورییەکی زۆر هەمەچەشن پێشان دەدات.[٣٧] ئەگەرچی پۆڵەندا ئەندامی بازاڕی تاکی ئەوروپایە، بەڵام وڵاتەکە یۆرۆ وەک دراوی فەرمی بەکارنەهێناوە و دراوی تایبەتی خۆی ڕاگرتووە کە ئەویش زڵۆتیی پۆڵەندییە [٣٨]

گدانسک, دەکەوێتە سەر دەریای باڵتیک لە باکووری پۆڵەندا ناوچەیەکی ئابووری و گەشتیارییە.

پۆڵەندا پێشەنگی هەرێمییە لە ئەوروپادا لە ڕووی وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی بیانییەوە، [٣٩]و خاوەنی نزیکەی ٤٠٪ی گەورەترین ٥٠٠ کۆمپانیای ناوچەکەیە لە ڕووی داهاتەوە، لە هەمان کاتدا ئاستێکی بەرزی جیهانگیری و توانای پێشبڕکێکاریی ئابووریی ڕێژەیی بەرزی ڕاگرتووە.[٤٠] گەورەترین کۆمپانیاکانی وڵاتەکە پێوەرەکانی بازاڕی پشکی WIG20 و WIG30 پێکدەهێنن، کە لە بورسەی وارشۆدا مامەڵەیان پێوە دەکرێت.[٤١]فەرمانگەی ناوەندیی ئامار خەمڵاندوویەتی کە لە ساڵی ٢٠١٤دا ١,٤٣٧ کۆمپانیای پۆڵەندی بەرژەوەندییان لە ٣,١٩٤ قەوارەی بیانیدا هەبووە.[٤٢][٤٣] پۆڵەندا هەروەها گەورەترین کەرتی بانکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەوروپادا هەیە، بە بوونی ٣٢.٣ لقی بانکی بۆ هەر ١٠٠,٠٠٠ کەسی پێگەیشتوو.[٤٤] سیاسەتی دراو لەلایەن بانکی نیشتمانیی پۆڵەنداوە (NBP) دیاری دەکرێت، کە چاودێریی دەرکردنی دراوی نیشتمانی دەکات.[٤٥] پۆڵەندا تاقە ئابووریی ئەورووپی بوو کە خۆی لە پاشەکشەی ئابووریی (ڕکود) ساڵی ٢٠٠٨ پاراست.[٤٦] لە ساڵی ٢٠١٩وە، ئەو کارمەند و کرێکارانەی تەمەنیان لە ژێر ٢٦ ساڵییەوەیە لە دانی باجی داهات بەخشراون.[٤٧]

ئەم وڵاتە ١٩یەمین گەورەترین هەناردەکاری کەلوپەل و خزمەتگوزارییە لە جیهاندا.[٤٨][٤٩] تا ساڵی ٢٠٢٣، بەهای هەناردەکردنی کەلوپەل و خزمەتگوزارییەکان نزیکەی ٥٨٪ی بەرهەمی ناوخۆیی خاو (GDP) پێکدەهێنێت. گەورەترین هاوبەشە بازرگانییەکانی پۆڵەندا بریتین لە ئەڵمانیا، شانشینی یەکگرتوو، کۆماری چیک، فەرەنسا، ئیتالیا، هۆڵەندا، و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.[٥٠]لە دیارترین هەناردەکراوەکانی بریتین لە ئۆتۆمبێل، پاس، و پارچە و پێداویستییەکانی ئۆتۆمبێل، ئامێرەکان، ئەلیکترۆنیات، پاتریی کارەبایی، کەلوپەلی ناوماڵ، مۆبیلیات، کەلوپەلی جوانکاری، کەرەستەی سەربازی، و تووتن؛ هەروەها کەرەستەی وەک زیو، مس، پۆڵا (ستیل)، خەڵوز، زینک، قەتران و خەڵوزی کۆک.[٥٠] لە ساڵی ٢٠٢٣دا، ئەم وڵاتە ١٣٠٠ تۆن زیوی بەرهەمهێناوە و پێنجەم گەورەترین بەرهەمهێنەری زیو بووە لە جیهاندا.[٥١] تا ئایاری ٢٠٢٦، پۆڵەندا خاوەنی ١١یەمین گەورەترین یەدەگی زێڕە لە جیهاندا، کە بە ٥٨٢ تۆن دەخەمڵێندرێت.[٥٢]

گەشتیارى

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٢٠دا، کۆی بەھای گەشتیاری لە پۆڵەندا ١٠٤.٣ ملیار زلۆتی پۆڵەندی بوو، کە ئەوکات یەکسان بوو بە ٪٤.٥ی بەرھەمی ناوخۆییی پوختی پۆڵەندا. [٥٣]گەشتیاری بەشدارێکی بەرچاوە لە ئابووریی گشتیدا و ڕێژەیەکی تاڕادەیەک گەورەی بازاڕی خزمەتگوزاریی وڵاتەکە پێکدەھێنێت.[٥٤] لە ساڵی ٢٠٢٠دا، نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ کەس لە کەرتی شوێنی مانەوە و خواردەمەنی (میوانداری) کاریان دەکرد. [٥٣]لە ساڵی ٢٠٢١دا، پۆڵەندا لە ڕیزبەندی ١٢ەمین وڵاتی جیھان بوو لە ڕووی زۆریی سەردانیکەرانی نێودەوڵەتییەوە.[٥٥]

شوێنە گەشتیارییەکانی پۆڵەندا لە چیاکانی باشوورەوە تا دەگاتە کەناراوەکانی دەریای باڵتیک لە باکوور دەگرێتەوە. زۆرێک لەم شوێنانە خاوەنی میراتێکی دەوڵەمەندی تەلارسازی و کولتوورین. لە نێو ناسراوترین شوێنەوارەکاندا، شارە کۆنەکانی کراکۆڤ، وارشۆ، ڤرۆتسواف ، گدانسک, پۆزنان, لوبلین, تۆرون و زامۆشک، ھەروەھا مۆزەخانەکان، باخچەکانی ئاژەڵان، پارکی یارییەکان و کانی خوێی ڤیێلیچکا دەبینرێن، کە بە تونێلە ئاڵۆزەکانی، دەریاچەی ژێر زەوی و ئەو کڵێسایانەی کە لەلایەن کرێکارانی کانەکەوە لە خوێی بەردین لە ژێر زەویدا ھەڵکەندراون، ناسراوە. ھەروەھا لەسەر ڕێڕەوی ھێلانەی ھەڵۆکان؛ گەورەترین قەڵا لە جیھاندا لە ڕووی ڕووبەری وشکانییەوە لە ماڵبۆرک ھەڵکەوتووە.[٥٦] [٥٧] کەمپی ئاوشڤیتز ئەڵمانی لە ئۆشڤیەنچیم، و کڵێسای کاسەسەر لە کودۆڤا-زدرۆی، بەشێکن لە گەشتیاریی تاریک.[٥٨] سەبارەت بە گەشتیاریی پشت بەستوو بە سروشت، شوێنە دیارەکان بریتین لە ناوچەی دەریاچەکانی ماسوریان و دارستانی بیاڵۆڤیێژا لە ڕۆژھەڵات؛ لە باشووریش چیاکانی کارکۆنۆشە.[٥٩]

گواستنەوە

[دەستکاری]

گواستنەوە لە پۆڵەندا لە ڕێگەی شەمەندەفەر، ڕێگاوبان، کەشتیوانیی دەریایی و گەشتی ئاسمانییەوە دابین دەکرێت. وڵاتەکە بەشێکە لە ناوچەی شینگنی یەکێتیی ئەورووپا و ناوەندێکی گرنگی گواستنەوەیە بەھۆی ھەڵکەوتە جوگرافییە ستراتیژییەکەی لە ئەورووپای ناوەندی. [٦٠]ھەندێک لە درێژترین ڕێگاکانی ئەورووپا، لەوانەش E30 و E40، بە پۆڵەندادا تێدەپەڕن. وڵاتەکە خاوەنی تۆڕێکی باشی ڕێگا خێراکانە . تا مانگی ئابی ٢٠٢٣، پۆڵەندا ٢١ەمین گەورەترین تۆڕی ڕێگاوبانی لە جیھاندا ھەیە، کە زیاتر لە ٥٬٠٠٠ کیلۆمەتر (٣٬١٠٠ میل) ڕێگای خێرای بەکارھاتووی تێدایە. [٦١]لە شارە گەورەکاندا، گواستنەوەی گشتی بە زۆری بەکاردەھێنرێت.[٦٢]

لە ساڵی ٢٠٢٢دا، وڵاتەکە خاوەنی ١٩٬٣٩٣ کیلۆمەتر (١٢٬٠٥٠ میل) ھێڵی شەمەندەفەر بوو، کە سێیەم درێژترینە لە یەکێتیی ئەورووپادا لە دوای ئەڵمانیا و فەڕەنسا.[٦٣] ھێڵی ئاسنی دەوڵەتیی پۆڵەندی (PKP) بەڕێوەبەری سەرەکیی ھێڵی ئاسنە، لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک لە پارێزگا یان ناوچە شارییە گەورەکان خاوەنی ھێڵی شەمەندەفەری ناوچەیی و ھاتوچۆی ڕۆژانەی تایبەت بە خۆیانن. [٦٤]پۆڵەندا چەندین فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ھەیە، کە گەورەترینیان فڕۆکەخانەی شۆپانی وارشۆیە. ئەم فڕۆکەخانەیە ناوەندی سەرەکیی جیھانییە بۆ ھێڵە ئاسمانییەکانی لۆتی پۆڵەندی، کە ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانیی وڵاتەکەیە.[٦٥][٦٦]

بە درێژایی کەناراوەکانی پۆڵەندا لەسەر دەریای باڵتیک، بەندەرى دەریایی ھەیە و زۆربەی گواستنەوەی بار لە بەندەرەکانی شڤینۆویشچی، پۆلیتس، شچێچین، کۆوۆبژێگ، گدینیا، گدانسک و ئێلبلۆنگ ئەنجام دەدرێت.بەندەری گدانسک تاکە بەندەری دەریای باڵتیکە کە بۆ وەرگرتنی کەشتییە گەورەکانی ئۆقیانووس گونجاو کراوە. کۆمپانیایەکانی پۆلفێریس (Polferries) و یونیتی لاین (Unity Line) گەورەترین کۆمپانیاکانی کەشتین لە پۆڵەندا، کە یونیتی لاین خزمەتگوزاریی گواستنەوەی بۆ ناوچەکانی سکاندیناڤیا دابین دەکات.[٦٧]

دانیشتووان

[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی پۆڵەندا ٣٨٬٢٢٠٬٥٤٣ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٥٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫١ ساڵە. ھەروەھا ٦١ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.[٦٨]

ھەروەھا سەیری بکە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "GUS – Population as of 30.06.2010" نەدراوە
  2. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "wbpdf" نەدراوە
  3. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "worldbank" نەدراوە
  4. 1 2 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "imf2" نەدراوە
  5. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Table 1 – Human Development Index and its components" نەدراوە
  6. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "CSO_2008" نەدراوە
  7. ↑ «Krajobrazy polski - rodzaje i cechy». لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  8. ↑ Polish Ministry of Education and Science (٢٠١٩). «Statistical Yearbook of the Republic of Poland» (PDF). Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. Warsaw: Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS): ٨٠–٨١, ٨٤–٨٥, ١١١. ISSN ١٥٠٦-٠٦٣٢. OCLC ٩٠٧٧٧١٨٢٥. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  9. ↑ Shell، Marc (٢٠١٤). Islandology: Geography, Rhetoric, Politics. Stanford: University Press. لاپەڕە ٨٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٨٩٢٦-٤.
  10. ↑ Tymon Zielinski؛ Iwona Sagan؛ Waldemar Surosz (٢٠١٧). Interdisciplinary approaches for sustainable development goals. Cham: Springer. لاپەڕە ٧٩. ژپنک ٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٧٨٨-٣.
  11. ↑ «Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich». www.polskie-gory.pl. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  12. ↑ Instytut Geodezji i Geoinformatyki (٢٠٢٢). «Instytut Geodezji i Geoinformatyki - Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu». secure.igig.up.wroc.p (بە پۆڵەندی). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  13. ↑ «Wiadomości - Nowy najniższy punkt Polski oficjalnie potwierdzony» (بە پۆڵەندی). ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  14. ↑ Czetwertynski-Sytnik، Lesław؛ Kozioł، Edward؛ R. Mazurski، Krzysztof (٢٠٠٠). «Settlement and sustainability in the Polish Sudetes». GeoJournal. ٥٠. Springer: ٢٧٣–٢٨٤. Bibcode:2000GeoJo..50..273C. doi:١٠.١٠٢٣/A:١٠٠٧١٦٥٩٠١٨٩١. JSTOR ٤١١٤٧٤٧٦. S2CID ١٥٠٨٠٩١٥٨.
  15. 1 2 Polish Ministry of Education and Science (٢٠١٩). «Statistical Yearbook of the Republic of Poland» (PDF). Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. Warsaw: Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS): ٨٠–٨١, ٨٤–٨٥, ١١١. ISSN ١٥٠٦-٠٦٣٢. OCLC ٩٠٧٧٧١٨٢٥. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  16. ↑ Christine Zuchora-Walske (٢٠١٣). «The Lakes Region». Poland. ABDO Publishing. لاپەڕە ٢٨. ژپنک ٩٧٨-١-٦١٤٨٠-٨٧٧-٠. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە. Insert: Poland is home to 9,300 lakes. Finland is the only European nation with a higher density of lakes than Poland.
  17. 1 2 Korzeniewska، Ewa؛ Harnisz، Monika (٢٠٢٠). Polish River Basins and Lakes. بەرگی I. Cham: Springer International Publishing. لاپەڕە ٤–٥. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-١٢١٢٣-٥. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  18. ↑ Mroźny styczeń, ciepły grudzień.
  19. ↑ Azad، Abdul Kalam؛ Khan، Mohammad Masud Kamal (٢٠٢١). Bioenergy Resources and Technologies. London: Elsevier. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨-٠-١٢-٨٢٢٥٢٦-٤. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  20. ↑ Korzeniewska، Ewa؛ Harnisz، Monika (٢٠٢٠). Polish River Basins and Lakes. بەرگی I. Cham: Springer International Publishing. لاپەڕە ٤–٥. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-١٢١٢٣-٥. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  21. ↑ «World Bank Open Data». World Bank. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  22. ↑ Milewski، Wawrzyniec (٢٠١٧). Forests in Poland 2017 (PDF). Warsaw (Warszawa): State Forests Information Centre. لاپەڕە ٨. ژپنک ٩٧٨-٨٣-٦٥٦٥٩-٢٣-١. لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  23. ↑ Frouz، Jan؛ Frouzova، Jaroslava (٢٠٢٢). Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet. Cham: Springer International Publishing. لاپەڕە ٢٤٥. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-٨٣٢٢٥-٤. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  24. ↑ Aniskiewicz، Alena (٢٠١٦). «That's Polish: Exploring the History of Poland's National Emblems». culture.pl. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە. "A white eagle [...], the profile of a shaggy bison in a field of grass. These are emblems of Poland". "Nation's (somewhat disputed) national flower – the corn poppy".
  25. ↑ Polish Ministry of Education and Science (٢٠١٩). «Statistical Yearbook of the Republic of Poland» (PDF). Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. Warsaw: Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS): ٨٠–٨١, ٨٤–٨٥, ١١١. ISSN ١٥٠٦-٠٦٣٢. OCLC ٩٠٧٧٧١٨٢٥. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  26. ↑ Rokosz, M. (١٩٩٥). «History of the Aurochs (Bos taurus primigenius) in Poland» (PDF). Animal Genetics Resources Information. ١٦: ٥–١٢. doi:١٠.١٠١٧/S١٠١٤٢٣٣٩٠٠٠٠٤٥٨٢. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  27. ↑ Reidar Andersen؛ Marco Apollonio؛ Rory Putman؛ Piotr Wawrzyniak (٢٠١٠). European Ungulates and Their Management in the 21st Century. Cambridge: University Press. لاپەڕە ٢٢٣–٢٣١. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٧٦٠٦١-٤. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  28. ↑ Kevin Hillstrom؛ Laurie Collier Hillstrom (٢٠٠٣). Europe: A Continental Overview of Environmental Issues, Volume 4. ABC-CLIO World geography. لاپەڕە ٣٤. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٦٨٦-٦. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  29. 1 2 Serwis Rzeczypospolitej Polskiej (n.d.). «Basic information about Poland - Civil Service - Portal Gov.pl». www.gov.pl (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  30. ↑ Stanisz، Piotr (٢٠٢٠). Religion and Law in Poland (بە ئینگلیزی). Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International. لاپەڕە ١٣. ژپنک ٩٧٨-٩٤-٠٣٥-٢٩٧٣-٨. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  31. ↑ Ott، Haley (٦ی ئابی ٢٠٢٥). «Trump-backed candidate Karol Nawrocki becomes Polish president and could steer a more nationalist course». CBS News (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئابی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  32. ↑ Piotr Machnikowski؛ Justyna Balcarczyk؛ Monika Drela (٢٠١٧). [[[:داڕێژە:GBurl]] «Political System (III)»]. Contract law in Poland (بە ئینگلیزی). Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٤١١-٨٩٣٣-٢. OCLC ١٠٤٦٦٣٤٠٨٧. {{cite book}}: نرخی |chapter-url= بپشکنە (یارمەتی)
  33. ↑ Foundations of Law: The Polish Perspective (بە ئینگلیزی). Warszawa (Warsaw): Wolters Kluwer Polska. ٢٠٢١. لاپەڕە ١٢٧. ژپنک ٩٧٨-٨٣-٨٢٢٣-١٧٣-١. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  34. ↑ Editorial Office (٢٠٢٥). «Kochański & Partners». kochanski.pl. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  35. ↑ «Data Explorer». data.imf.org. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  36. ↑ «Poland promoted to developed market status by FTSE Russell». Emerging Europe. ئەیلوولی ٢٠١٨. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  37. ↑ «Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach | RynekPracy.org» (بە پۆڵەندی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  38. ↑ IMF Monetary and Capital Markets Department (٢٠٢٢). Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions. International Monetary Fund. ژپنک ٩٧٩-٨-٤٠٠٢-٣٥٢٦-٩. لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  39. ↑ World Bank. «World Bank Open Data». data.worldbank.org. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  40. ↑ IMD Editorial Office (٢٠٢٢). «WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses». imd.org. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  41. ↑ Zarzecki، Dariusz؛ Dietl، Marek (٢٠٢٢). Understanding the Polish Capital Market. Abingdon: Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-٠٠٠-٨١٧٧٥-١. لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  42. ↑ Thomas White International (September 2011), Prominent Banks in Poland.
  43. ↑ Dorota Ciesielska-Maciągowska (٥ی نیسانی ٢٠١٦). «Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade | | Central European Financial Observer». Central European Financial Observer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی نیسانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  44. ↑ Worldbank.org, Global Financial Development Report 2014.
  45. ↑ IMF Monetary and Capital Markets Department (٢٠٢٢). Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions. International Monetary Fund. ژپنک ٩٧٩-٨-٤٠٠٢-٣٥٢٦-٩. لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  46. ↑ Schwab، Klaus. لاپەڕە ٢٧ (٤١/٥١٦) http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١١ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  47. ↑ {{cite news}}: بیرخستنەوەی واڵا (یارمەتی)
  48. ↑ «Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA». cia.gov. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  49. ↑ «World Bank Open Data». data.worldbank.org. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  50. 1 2 OEC Data Team (٢٠٢٣). «The Observatory of Economic Complexity». oec.world. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئابی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  51. ↑ https://web.archive.org/web/20241220035538/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  52. ↑ «Gold Reserves by Country». World Gold Council. ٥ی ئایاری ٢٠٢٦. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  53. 1 2 OECD (٢٠٢٢). Tourism Trends and Policies. OECD Publishing. لاپەڕە ٢٥١. ژپنک ٩٧٨-٩٢-٦٤-٤٨١١٩-٠.
  54. ↑ Press Release (٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢). «International tourism strong despite uncertain economy | World Tourism Organization UNWTO». لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  55. ↑ «World Tourism Barometer» (PDF). World Tourism Organization. ٢١ (2). ئایاری ٢٠٢٣. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  56. ↑ Neil Wilson؛ Tom Parkinson؛ Richard Watkins (٢٠٠٥). «The Eagles' Nests». Poland. Lonely Planet. ژپنک ٩٧٨-١-٧٤٠٥٩-٥٢٢-٣.
  57. ↑ Pickup، Gilly (٧ی ئازاری ٢٠١٩). The 50 Greatest Castles and Palaces of the World. Icon Books. ژپنک ٩٧٨-١-٧٨٥٧٨-٤٥٨-٣.
  58. ↑ Watts، Robin؛ Parks، Zishan (٢٠١٨). Development of Tourism and Travel Industry. EDTECH. لاپەڕە ٣. ژپنک ٩٧٨-١-٨٣٩٤٧-٤٣٧-٨.
  59. ↑ «This Page Was Not Found - DestinyPath Travel» (PDF). www.tourismroi.com. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  60. ↑ «Transport». www.paih.gov.pl. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  61. ↑ «Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl». www.gddkia.gov.pl. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  62. ↑ Marta Borowska-Stefańska; Maxim A. Dulebenets; Szymon Wiśniewski (٢٠٢٥). Transport and Climate Change. New Mitigation and Adaptation Strategies. Cham: Springer Nature. لاپەڕە ٧٦, ٧٧. ژپنک ٩٧٨٣٠٣٢٠٠٥٦٣٢. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر)
  63. ↑ Kolejowego، Urząd Transportu. «Linie kolejowe w Polsce». utk.gov.pl. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  64. ↑ Marinov، Marin؛ Piip، Janene (٢٠٢١). Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education. Cham: Springer. لاپەڕە ٢٨٠. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-٨٢٠٩٥-٤. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  65. ↑ Paweł Churski؛ Tomasz Kaczmarek (٢٠٢٢). Three decades of Polish socio-economic transformations: geographical perspectives. Cham: Springer. لاپەڕە ٣٢١. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣١-٠٦١٠٨-٠. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  66. ↑ Anne Graham؛ Nicole Adler؛ Hans-Martin Niemeier (٢٠٢٠). Air Transport and Regional Development Case Studies. Abingdon: Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-٠٠٣-٠٩٢٠٧-٠. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  67. ↑ Gennady Fedorov؛ Alexander Druzhinin؛ Elena Golubeva؛ Dmitry Subetto؛ Tadeusz Palmowski (٢٠١٩). Baltic Region—The Region of Cooperation. Cham: Springer. لاپەڕە ٢٠٣. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-١٤٥١٩-٤. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  68. ↑ «Countries in the world (ranked by 2014 population)» (بە ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. لە ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە. {{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوتی سەردان= (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە پۆڵەندا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پۆڵەندا&oldid=1632263»