لوڕی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

لوڕی یەکێک لە زمانە کوردیەکانە، کە لە شاخەی زمانە ئێرانییەکانی باشووری ڕۆژاوا دەستەبەندی کراوە. لوڕی وێراێ زمانی کوردی لە زمانە ئێرانییەکانی باشووری ڕۆژاوای ئێران بە ئەژمار دێن. زمانی لوڕی لە بەشێکی گەورە لە ئێڕان قسە دەکرێت. زمانی لوڕی لە ناوەند و بەشی باشووری پارێزگای لوڕستان، زۆربەی بەشەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد، نێوەیەک لە پارێزگای چوارمەحال و بەختیاری، بەشی ڕۆژاوای پارێزگای فارس، بەشی ڕۆژاوا و ھەندێک لە شارەکانی ناوەندی پارێزگای ئەسفەھان، نێوەی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای خووزستان، بەشەکانێک لە پارێزگای بووشێھر، بەشی باشوور و ڕۆژاوای پارێزگای ھەمەدان، بەشی باشووری پارێزگای مەرکەزی، بەشی باشووری پارێزگای ئیلام، و ھەروەھا شارەکانی گەودین و کەنگاوەر لە پارێزگای کرماشان قسە دەکرێت. جگە لەمانە لە ھەندێک لە پارێزگاکانی دیکەی ئێران وەکوو کرمان، خۆراسان، ئەلبۆرز و تارانیش ئاخێوەرانی زمانی لوڕی دەژێن.

لوڕی یەکێک لە بنزارەکانی شێوەزاری کوردیی باشوورییە و بەم ھۆیە بە شێوەزاری کوردیی باشووری (شێووەزارەکانی کەڵھوڕی، فەیلی و لەکی) ناوی لوڕییان داوە.[١][٢]

شێوەزارەکانی لوڕی[دەستکاری]

شێوەزارەکانی لوڕی پێکەوە جیاوازییان ھەیە. بەپێی زانستنامەی ئێرانیکا زمانی لوڕی بە شێوەیەکی گشتی بە دوو شاخەی لوڕیی باکووری و لوڕیی باشووری دابەش دەکرێتەوە. بەڵام دابەشکارییەکانی دیکە وەکوو پێڕستی لینگۆییست زمانی لوڕییان بە سێ شاخەی باکووری، بەختیاری و باشووری دەستەبەندی کردووە. سەرەڕای ئەم دابەشکارییانە زمانی لوڕی سێ شاخەی سەرەکیی ھەیە کە ھەر کامیان بۆ خۆی بریتی لە بنزارەکانێکی جیاجیایە.

ھەندێک کەس بە ھەڵە لە لەکی وەکوو شێوەزارێک لە زمانی لوڕی ناو دەبەن.[٣][٤] ئەمە لە حەڵێکدایە کە لەکی وەکوو زمانێکی باکووری ڕۆژاوا دەستەبەندی کراوە و زمانی لوڕی لە زمانە ئێرانییەکانی باشووری ڕۆژاوایە، و لەکی ناتوانرێت بەشێک لە زمانی لوڕی بە ئەژمار بێت.

جوگرافیای ئاخێوەرانی زمانی لوڕی[دەستکاری]

ئەم نەخشەیە ھەموو ئەو شوێنانە نیشان دەدات کە ئاخێوەرانی زمانی لوڕی تێدا دەژێن. بەڵام لەم نەخشەیە شێوەزارەکانی لەکی و فەیلیش بە ھەڵە بەشێک لە زمانی لوڕی زانراونەتەوە. ناوچەکانی کە ئاخێوەرانی زمانی لوڕی لەتێدا دەژێن.

نمۆنەیەک لە دەقی لوڕی[دەستکاری]

لە ساڵانی ڕابردوودا لوڕەکان ئەلفوبێ و ڕێنووسێکی تایبەتیان بۆ خۆی ساز کردووە. ئەم دەقە بە بنزاری لوڕی خورمۆوەیی و ڕێنووسی لوڕی نووسراوە. لوڕیی خورمۆوەیی نزیکترین بنزاراوەی لوڕی بە زمانی کوردییە و زۆربەی وشەکانی لەگەڵ کوردیی باشووری ھاوبەشە.

بەڕێنووسی لوڕی

ایما ھوفتیئیم نٱزیکیا سائٱت چارئو چارئو نیم. ڤنو کە پآ تٱئش بؽئن ئو بیار بؽئن ھٱمناْ بیآر کٱردن ئو ڤ سورئٱت ھٱماْ خۉشونٱ آمادٱ گرڌاٛن سی رٱئتن ویراْ قولٛاْ. آما قٱرار نی‌آن کاْ یٱک دۏ کٱس بٱئیسن د اٛشگٱفت ئو بٱقیٱ روئن ویرٱ قولٛاْ. چۉن‌کاْ ٱساسیا زیادی داشڌٱن کاْ نٱمی‌تونسٱن ڤا خۉشۊ بیارٱنشۉ، دۏ نٱفٱر مۊئن د اْشگٱفت کاْ ھٱم بٱسن تاْ ئی ٱساسیت ئو ھٱم ناشڌا ھازر بٱکٱن کاْ ڤٱتی کاْ اینو ورمیگٱرڌن بوھورٱن.

بە لاتین

Īmā hoft-ī-Īm nezīk-yā sāat-e čār ö čār ö nīm. vano ke pā taš b-ī-n ö biār b-ī-n hama-ne biār kerd-en ö ve sörat hama xo-šōn-e āmāda kerd-en sī ḥarekat ve taraf-e kola.

amā qerār nĪā-n ke yak dö nafar bē-Īs-an de ešgaft ö baqia rö-an vīr-e kola. čūnke asās-yā ziād-Ī dāšt-en ke ne-mĪ-tōness-en vā xo-šō bö-jr-an-ešō, dö nafar man-en de ešgaft ke ham bē-Īs-an tĪ asā-s-yā va ham enāštā-ne hāzer kon-an ke möjqē ke īn-ō ver-mĪ-gerd-an bo-hor-an

بە ڕێنووسی کوردی

ئەو دەقە بە ڕێنووسی کوردی ئاوا دەنووسرێتەوە:

ئیما ھوفتیئیم نەزیکیا سائەت چار و چار و نیم. ڤنۆ کە پا تەش بیێن و بیار بیێن ھەمنێ بیار کەردن و ڤ سورئەت ھەمە خۆشوونە ئامادە گردەن سی رەتن ویرە قولە. ئاما قرار نیان کە یەک دؤ کەس بئیسن د ئشگەفت و بەقیە روئن ویرە قولە. چونکە ئساسیا زیادی داشدەن کە نمیتونسەن ڤا خۆشوو بیارنشۆ، دؤ نەفەر مووئن د ئشگەفت کە ھەم بەسن تا ئی ئساسیت و ھەم ناشدا ھازر بەکەن کە ڤەتی کا اینو ورمیگەردن بوھورەن.

وەرگێرانی کوردیی سۆرانی

ئێمە خەوتبووین ھەتا نزیکییەکانی ساعەتی چوار و چوار و نێو. ئەوانەی کە پای ئاگر بوون و ھەستابووبوون، ھەموویان خەوەر کردەوە و ھەموو بە گورجی خۆیان ئامادە کرد بۆ ڕویشتن بە ڕەو لووتکە. بەڵام بڕیاریان کرد کە یەک دوو کەس لە ئەشکەوتەکەدا بمینن و ئەوانەی دیکە بەڕەو لووتکە بڕۆن. چۆنکە کەلوپەلێکی زۆریان ھەبوو و نەیانتوانیو لەگەڵ خۆیاندا بیانبەن. دوو کەسیان لە ئەشکەوتەکە ماون تا ھەم چاودێری لە کەلوپەلەکان بکەن و ھەم چاشتێک ئامادە بکەن تا کاتێک ئەوانەی دیکە گەڕاون بیخۆن.

هەندێک لە وشەکانی لوڕی[دەستکاری]

لوڕیی باکووری:

  • دآ= دایک
  • بوٱ=باوک
  • برآ=برا
  • لوچ=لێو، لچ
  • می می= میمی، میمگ، پوور
  • پاٛت= پت، لووت
  • کلاٛک=کلک، کلگ، ئەنگۆست
  • می= موو، مۆ
  • گوپ، دٱم=دەم
  • قُل=قوڵ
  • مل=مل
  • کوک=کەڵەکە
  • گیئ= گەیە، زک
  • سی=بۆ، سا
  • داْ= دە، لە
  • اْزگاٛل= زخال، زۆخال
  • چیا، چوقا= چیا
  • ژو= ژان

لوڕیی وروگردی:

  • نِنَه=دایک
  • بواَ=باوک
  • بِرار=برا
  • خوآر=خوێشک
  • لُو،لوچ=لێو، لچ
  • پِت=پت، لووت
  • کِلِک=کلک، کلگ، ئەنگۆست
  • دو=دەم
  • وِرِه=بۆ، ئەڕا، پەری
  • زِنِشت=ژان
  • اِژبوژ=سپێ
  • کِرجِنگ=قرژنگ

لوڕیی باشووری:

  • دی: دایک
  • بوڤ: باوک
  • کوکا، کٱکی: برا، کاکە

زمانی ئەچۆمی: (ئەم زمانە بەشێک لە لوڕی نییە)

  • چپلاقی: پس گردنی
  • کوپ: دەم
  • گٱپ: مەزن، گەورە
  • لوچ: لێو، لچ
  • خٱنٛه: خەنە، پێکەنین
  • نک نک: پەژارە
  • کِلیک: کلک، کلگ، ئەنگۆست

لوڕیی بەختیاری:

  • دا=دایک، داڵگ
  • بٱڤاْ، بوڤاْ، بو=باوک، باوە
  • برار، گٱگاْ، گو=برا، کاکە
  • چپلاق: سیلی یا پس گردنی
  • کٱچی=میمگ، میمی، پوور
  • نفت، پاٛت=پت، لووت
  • کلاٛک، کلاٛیچ=کلک، کلگ، ئەنگۆست
  • پٱل=موو
  • قول=قول، پێ
  • ماٛل=مل
  • قٱڌ=کەڵەکە
  • گٱداْ، اشکم=گەیە، زک
  • سی=بۆ، ئەڕا، سا
  • ماٛن، مین=ناو، نێو
  • ٱنگشت=زۆخال
  • چوقا=چیا
  • زناٛشت=ژان

لوڕیی ڕامهۆرمۆزی:

  • دا، دالکٱ=دایک، داڵگ
  • بوٱ=باوک، باوە
  • آمٱ=میمی، میمگ، پوور
  • گۊ، گیو=برا، کاکە
  • دٱدی= خوێشک، دادە
  • قفا=پس گردنی
  • نوفت=پت، لووت
  • پنجٱ= کلک، کڵگ، ئەنگۆست
  • کوم=گەیە، زک
  • می=موو
  • پیل=پارە، پوول
  • سی=بۆ، ئەڕا، سا
  • مؽن=ناو، نێو
  • تۉ=ژوور، وتاخ، ئۆد
  • کور=کوڕ
  • دوتٱر=دت، دیوەت، کچ
  • دزی=دزی
  • هوناْ=خانە، ماڵ، کێ، یانە
  • خین=خوێن
  • میرٱ=شوی، مێرد
  • پیا= پیا، پیاو، پیاگ
  • بٱهیگ=بۆک، ویو، وەوی
ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە لوڕیی باکووری

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ کوردستانی, محەممەد مەردۆخ (۱۳۷۹). تاریخی مەردۆخ. تاران: کارنگ. pp. ۱۲۰. ISBN 964-6730-08-6. Check date values in: |year= (help)
  2. ^ مەردۆخ, شێخ محەممەد (1379 هەتاوی). کوردستان. تاران: کاڕەنگ. pp. ١٢٠. ISBN 964-6730-08-6. Check date values in: |year= (help)
  3. ^ William J. Frawley, William Frawley, International Encyclopedia of Linguistics& 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, en Parameter error in {{ISBN}}: Invalid ISBN., page. 310.
  4. ^ PeopleGroups.org. "PeopleGroups.org - Laki of Iraq".