ئەڵمانیا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا
Bundesrepublik Deutschland
سروود: سروودی ئەڵمانیا
ھەڵکەوتەی  ئەڵمانیا  (سەوزی تاریک) – لە ئەورووپا  (سەوز و ڕەساسی تاریک) – لە یەکێتیی ئەورووپا  (سەوز)  —  [ڕێنوێن]
ھەڵکەوتەی  ئەڵمانیا  (سەوزی تاریک)

– لە ئەورووپا  (سەوز و ڕەساسی تاریک)
– لە یەکێتیی ئەورووپا  (سەوز)  —  [ڕێنوێن]

پایتەخت
و گەورەترین شار
بەرلین
٥٢°٣١′N ١٣°٢٣′E / ٥٢.٥١٧°N ١٣.٣٨٣°E / 52.517; 13.383
زمانە فەرمییەکان ئەڵمانی
ناوی هاووڵاتی ئەڵمانی
دەوڵەت فێدراڵی پەرلەمانی کۆماری
 -  سەرۆک کۆمار یواخیم گاوک
 -  سەرۆکی بوندێستاگ نۆربێت لامات
 -  سەرۆک وەزیران ئەنگێلا مێرکڵ
 -  سەرۆکی بووندێسرات ستانیسلاڤ تیلیش
یاسادانەر
 -  ئەنجومەنی باڵا بووندێسرات
 -  ئەنجومەنی خواروو بوندێستاگ
دروستبوون
 -  ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز ٢ی شوباتی ٩٦٢ 
 -  یەکێتیی ئەڵمانیا ٨ی حوزەیرانی ١٨١٥ 
 -  ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا ٨١ی کانوونی دووەمی ١٨٧١ 
 -  کۆماری ڤایمەر ١١ی ئابی ١٩١٩ 
 -  کۆماری فیدڕاڵی ٢٣ی ئازاری ١٩٤٩ 
 -  ئی‌ئی‌سی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨ 
 -  یەکبوون ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٣٥٧،١٦٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (63rd)
١٣٧٬٨٤٧ مایلی چوارگۆشە 
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠١٥ ٨١،٤٥٩،٠٠٠ (16th)
 -  چڕی ٢٢٧ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (58th)
٥٨٣کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠١٥
 -  سەرجەم ٣.٨٤٢$ ترلیۆن (5th)
 -  سەرانە $٤٧،٠٣٣ (20th)
GDP (nominal) بەراوردی ٢٠١٥
 -  سەرجەم ٣.٣٧١$ ترلیۆن (4th)
 -  سەرانە $٤١,٢٦٧ (20th)
Gini (٢٠١٤) ٣٠.٧ 
HDI (2014) 0.916 (٦th)
دراو Euro () (EUR)
ناوچەی کاتی ‪CET (UTC+1)
 -  ھاوین (DST) ‪CEST (UTC+2)
لایەنی لێخوڕین right
پاوانی ئینتەرنێت .de and .eu
کۆدی تەلەفۆن 49

ئەڵمانیا یان دۆیتشلەند (بە ئەڵمانی: Deutschland)، کۆمارێکی یەکگرتووی دیموکراتیە[١]، و یەکێکە لە ئەندامانی یەکێتی ئەوروپا[٢]. ناوی تەواوی: کۆماری فیدراڵیی ئەڵمانیا (بەئەڵمانی: Bundesrepublik Deutschland)[٣]. ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەوروپاوە[٤]، لە باکوورەوە سنووری ھەیە لە گەڵ: دەریای باڵتیک، دانمارک، دەریای باکوور[٥]، لە باشوورەوە: نەمسا و سویسرا[٦]، لە ڕۆژھەڵاتەوە: پۆڵەندا، چیک[٧]، لە ڕۆژئاواوە: فەڕەنسا، لوکسەمبورگ، ھۆڵەندا.[٨] ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧،٠٢١ کیلۆمەتری دووجایە، ژمارەی دانیشتوانی ٨٢،٢١٧،٨٠٠ کەسە و بە زۆرترین دانیشتوان و چڕترین وڵات لە وڵاتەکانی یەکێتی ئەوروپا دادەنرێ و لیستی وڵاتەکان بە پێی ژمارەی پەنابەران سێیەمین وڵاتە لە ڕووی زۆری ژمارەی پەنابەرانەوە.

بەرلین گەورەترین شارەکەیەتی و پایتەختە و ناوەندی دەسەڵات لەوێدایە، سیستەمی ڕامیاری یەکگرتووی فیدرالیە. بە شێوازی کۆماریی پەرلەمانی بەڕێوەدەبردرێت، لە ڕووی بەڕیوەبردنەوە ئەڵمانیا ١٦ ھەرێمی یەکگرتوو لە خۆ دەەگرێ و ھەموو ھەرێمێک سەروەری تایبەتی خۆی ھەیە.

پێناسەی ناو[دەستکاری]

وشەی ئەڵمانی (دۆیتش) (بە ئەڵمانی: Deutsch) لە زمانی کۆنی ئەڵمانی سەرووە ھاتووە و بە واتای تایبەت بە خەڵکە. لە سەدەی پانزدەھەمی زایینی دا ناوی فەرمی حکوومەتی ئەڵمانیا تۆیتۆنیۆم ڕێگنۆم (بە لاتین: Teutonium Regnum) بوو کە بە واتای حکوومەتی وڵاتە ئەڵمانیاییەکانە. ناوی ئێستای ئەڵمانیا واتە "Deutschland" ھەر لەم وشەوە وەرگیراوە.[٩]

مێژوو[دەستکاری]

ھۆزە ئەڵمانیەکان و ئیمپراتۆری فڕانکەکان[دەستکاری]

نەخشەی ئیمپراتۆری ڕۆم لەگەڵ ئەڵمانیا

بە پێی زانیاریەکان وا دەرکەوتووە کە ھۆزە ئەڵمانیەکان لە سەردەمی بڕۆنزی نۆردیک یان سەردەمی ئاسنی پێش ئیمپراتۆری ڕۆم پێک ھاتوون. ئەوان لە سەرەتادا لە باشووری سکاندیناڤیا و باکووری ئەڵمانیا بوون و دواتر لە سەدەی یەکەمی بەر لە لەدایک بوونی مەسیح، بەرەو باشوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا ڕۆیشتوون و لێرەدا واتە لە ڕۆژھەڵات و ناوەندی ئورووپا لەگەڵ ھۆزە کێلتەکان، گوولەکان، ئێرانیەکان، بالتیکیەکان و ئسلاڤیکەکان ئاشنا بوون. لە سەردەمی ئیمپراتۆری ئاگۆستووس بە سەر ئیمپراتۆری ڕۆمدا، بۆ یەکەم جار لە لایێن ی ڕۆمیەکانەوە ھێرش کرا سەر ئاڵمان و ھۆزە ئەڵمانیەکان. لە نێوانن ئەم ھۆزانەدا، ھۆزی چێرووشان بە سەرکردایەتی ئارمینیووس توانیان ڕۆمیەکان بدۆڕێنن. دوای ئەم شەڕە، لە ساڵی ١٠٠ زایینی دا بۆ یەکەم جار ناوی ھۆزە ئەڵمانیەکان بە ناوی ئەو ھۆزانەی کە لە نێوان دوو ڕووباری ڕاین و دانووبدا دەژیێن، ھاتە ناو مێژوونامەی ڕۆمیەکان. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە زۆرتری ئەو شوێنەی کە ئێستا بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت (وەکوو:ئەڵمانیای ھاوچەرخ، نەمسا، باشووری باڤاریاو خۆرئاوای رینلەند) بوون بە ژێر دەستی ھۆزە ئەڵمانیەکان. ئەمانە ھەرکامێکیان دواتر بوون بە یەکێک لە پارێزگاکانی ئیمپراتۆری ڕۆم.[١٠]

لە سەدەی سێیەم زایینیدا ھەندێک لە گەورەترین ھۆزەکانی ڕۆژاوای ئەڵمانیا بەیەکەوە تێکەڵ بوون. لە ساڵی ٢٦٠ی زاییندا ئەردەکانی ئاڵمان کەوتنە ژێر دەستھەڵاتی ئیمپراتۆری ڕۆم. لە دوای ھێرشی ھوونەکان لە ساڵی ٣٧٥ی زایینی و ھەروەھا دابەزینی ھێزی ناوەندی دەستھەڵاتی ئیمپراتۆری ڕۆم لە ساڵی ٣٩٥ی زایینیدا ھۆزە ئەڵمانیاییە گەورەکان بەرەو باشووری خۆراوا ڕۆیشتن، جا لەورا بوو کە ئەو شوێنەی کە ئیمڕۆ بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت بۆ یەکەم جار پێک ھات.[١١]

سەردەمی ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم[دەستکاری]

وێنەی مارتین لوتەر بناغەدانەری ئایینی پرۆتستان

لە ٢٥ی دێسامبری ساڵی ٨٠٠ زایینیدا، پاشای فرانکەکان، شارلمان، ئیمپراتۆری جارۆلیژیانی درووست کرد، کە لە ساڵی ٨٤٣ی زایینی دا لە ناو چوو و بوو بە دوو ئیمپراتۆری تر. ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم لە بەشی ڕۆژاوای ئەم جیابوونەوە پێک ھات.[١٢] ڕووبەری ئەم ئیمپراتۆریە لە ڕووباری ئیدێرەوە بوو ھەتا قەراغی باکووری دەریای مێدیتەرانە. لەو سەردەمەدا ئەڵمانیا لە ژێر دەستەڵاتی چەند پاشای بچووک و گەورەدا بوو. ھەتا ساڵی ١٥١٧ زایینی و ھاتنی مارتین لوتەر ھەندێک ململانێی زۆر بوو لە نێوان پاشا ئەڵمانیەکان و ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆمدا. لە سەردەمی ھاتنی مارتین لۆتەر و دەستپێکردنی ئەو بە بناغەنانی ئایینی پرۆتستان و بە فەرمی بوونی ئەم ئایینە لە زۆربەی ناوچە ئەڵمانیاییەکان بوو بە ھۆی کێشەیێکی زۆر گەورە لە نێوان ئیپراتۆری پیرۆزی ڕۆم و ئەڵمانیا کە لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی دەستپێکردنی شەڕی سی ساڵە لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا. ئەم شەرە کە لە نێوان ساڵانی ١٦١٨-١٦٤٨ی زایینیدا بەردەوام بوو، ئەو بوو بە ھۆی خراپی و ئاڵۆزیێکی زۆر گەورە لە ناوچە ئەڵمانیاییەکان و ھەر بەم ھۆیەوە دانیشتوانی ئەڵمانیا ٣٠% دابەزی. لە کۆتایی ئەم شەڕەدا ئاشتی وێستفالیا لە ساڵی ١٦٤٨ پێک ھات و شەڕی نێوان ناوچە جیاوازەکان لە بواری ئاینیەوە کۆتایی پێ ھات. بەڵام لەھەمان کاتدا بوو بە ھۆی پارچە پارچە بوونی ئەڵمانیا لە نێوان ناوچە دابەشکاراوەکان بە ھۆی ئایینەوە. لە ساڵی ١٧٤٠ەوە بەرەو ئێستا جیاوازی کەوتە نێوان پاشای نەمسا و پاشای پرۆس و ئیتر لە ساڵی ١٨٠٦ بە ھۆی ھێرشی ناپۆلیۆن ئەم دوو وڵاتە ئەڵمانی زمانە بە تەواوی و بۆ ھەمیشە لە یەک جیا بوونەوە.[١٣][١٤]

کونفێدراسیۆن و ئیپراتۆری ئەڵمانیا[دەستکاری]

ئیمپراتۆری ئەڵمانیا (١٨٧١-١٩١٨)

لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆری ناپۆلیۆن لە فەڕانسە و کۆبوونەوەی ڤیەنا لە ساڵی ١٨١٤، کۆنفێدراسیۆنی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Deutscher Bund) پێک ھات، کە بەرھەمی یەکگرتوویی لاوازی ٣٩ پارێزگای ئاڵمنیایی بوو، بە ھۆی ناکۆکی نێوان ئەم پارێزگا سەبەخۆوانە و دەستدرێژیەکانی دەسەڵاتداناری نەمسایی و بەھێز بوونی بزووتنەوەی ئازادی خوازی لە ناو کۆمەڵگای ئەو دەمی ئەڵمانیادا، ئەم کۆنفێدراسیۆنە تووشی گرفت بوو. لە ھەمان کاتدا سەرکەوتنی شۆڕشی فەڕانسە و ئەو ئامانجە ئازادیخوازانە و نیشتمانپەرستانە کە ئەو خستیە بەرچاو کۆمەڵگای ئەڵمانیا لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی شۆڕشی ئەڵمانیاییەکان لە ساڵی ١٨٤٨دا. لە ئاکامی ئەم شۆڕشەدا نازناوی ئیمپراتۆر بەخشدرا بە فرێدریک ویڵھێڵمی چوارەم، بەڵام ئەو ئەم نازناوەی قەبووڵ نەکرد و داوای بناغەنانی دەستووری بنەڕەتی کرد و خۆی بوو بە پێشەوای ئەم بزووتنەوە ھەتا ئەو کاتەی کە ئەم دەستوورە جێگیر بوو.[١٥]

لە ساڵانی دواییدا کێشەێکی گەورە کەوتە نێوان پارلمانی ئەڵمانیا و پاشا ویلیامی یەکەم، ئەم کێشانە بوو بە ھۆی ململانێی چەکداری و پاشا بە ھۆی بەرگری لە ئاڵۆزتر بوونی باروودۆخەکە ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی کرد بە سەرۆک وەزیران. بیسمارک لە ساڵی ١٩٦٤ شەری بە سەر دانمارکدا سەپاند و لەم شەرەیشدا سەرکەوتوو بوو، دوای ئەمە بیسمارک ھێرشی کردە سەر نەمسا و ئەو وڵاتەیشی دۆڕاند، لەدوای ئەم شەرە، ئەو فەڕانسەیشی دۆڕاند و کۆنفێدراسیۆنی وڵاتە ئەڵمانیاییەکانی باکووری درووست کرد. ئەو بەم کارە توانی دەستی نەمسا لە دەسەڵاتی وڵاتە ئەڵمانیاییەکان کوڵ بکاتەوە. ئەم ئیپراتۆریە نوێ ئەڵمانیاییە، بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی. لە دوای ئەمانە بوو کە ھێزی ئەڵمانیا لە ئاستی جیھانیدا بەرز بووە و دەستی کرد بە ئستعمار و داگیرکردنی ھەندێک وڵات لە ئەفریقا و شوێنی تر لە جیھان. بۆ وێنە کامێرۆن و تۆگۆ.[١٦] تیرۆری شازادەی نەمسا لە ٢٨ی جوونی ساڵی ١٩١٤ بوو بە ھۆی دەستپێکردنی شەڕی جیھانی یەکەم، لە ئەم شەڕەدا ئەڵمانیا یەکێک بوو لە ئەندامانی ھێزە ناوەندیەکان. لە ئەم شەڕەدا ھێزە ناوەندیەکان دۆڕان و لە ئاکامدا ئەڵمانیا زۆرتر لە ٢میلیۆن ئەندامی لەشکری لە دەست چوو.[١٧] لە ١١ نۆڤامبری ساڵی ١٩١٨ شەڕی جیھانی یەکەم کۆتایی ھات. لە ١٨ نۆڤامر ئیپراتۆری ئەڵمانیا، ویلھێڵمی دووەم و دیکەی شازادەکانی ئەڵمانیا سەرۆکایەتیان بە جێ ھێشت. ئەڵمانیا لە جوونی ١٩١٩ پەیمانی ڤێرسای واژۆ کرد. ئەم پەیمانە لە لایێن ئەڵمانیەکانەوە بە سووکایەتی دادەنرا و ڕەنگە یەکێک بێت لە سەرچاوەکانی پێک ھاتنی نازیسم.[١٨]

سەردەمی کۆماری وایمار و دەستەڵاتی نازیەکان[دەستکاری]

وێنەی ئادۆڵف ھیتلەر، چانسێلۆری ئەڵمانیا (١٩٣٣-١٩٤٥)

لە سەرەتای دەست پێ کردنی شۆڕشی ئەڵمانیا لە نۆڤەمبری ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی سیستمی کۆماری ڕاگەیاند. بەڵام ململانەی نێوان ھێزە سیاسیەکان بۆ مسۆگر کردنی دەستەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئاگوستی ١٩١٩ بە نووسرانی دەستووری بنەڕەتی وایمار کۆتایی ھات.[١٩] بە ھۆی ئەو ناکۆکیە ئابووریانەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕووی دا و لە سەر کار بوونی دەوڵەتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پێوەندی نێوان گەل و حکوومەت لە یەک چڕا. لە ١٩٣٢دا حکوومەتی وایمار بە ھۆی واژوو کردنی پەیمانی ڤێرسای بە خەیانەت بە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کومۆنیست زۆربەی پەرلەمانیان لە ژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ، ئادۆڵف ھیتلەر بە چانسێلۆری (بە عەرەبی: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی جانیڤێڕی ١٩٣٣) ھیتلێر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی تۆتالیتێر، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە لەسەرەوە درووت کردنی ئابووری و بازرگانی ئەڵمانیا،ھەروەھا ھێزە لەشکریەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.[٢٠][٢١][٢٢]

لە ١٩٣٥دا ئەڵمانیا دەستی بە سەر سار و ڕینلەندا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بە پێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرا بوون.[٢٣] لە ساڵی ١٩٣٨ نەمسا و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ چیکوسڵۆڤاکیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی سێپتەمبری ١٩٣٩ ئەرتەشی ڤێرماخت ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە لایێکی دیکەیشەوە ئەرتەشی سووریش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیێکی زۆر کورت دا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، بریتانیا و فەڕانسە دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند.[٢٤] ئەمە بوو بە سرەتای شەڕی جیھانی دووەم. لە ماوەیێکی کورت دا، ئەڵمانیا و وڵاتەکانی تەوەر توانیان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی ئورووپا و باکووری ئەفریقادا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی تێکۆشان کە بریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک لە ڕێکەوتننامەی بە دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ئەمە بە ھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیێک لە نێوان یەکێتی سۆڤیەت و ئەڵمانیا چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا، ئیمپراتۆری ژاپۆنیش ھێرشی کرە سەر پێرل ھاربری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بە جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان ھێزەکانی تەوەر و ھاوپەیمانی وڵاتەکان. شەڕی ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت لە ستالینگراد کە بە شەڕی ستالینگراد ناسرا بوو بە ھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد لە پاشە کشان لە جبھە خۆرھەڵاتیەکان.[٢٥] لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ ئیتاڵیا کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە جبھەیێکی نوێ لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە ڕۆژی دیدا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە خۆرئاواوە جبھەیێکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو پایتەخت کرد. لە ٨ مانگی مەیی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی ئەرتەشی سوور، شەر کۆتایی ھات.[٢٦]

ھەر لە ساڵانی شەڕی جیھانی دووەمدا بوو کە حکوومەتی نازیەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتیەکان، ئەمە دواتر بە ھۆلۆکۆست ناسرا. لە ئەم سەردەمەدا چەندین میلیۆن کەس لە جووەکان، شاھیدانی یەھۆوە، ئسلاڤیکەکان و ... بە ھۆی ئەوەی کە لە بواری ڕەگەزەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورە و سووتان. [٢٧] بە پێی ئامارەکان شەڕی جیھانی دووەم بوو بە ھۆی کوژرانی زۆرتر ٤٠ میلیۆن مرۆڤ لە پەڕانپەڕی ئورووپادا.[٢٨] لە ئەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥.٣ میلیۆن سەربازی لە دەستدا.[٢٩] لە دوای کۆتایی شەڕی جیھانی دووەم دادگەھێک بە ناوی دادگەھی نۆرێنبێرگ ساز کرا بۆ سزا دانی تاوانە جەنگیەکانی نازیەکان.[٣٠] ھەروەھا لە ئەم شەڕەدا میلیۆنھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران.[٣١][٣٢][٣٣][٣٤][٣٥] بە ھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە شەڕدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیک ١٥ میلیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانیەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەر کریان، بە زۆرێک لە ژنە ئەڵمانیەکان لە ئەم وڵاتانەدا دەستدرێژی سێکسی کریا و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانی زۆریان بە سەر ھات.[٣٦]

ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا[دەستکاری]

دابەشبوونی ئەڵمانیا لە نێوان ھێزە گەورەکاندا

لە دوای ڕووخانی رژیمی نازی، ئەڵمانیی و شاری بەرلین بوون بە دوو بەشەوە. بەشی رۆژاوا کە کەوتە بن دەستی ھاوپەیمانەکان (واتە: فەڕانسە، ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا و بریتانیا) بۆ خۆی کرا بە چوار بەشی دیکە. ئەم چوار بەشە بوون بە شوێنی جێگیر بوونی ئەو ئەڵمانیاییانەی کە لە وڵاتە دراوسێکان بە ھۆی دژایەتی دەر کرا بوون.[٣٧] ئەم بەشانە لە ٢٣ی مەیی ١٩٤٩ زایینی پێکەوە لکێندران و بوون بە کۆماری فیدرالی ئەڵمانیا. بەشەکەی دیکە کەوتە بن دەستی یەکێتی سۆڤیەت و لە ٧ ئۆکتۆبری ھەمان ١٩٤٩دا بوو بە کۆماری دیموکراتی ئەڵمانیا. ئەم دوو کۆمارە بە شێوەی نافەرمی بە ناوی "ئەڵمانیای رۆژاوا" و "ئەڵمانیای رۆژھەڵات" دەناسران. ئەڵمانیای رۆژھەڵات بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی، بەڵام ئەڵمانیای رۆژاوا پایتەختی خۆی گواستەوە بۆ شاری بۆن، بەڵام ئەم شارەی بە ناوی پایتەختی کاتی ناساند و بەم جۆرە نواندی کە کۆماری رۆژھەڵات دەبێ ڕۆژێک بڕوات و ئەڵمانیا یەک بگرێتەوە.[٣٨]

ئەڵمانیای رۆژاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، بریتانیا و فەڕانسە یەکیان گرت. دواتر ئەڵمانیای رۆژاوا دەستی کرد بە پڕۆژەیێکی گەورە بۆ گەشە دانی ئابووری لە ساڵی ١٩٥٠ زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی ناتۆ. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی کۆمەڵەی ئابووری ئورووپا. لە ھەمان کاتدا ئەڵمانیای رۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی بلۆکی رۆژھەڵات.[٣٩] بەڵام بە ھۆی لاواز بوونی شۆرەوی بارودۆخی ئابووری لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک بە ئاستی ئەڵمانیای ڕۆژاوا نەگەیی. ئەم بارودۆخە بوو بە ھۆی کۆچ کردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١دا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات دەستی کرد بە درووست کردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی بەرلین، بۆ ئەوەی کە بەرگری لە ئەم کۆچانە بکات. ئەم دیوارە(ناسراو بە دیواری بەرلین) بوو بە سەمبولێک لە شەڕی سارد. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسان بوو بە سەمبولێک لە کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد.[٤٠]

یەکگرتنەوەی دوو ئەڵمانیا[دەستکاری]

لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لە سەر ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین، بەرلین جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا.[٤١] یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بە ھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو یەکێتیی ئورووپا و ھەروەھا ناتۆ. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ باڵکان و دواتریش بۆ ئەفغانستان بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی ئەلقاعیدە.[٤٢]

جوگڕافیا[دەستکاری]

وێنەی تۆپۆگرافی ئەڵمانیا

ئەڵمانیا کەوتوەتە ڕۆژاوا و ناوەندی کیشوەری ئورووپا. ئەڵمانیا لە باکوورەوە لەگەڵ دانمارک، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ پۆڵەندا و کۆماری چیک، لە باشوور لەگەڵ ئوتریش و سویس، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ فەڕانسە و لووگزەمبوورگ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و ھولەند ھاوسنوورە. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧،٠٢١ کیلۆمیتری چوارگۆشە کە بریتییە لە ٣٤٩،٢٢٣ ک.م.٤.گ. وشکایی و لە ٧،٧٩٨ ک.م.٤.گ ئاو پێک ھاتووە. ئەڵمانیا لە ڕووی پاناییەوە حەوتەمین وڵاتی گەورەیە لە ئورووپا و ٦٢ەمینە لە جیھاندا.[٤٣]

شوێنە بەرچاوە جوگڕافییەکانی ئەڵمانیا ئەمانەن: زنجیرە چیاکانی ئەڵپ لە باشوور، دەریای باکوور لە باکوور، دەریای بەلتیک لە باکووری ڕۆژھەڵات، دارستانە گەورەکان لە بەشی ناوەندی و باکوور. ھەروەھا ئەڵمانیا خاوەنی چەندین ڕووباری پڕئاوە وەکوو: ڕاین، دانووب و ئەلبە. ئەڵمانیا خاوەنی ھەندێک مەعدەنی ئۆرانیۆم، زووخاڵ، مس، نیکل، خوێ و ئاوە.[٤٤]

کەش و ھەوا[دەستکاری]

ئەڵمانیا خاوەنی کەش و ھەوایەکی شێدارە. باکووری ئەڵمانیا بە ھۆی نزیکی لە دەریاوە ھەوایەکی ناوەندی ھەیە، و بە ھاوینا ھەوا فێنکە و بە زمسانیشدا زۆر ھەوا سارد نابێت. لە باکوور زۆر جار ھەوا بارانییە و زۆر کەم پێش دێت کە دەمای ھەوا لە ٣٠ پلەی سانتیگراد بچێتە سەرترەوە.[٤٥]

بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی ھەوایەکی کیشوەرییە واتە زمسانەکان دەتوانێت زۆر سارد بێت و ھەروەھا ھاوینەکەیشی دەتوانێت زۆر گەرم بێت. وشکەساڵیش زۆرجار پێش دێت ئەویش جاری وایە بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لە باشووری ئەڵمانیا واتە دەڤەری زنجیرە چیاکانی ئەڵپ ھەوا زۆر ساردە و بۆرانی سەرما زۆر جار ڕوو دەدات.[٤٦]

ژیانی سرووشتی[دەستکاری]

بە پێی بەراوەردێکی ساڵی ٢٠٠٨، مووچەی کشت و کاڵ ٣٤%، دارستان ٣٠.١% ، بەرزونزمی ١٣.٤% و زەمینی ژێری شار و خانە ١١.٨% خاکی ئەڵمانیایان داپۆشیوە. لە ئەڵمانیا زۆر چەشن دار، گوڵ، قەوزە و قارچکی جۆراوجۆر دەژین، کە زۆربەیان تایبەت بە بەشی ناوەندی ئەورووپان. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین پارکی سرووشتی نەتەوەییە.[٤٧]

سیاسەت[دەستکاری]

بینای ڕایشستاگ شوێنی پارلەمانی ئەڵمانیا (بوندێستاگ)

ئەڵمانیا کۆمارێکی، فدڕالی، پارلەمانتاریەتی، نوێنەرایەتی دیموکراتە. ئەو قانوونگەلە کە ئێستا ئەڵمانیای پێ بەڕێوە دەبرێت ھەمووی لەسەر ئەو قانوونە بنچینەییەوە دانراوە کە لە دوای ڕووخانی ئەڵمانیای نازی و لە ساڵی ١٩٤٩دا دانراوە، ئەم قانوونە بە قانوونی بنەڕەتی (بە ئەڵمانی: Grundgesetz) ناسراوە. بۆ ھەر گۆڕانکارییەک لە قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا دەبێت دوو لە سێی ئەندامانی پارلەمان لە سەری ڕێک بکەون. بناغە ھەمیشەیی و غەیرە قابیلی گۆڕانەکانی قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا ئەمانن: ڕێز گرتن لە کەرامەتی ئینسانی، جیاوازی ھێزەکان، سیستەمی فیدڕاڵی و سەروەری قانوونن.[٤٨]

سەرۆک کۆمار سەرۆکی وڵاتە و ئەرکە نوێنەرایەتییەکان و دەسەڵاتەکانی تایبەت لە ئەستۆی ئەوە. بەڵام ئەو کەسەی کە کارە ئیجراییەکانی بە دەستە سەرۆک وەزیرانە. کە لە ئێستادا خانمی ئەنگێلا مێرکڵە.[٤٩]

پارێزگاکان[دەستکاری]

ئەڵمانیا خاوەنی ١٦ پارێزگای کە بە کۆ پێیان دەڵێن لاندێر (بە ئەڵمانی: Länder).[٥٠] ھەریەک لە ئەم پارێزگاگەلە خاوەنی دەستووری (قانوون) خۆیانن و بەم ھۆیەوە لە زۆربەی کاروبارە ناوخۆییەکانیادا سەربەخۆن. بە پێی دابەشکارییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ئەڵمانیا ٤٠٣ ناوچەی ھەیە. کە ٣٠١ لە ئەوان گوندستان و ١٠٢یش شارستانن. داڕێژە:نەخشەی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا

پارێزگا پایتەخت ڕووبەر (کیلۆمەتری چوارگۆشە) ژمارەی دانیشتووان
ڕاین-وێستفالیای باکوور دوسێلدۆرف ٣٤٬٠٤٣ ١٧٬٨٤٥٬١٥٤
باڤاریا میونخ ٧٠٬٥٤٩ ١٢٬٥٣٨٬٦٩٦
بادێن-ڤورتمبێرگ شتوتگارت ٣٥٬٧٥٢ ١٠٬٧٥٣٬٨٨٠
ساکسۆنیای خواروو ھانۆفێر ٤٧٬٦١٨ ٧٬٩١٨٬٢٩٣
ھێسن ڤیسبادن ٢١٬١١٥ ٦٬٠٦٧٬٠٢١
ساکسۆنیا درێسدێن ١٨٬٤١٦ ٤٬١٤٩٬٤٧٧
ڕاینلەند-پالاتینات ماینز ١٩٬٨٤٧ ٤٬٠٠٣٬٧٤٥
بەرلین بەرلین ٨٩٢ ٣٬٤٦٠٬٧٢٥
شلێسڤیگ-ھۆلشتاین کیل ١٥٬٧٦٣ ٢٬٨٣٤٬٢٥٩
براندنبورگ پۆتسدام ٢٩٬٤٧٧ ٢٬٥٠٣٬٢٧٣
ساکسۆنیا-ئەنھالت ماگدێبورگ ٢٠٬٤٤٥ ٢٬٣٣٥٬٠٠٦
تویرینگن ئێرفۆرت ١٦٬١٧٢ ٢٬٢٣٥٬٠٢٥
ھامبورگ ھامبورگ ٧٥٥ ١٬٧٨٦٬٤٤٨
مێکلنبورگ-فۆرپۆمەرن شوێرین ٢٣٬١٧٤ ١٬٦٤٢٬٣٢٧
زارلەند زاربروکن ٢٬٥٦٩ ١٬٠١٧٬٥٦٧
برێمن برێمن ٤٠٤ ٦٦٠٬٩٩٩

پێوەندییەکانی ئەڵمانیا لەگەڵ دەرەوەی وڵات[دەستکاری]

ئەنگیلا مێکل لە ٣٣ەمین کۆبوونەوەی جی٨

ئەڵمانیا ٢٢٩ کونسوول خانە و شوێنی سیاسی تری لە وڵاتانی جیھان ھەیە[٥١] بەم ھۆیەوە ئەڵمانیا لەگەڵ ١٩٠ وڵات پێوەندی ھەیە. بە پێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١١ ئەڵمانیا گەورەترین بەشداربووی بوودجەی ساڵانی یەکێتیی ئەورووپا بووە (٢٠ لە سەد) ھەروەھا سێیەمین بووە لە دانی بوودجەی نەتەوە یەکگرتووەکان (بە گوێرەی ٨ لە سەد).[٥٢] ئەڵمانیا ئەندامی ناتۆ، ڕێکخراوی ھاوکاری ئابووری و گەشەکردن (OECD)، جی٨ (G8)، جی٢٠ (G20)، بانکی جیھانی، سنووقی نێونەتەوەیی پووڵە(IMF). ئەڵمانیا ڕۆڵێکی زۆر گرینگی ھەیە لە یەکێتی ئەورووپا و ھاوکات لەگەڵ ئەوەش پێوەندییێکی پتەوی ھەیە لەگەڵ فەڕەنسا.[٥٣] [٥٤]

لە ساڵانی شەڕی سارددا، دابەشبوونی ئەڵمانیا ببوو بە ھێمایەک لە ناکۆکی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.[٥٥] دواتر لە سەردەمی گێرھارد شروودێر ئەڵمانیا پەلاماری دا کە ڕۆڵێکی گەورەتری ھەبێت لە ناتۆدا، لە بەرئەمەش بوو بە یەکێک لە ھێزە سەرەکییەکانی شەڕی کۆسۆڤۆ لەگەڵ یووگوولاڤیا. ئەمە یەکەم جار بوو لە دوای شەڕی جیھانی دووەم کە ئەڵمانیا ھێزەکانی خۆی ڕەوانەی دەرەوەی وڵات دەکرد.[٥٦] ئەڵمانیا یەکێکە لە نزیکترین ھاوپەیمانەکانی ئەمریکا.[٥٧] لە ساڵی ١٩٤٨ ئیجرای پلانی ماڕشاڵ بوو بە ھۆی پەیوەندییێکی بەھێزی کەلتووری لە نێوان دوو وڵاتەکەدا، ھەرچەند کاتێک کە شروودێر کەمێک ناڕەزایەتی سەبارەت بە ھێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، ئەمە وەکوو کۆتاییێک بۆ سەر ئاتلانتیسیزمو ساردی پێوەندی نێوان ئەڵمانیا و ئەمریکا ناوی لێ برا.[٥٨] ئەم دوو وڵاتە لە بواری ئابووریشەوە پێوەندییەکی پتەویان ھەیە بۆ وێنە: ٨/٨% ھەناردەی ئەڵمانیا بەرەو ئەمریکا دەڕوات و ھەروەھا ٦/٦% ھاوردەکەیشی لەوێڕا دێت.[٥٩]

ئەرتەش[دەستکاری]

تانکی لیۆپاردی ٢ دەستکردی ئەرتەشی ئەڵمانیا

ئەرتەشی ئەڵمانیا بە بوندێسوێر دەناسرێت و لە سێ بەشی ھیر(ئەرتەشی زەمینی)، مارین(ئەرتەشی دەریایی)، لووفتوافێ(ئەرتەشی ھەوایی) ، ڕێکخراوی پزیشکی بوندسوێر و سترەیکرافتبەسیس(ھێزی پشتیوانی) پێک ھاتووە. ڕۆڵی سوپای ئەڵمانیا لە بەندی ژمارە ٨٧ی یاسای بنەڕەتی ئاوا وەسف کراوە: "ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ئەرکی بەرگری و پاراستنی لە ئەستۆیە." لەبەر ئەمەش ھەتا ساڵانی پێش ١٩٩٠ تەنھا ئەرکی ئەرتەش بەشداری لە قەیرانەکاندا بوو. ئەم بەشدارییە ھەم لە ناو دوو ئاڵمانەکە و ھەم لە دەرەوەی ئەواندا جێبەجێ دەبوو. لەدوای ١٩٩٠ و لەناوچوونی بارودۆخی شەڕی سارد و ناکۆکی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات، لە ساڵی ١٩٩٤ دادگای فدڕاڵی قانوونی بنەڕەتی، واتایەکی نوێی بەخشی بە "پاراستن"، کە بریتی بوو لەمە کە پاراستن تەنھا بە واتای پاراستنی سنوورەکانی ئەڵمانیا نییە بەڵکوو بەرگری کردن لە پێش ھاتنی شەڕ، یارمەتی لە قەیرانەکان و ھەروەھا یارمەتی بە ئاسایشی ئەڵمانیایە لە بەشەکانی دیکەی جیھان.

لە ساڵی ٢٠١١دا بووجەی ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ١/٣% بەرھەمی ناپاڵیاوی نەتەوەیی(GDP) بووە کە لە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ دیکەی وڵاتە پێشکەوتووەکان زۆر نرخێکی کەمە. ئەڵمانیا لەمبارەوە لە ڕێزبەندی بووجەی ئەرتەشەوە لە جیھاندا ٩مە.[٦٠] لە کاتی ئاسایشدا سەرۆکی ئەرتەشی ئەڵمانیا وەزیری بەرگرییە، بەڵام ئەگەر شەڕ دەست پێ بکات سەرۆکوەزیران دەبێتە ڕابەری ئەرتەش.[٦١]

لە مانگی ماڕچی ساڵی ٢٠١٢ ئەرتەشی ئەڵمانیا ١٨٣٠٠٠ کەس، ئەندام پسپۆڕی شەڕکردن و ١٧٠٠٠ کەسیش، ئەندامی ئیختیاری ھەبووە.[٦٢]

ئابووری[دەستکاری]

ئەڵمانیا لە وڵاتە زەبەلاحەکانی تەکنەلۆژیا ، ئابووری ئەڵمانیا بە بەھێزترین ئابوووری ئەورووپا دادەنرێت [٦٣] لە ئەیلوولی ڕێژەی ھەڵئاوسان ٢.٥٪ بوو وە ڕێژەی بێکاریش نزیکەی ٥.٥٪ بووە[٦٤] ٢٠١١ وەھەروەھا ئەڵمانیا یەکێکە لە وڵاتە ئەندامییەکانی گرووپی ٨ [٦٥]

ئایین[دەستکاری]

مەسیحییەت گەورەترین ئایینی ئەڵمانیا، بە پێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ٥١/٥ ملیۆن کەس (٦٢/٨%) شوێنکەوتووی ئەم ئایینەن.[٦٦] کە لەم ژمارە نیوەیان کاتۆلیک و زۆربەی ئەو نیوەکەی تر پرۆتێستانتن چەندین کۆمەڵەی بچووکی تری پەیڕەوی مەیحییەت لە ئەڵمانیا بوونیان ھەیە.[٦٧] لە دوای مەسیحییەت، ئیسلام گەورەترین ئایینی ئەڵمانیایە (٣/٨ ھەتا ٤/٣ ملیۆن کەس) کە زۆربەی ئەمانە سوننی و ھەندێکیش عەلەوین.[٦٨] لە ئەڵمانیا ژمارەیێکی بچووکی یەھوودی، بوودایی و جاینیست بوونیان ھەیە. ژمارەی ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە ھیچ ئایینێک نییە لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا کە پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی یەکێتی سۆڤیەتدا بووە ھەتا ٣٤/١% خەڵک دەگات. [٦٩]

چاند[دەستکاری]

ئەڵمانیا خاوەن چەندین کەسایەتی مێژووییە لە ھۆزانڤانان و نووسەران و بیرمەندان و شانۆکاران و ھەروەھا ٢٤٠ ھەزار ناوەندی پاڵپشتیکردنی شانۆی لێیە کە ساڵانە بە ملیۆنان کەس سەردانییان دەکات لە ئارەزوومەندانی بوارەکە، و ھەروەھا ئەڵمانیا ئاستێکی بەرزی تۆمارکردووە لە یەکسانی ڕەگەزی و مافی بە کەمئەندامان داوە و ھاوڕەگەزخوازیشی قبووڵکردووە کە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزخوازان تاڕادەیەک بەیاسایی کراوە، لەڕێگای ڕاپرسیشەوە زانراوە ئەڵمانیا ئەرێنیترین وڵاتە کە کاریگەری ھەبێت لەسەر جیھان.

وێژە و فەلسەفە[دەستکاری]

یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی چاندی ئەڵمانی وێژەی ئەڵمانییە. وێژەی ئەڵمانی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوین. جگە لە وێژەی فۆلکلۆر ئەڵمانیا ژمارەیەکی زۆر ھەڵبەستوان و نووسەری ھەیە. ڕەنگە بەناوبانگترین نووسەران و ھەڵبەستوانانی ئەڵمانی گۆتە، لێسینگ و شیلێر بن. ھەروەھا لە سەدەی بیستەمدا کەسانی وەکوو ھێرمان ھێسەی بووە کە خەڵاتی نۆبێلی وێژەیان وەرگرتووە[٧٠].

خەڵکی ئەڵمانیا[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئەڵمانیا ٨٢,٦٥٢,٢٥٦ کەس بووە کە دەکاتە ١.١٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٥.٩ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.[٧١]

لانی کەم شەش ملیۆن پەنابەر لە ئەڵمانیا دەژین کە پێکدێن لە پەنابەری سیاسی و کۆچبەران و کرێکاران و ھەندێکیشیان لەگەڵ خێزانەکانیان، گەلێک لەو پەنابەرانە لەوڵاتانی ھەژار و مەترسی ژیان پەنایان بۆ ئالمانیا بردووە وەک وڵاتێکی سەلامەتی لە ژیان، تەنیا پەنابەری ھاتوو لە تورکیا نزیکەی ١.٩ ملیۆنە کە لە تورک و کوردەکان پێکدێن.

زمان[دەستکاری]

دابەشبوونی زمانی ئەڵمانی لە ئەورووپادا

زمانی ئەڵمانی زمانی فەرمی و زۆرینەی ئەڵمانیایە.[٧٢] ئەڵمانی یەکێکە لە ٢٣ زمانی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا و یەکێکە لە سێ زمانی سەرەکی ھەرە ئاخێوەری ئەم ناوچە. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین زمانی ناوچەییە و زۆربەی کەمینەکانیش زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە، زۆربەی ئەم کەمینانە ئەو کۆچبەرانەن کە لە وڵاتانی دیکەوە چوونەتە ئەڵمانیا کە لە ئەوان تورکی، کوردی، پۆڵەندی و ڕووسی زمانە ھەرە ئاخێوەرەکانن.[٧٣]

وەرزش[دەستکاری]

وەرزش لە ئەڵمانیا زۆر تین ھەوادارەکانی وەرزش وەرزشی تۆپی پێ و تایکواندۆ و شەترەنج ،وەرزشیاری تۆپی پێ بە پڕبینەرترین یاری دادەنرێت لە وڵاتی ئەڵمانیا، بۆندسلیگا کە خولی نێوخۆیی ئەڵمانیایە بۆ تۆپی پێ دووەم پڕ ھاندەرترین ئامادەبووی نێو یاریگایە لە نێو ھەموو خولە جیھانییەکان. ھەروەھا وڵاتەکە میوانداری جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ و جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ [٧٤] و چوارجاریش بووەتە براوەی جامی جیھانیی فیفا ئەوەش لە ساڵانی ١٩٥٤ و ١٩٧٤ و ١٩٩٠ و ٢٠١٤[٧٥] ھەڵبژاردە و خولی ئەڵمانیا چەندین یاریکەری تۆپی پێی پیشەگەری پێگەیاندووە لەوێنەی فرانس بێکنباوەر، گێرد مۆلەر، یۆرگن کلینسمان، لۆتەر ماتیۆس، ئۆلیڤەر کان، میرۆسلاڤ کلۆزە، مایکل بالاک و چەندانی تر. لە یارییە بەناوبانگەکانی تری ئەڵمانیا بریتین لە تۆپی دەست و بالە و تێنس و ھیتر [٧٦] ئەڵمانیا میوانداری دوو ئۆڵەمپیادی ھاوینە کردووە لە ساڵانی ١٩٣٦[٧٧] و ١٩٧٢[٧٨].


سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ http://wiki.answers.com/Q/Is_Germany_a_democratic_country
  2. ^ ئەندامە لە یەکێتیی ئەوڕووپا ، http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm
  3. ^ http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin
  4. ^ ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپا ، http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States
  5. ^ https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40
  6. ^ http://www.mapsofworld.com/germany/
  7. ^ http://www.mapsofworld.com/germany/
  8. ^ http://www.mapsofworld.com/germany/
  9. ^ http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523
  10. ^ Claster, Jill N. (1982). Medieval Experience: 300–1400. New York University Press. p. 35. ISBN 0-8147-1381-5.
  11. ^ Fulbrook 1991, pp. 9–13.
  12. ^ Fulbrook 1991, p. 27.
  13. ^ Philpott, Daniel (January 2000). "The Religious Roots of Modern International Relations". World Politics 52 (2): 206–245. doi:10.1017/S0043887100002604.
  14. ^ Gagliardo, G., Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806, Indiana University Press, 1980, p. 12-13.
  15. ^ http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm
  16. ^ Fulbrook 1991, pp. 135, 149.
  17. ^ http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html
  18. ^ Lee, Stephen J. (2003). Europe, 1890–1945. Routledge. p. 131. ISBN 978-0-415-25455-7.
  19. ^ Fulbrook 1991, pp. 156–160.
  20. ^ http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html
  21. ^ Stackelberg, Roderick (1999). Hitler's Germany: Origins, interpretations, legacies. Routledge. p. 103. ISBN 978-0-415-20115-5.
  22. ^ http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html
  23. ^ Fulbrook 1991, pp. 188–189.
  24. ^ Fulbrook 1991, pp. 190–195.
  25. ^ Fulbrook 1991, pp. 190–195.
  26. ^ Steinberg, Heinz Günter (1991) (in German). Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990. Kulturstiftung der dt. Vertriebenen. ISBN 978-3-88557-089-9.
  27. ^ Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis R. (2000). The Columbia Guide to the Holocaust. Columbia University Press. pp. 45–52. ISBN 978-0-231-11200-0.
  28. ^ "Leaders mourn Soviet wartime dead". BBC News. 9 May 2005. Retrieved 18 March 2011.
  29. ^ Rűdiger Overmans. Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1
  30. ^ Overy, Richard (17 February 2011). "Nuremberg: Nazis on Trial". BBC History. Retrieved 25 March 2011.
  31. ^ Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (This study was prepared by the German Armed Forces Military History Research Office, an agency of the German government)
  32. ^ Peter Antill; Peter Dennis (10 October 2005). Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich. Osprey Publishing. p. 85. ISBN 978-1-84176-915-8. Retrieved 24 June 2011.
  33. ^ Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (This is a study of German expulsion casualties due to "war crimes" prepared by the German government Archives)
  34. ^ Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32
  35. ^ Robert N. Proctor, Racial Hygiene: Medicine under the Nazis, Harvard 1988,
  36. ^ Beevor, Antony (2003) [2002]. Berlin: The downfall 1945. Penguin. pp. 31–32, 409–412. ISBN 978-0-14-028696-0.
  37. ^ Richard J. Evans, "The Other Horror, Review of Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans After the Second World War, by R.M. Douglas", The New Republic, 25 June 2012. Retrieved 1 July 2012
  38. ^ Wise, Michael Z. (1998). Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy. Princeton Architectural Press. p. 23. ISBN 978-1-56898-134-5.
  39. ^ maw/dpa (11 March 2008). "New Study Finds More Stasi Spooks". Spiegel Online – english site (www.spiegel.de/international). Der Spiegel. Retrieved 30 October 2011. "189,000 people were informers for the Stasi – the former Communist secret police – when East Germany collapsed in 1989 – 15,000 more than previous studies had suggested. [...] about one in 20 members of the former East German Communist party, the SED, was a secret police informant."
  40. ^ "Germany". U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.
  41. ^ "Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands" (in German). Bundesministerium der Justiz. 26 April 1994. Retrieved 19 April 2011.
  42. ^ Merz, Sebastian (November 2007). "Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush" (PDF). Stockholm International Peace Research Institute. pp. 2, 3. Retrieved 16 April 2011.
  43. ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html
  44. ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html
  45. ^ http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm
  46. ^ http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm
  47. ^ Bekker, Henk (2005). Adventure Guide Germany. Hunter. p. 14. ISBN 978-1-58843-503-3.
  48. ^ https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf
  49. ^ http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm
  50. ^ http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true
  51. ^ http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html
  52. ^ http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 Archived ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١, لە وەیبەک مەشین.
  53. ^ "Declaration by the Franco-German Defence and Security Council" Archived ٢٧ی ئازاری ٢٠١٤, لە وەیبەک مەشین.. French Embassy UK. 13 May 2004. Retrieved 19 March 2011.
  54. ^ Freed, John C. (4 April 2008). "The leader of Europe? Answers an ocean apart". ڕۆژنامەی نیۆیۆرکتایمز ڕێکەوتی ٢٨ی مارچی ٢٠١١.
  55. ^ Harrison, Hope (2004). "American détente and German ostpolitik, 1969–1972" Archived ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢, لە وەیبەک مەشین.. Bulletin Supplement (German Historical Institute) 1. Retrieved 26 March 2011.
  56. ^ "Germany's New Face Abroad". Deutsche Welle. 14 October 2005. Retrieved 26 March 2011.
  57. ^ "Germany". U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.
  58. ^ "Ready for a Bush hug?". The Economist. 6 July 2006. Retrieved 19 March 2011.
  59. ^ "U.S.-German Economic Relations Factsheet" Archived ١١ی ئایاری ٢٠١١, لە وەیبەک مەشین.. U.S. Embassy in Berlin. May 2006. Retrieved 26 March 2011.
  60. ^ "The 15 countries with the highest military expenditure in 2011". Stockholm International Peace Research Institute. September 2011. Retrieved 7 April 2012.
  61. ^ "Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b" (in German). Bundesministerium der Justiz. Retrieved 19 March 2011.
  62. ^ "Die Stärke der Streitkräfte" (in German). Bundeswehr. 23 March 2012. Retrieved 20 April 2012.
  63. ^ http://www.economywatch.com/world_economy/germany/
  64. ^ ھەڵئاوسان و بێکاری ئەیلوولی ٢٠١١ ، http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm
  65. ^ https://en.wikipedia.org/wiki/G8
  66. ^ http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/566008/publicationFile/31710/vollversion_studie_muslim_leben_deutschland_.pdf;jsessionid=6B8CD26E2AC179111AF4F75650B84B1A
  67. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو" (PDF). لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئرشیڤ کراوە لە ٣ی ئازاری ٢٠١١. لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ٢٠١١ ھێنراوە. 
  68. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  69. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  70. ^ http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html
  71. ^ Countries in the world (ranked by ٢٠١٤ population)(ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. سەردان لە ڕێکەوتی ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥.
  72. ^ http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf
  73. ^ http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf
  74. ^ http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts
  75. ^ http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals
  76. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١١. لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ٢٠١١ ھێنراوە. 
  77. ^ http://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics
  78. ^ http://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics

داڕێژە:ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا داڕێژە:پایتەختەکانی ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا