زمانی تاڵشی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
زمانی تاڵشی
tolışi zıvon
толышә зывон
زبان تالشی
قسەی پێدەکرێ لە ئێران
 ئازەربایجان
ناوچەڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوای دەریای کاسپیەن
ڕەگەزتاڵش
ژمارەی ئاخێوەران٢١٨٬١٠٠  (٢٠١١–٢٠١٤)[١]
بنەماڵەی زمان
سیستەمی نووسینئەلفوبێی عەرەبی لە ئێران
ئەلفوبێی لاتین لە ئازەربایجان
ئەلفوبێی سیرلیک لە ڕووسیا
کۆدەکانی زمان
ISO 639-3tly
Linguasphere58-AAC-ed
Talysh language dialects.svg
ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە. بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی.

زمانی تاڵشی (بە تاڵشی: tolışi, толыши[٤]) زمانێکە کە خەڵکی تاڵش قسەی پێدەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە پارێزگای گێڵان و بەشێکی پارێزگای ئەردەوێڵ لە ئێران و ھەندێک ناوچە لە باشووری ئازەربایجاندا، لەلایەن ٢٠٠٫٠٠٠ کەس بەکاردەھێنرێت. ئەم زمانە نزیکایەکی زۆری لەگەڵ زمانی تاتی ھەیە. زمانی تاڵشی بە زارەکانی جۆراوجۆر وەکوو: باکووری (لە ئێران و ئازەربایجان)، ناوەندی و باشووری (لە ئێراندا) قسەی پێدەکرێت. تاڵشی لەگەڵ زمانی فارسی ھەتا ھەندێک نزیکایی ھەیە، بەڵام بەتەواوی شایانی تێگەیشتن نییە. لە ئەتڵەسی یوونێسکۆ تایبەت بە زمانگەلی مەترسی لەسەری جیھاندا، تاڵشی وەکوو زمانێکی "بەرگەنەگر" پۆلێن کراوە.[٥]

مێژوو[دەستکاری]

بنەچەی ناوی تاڵش دیار نییە بەڵام مێژوویەکی زۆر کۆنی ھەیە. ناوی خەڵکی تاڵش لە سەرچاوە یەکەمە عەرەبییەکان ئەڵتایلاشان و لە فارسیدا تەوالیش و تالیشان ھاتووە کە شێوازی کۆکردنەوەی وشەی تالیشە. تاڵشی باکوور (ھەڵکەوتوو لە کۆماری ئازەربایجان) لەنەزەر مێژوو بە تاڵشی گووشتاسبی دەناسرێت. ناوی تاڵشیان ھەموو کات لەگەڵ گێڵان یان موغان ھێناوە. حەمدوڵڵا مەستەوفی لە ساڵانی ١٣٣٠ ھەتاوی لەبارەی زمانی گووشتاسبی گوتوویەتی (ھەڵکەوتووی ناوچەی سنووری خەزەر لە گێڵانەوە ھەتا شیرڤان) زمانی پاڵەوی بە زمانی گێڵانەکان دەگەیەنێت.[٦] ئەگەرچی ھیچ سەرچاوەیەکی تۆمارکراو لەبەر دەستدا نییە، زمانێک کە لە زمانناسیی ئێراندا وەکوو ئازەری دەخوێندرێتەوە دەتوانێت پێشینێک لە ھەردوو زمانەکانی تاڵشی و تاتی بێت. گریمانەی میلێر (١٩٥٣) سەبارەت بە ئازەرییەکانی ئەردەوێڵ، ھەر ئەو جۆرەی کە لە چوارینەی شێخ سەفیدا ھاتووە، جۆرێک تاڵشی بووە، لەلایەن ھێنێنگەوە (١٩٥٤) تۆمارکراوە.[٧][٨] لە وێژەی ڕۆژاواییی خەڵک و زمان ھەندێک کات تاڵشی وەکوو تاڵیشی یان تۆڵیشی دەخوێندرێتەوە، بەڵگە نووسراوەکان لەبارەی تاڵیشی دەگمەنن.

جوگرافیا[دەستکاری]

لە باکووری ئێراندا، زمانی تاڵشی لە شەش شاران بەکاردەھێنرێت: ماساڵ، ڕزوان شەھر، ھەشتپەر، فوومەن، شەفت، ماسووڵە، بەڵام لە دوو شاری ماساڵ و ماسوڵەن کە بەتەنیا زمانی تاڵشی بەکاردێت و لە شارەکانی دیکە خەڵک بە گیلەکی و ئازەریش قسە دەکەن. لە ئازەربایجاندا زمانی تاڵشی لە ھەشت شار بەکاردەھێنرێت[ژێدەر پێویستە]: ئاستارا (٩٨٪)، لێریک (٩٠٪)، لەنکەران (٩٠٪)، ماساللی (٣٦٪).[ژێدەر پێویستە][ڕوونکردنەوە پێویستە]

تاڵشی لەگەڵ زمانەکانی گیلەکی، ئازەربی و فارسی تێکەڵاوی ھەبووە. لە باشووردا تاڵشەکان و گیلەکەکان پێکەوە ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن. بەم حاڵە سەرچاوەیەکی کەمتر نیشان دەدات کە تاڵشی خۆی جێگری گیلەکی دەکات. لە باکووری گێڵان، تورکیی ئازەربایجانی لەدوای ھاتنی تورکەکان بەم ناوچەیە جێگری ھەندێک لە شارە تاڵشەکان وەکوو ئاستارا کرا. بەم حاڵە خەڵکی دەوروبەری لەوەندویل و ناوچە چیاکان، زمانی تاڵشییان ڕاگرتووە. بێھزاد بێھزادی، نووسەری "فەرھەنگی فارسی ئازەربایجانی" دەڵێت: "دانیشتووانی ئاستارا تاڵشن و لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا (نزیکەی ساڵی ١٩٥٣) لەبیرم دێت کە گەورەکانی خێزانی ئێمە بەو زمانە قسەیان دەکرد و زۆربەی دانیشتووەکانیش بەو زمانە قسەیان دەکرد. لە دێیەکانی دەوروبەر پێموایە تەنیا ھەندێکی کەم تورکییان دەزانی".[٩] لە نزیکەی لیسار ھەتا ھەشتپەر، ئازەرییەکان و تاڵشەکان لە پەنا یەکدا دەژین، کە تاڵشی زیاتر لە دێیە چووکەکان قسەی پێدەکرێت. لە باشووری ئەسالێم ئەوانەی کە بە ئازەری دەدوێن، زۆر کەمن و زیاتر بە تاڵشی و فارسی لەناو شارەکاندا قسە دەکەن. لە کۆماری ئازەربایجاندا، تاڵشی کەمتر لەگەڵ ئازەری و ڕووسی تێکەڵ بووە ھەتا ئەم جۆرەی کە تاڵشی لە ئێراندا لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە.[١٠] تاڵشی ناوەندییان لە ھەموو زارەکانی تاڵشی باشتر و ڕەسەنتر زانیوە.[٨]

دابەشکردن و زمانە پەیوەندیدارەکان[دەستکاری]

تاڵشی بە لقی ئێرانی باکووری ڕۆژاوای زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان پەیوەندی ھەیە. گرووپی زارەکانی تاتی لە ھەموو ناوچەی تاڵش لە باشووری ڕۆژاوای[ڕوونکردنەوە پێویستە] کەژاڵ و شاھڕوود و باشووری تارۆم قسەی پێدەکرێت.[٨] ئەو خێزانە زمانییە نابێت لەگەڵ خێزانی تری تاتی کە زیاتر لە فارسی نزیکە تێکەڵ بکرێت. ھەروەھا تاڵشی تا ئاستێکی بەرز لە کوردیی زازاکی کە ئێستا لە تورکیا و باکووری کوردستان پێی دەدوێن و زمانە کاسپیەنەکان و سمنانی کە لە ئێراندا قسەی پێدەکرێت، نزیکی ھەیە.

ھەڵسەنگاندنی زمانی تاڵشی و زمانە ئێرانییەکان[دەستکاری]

تاڵشەکان، تاتەکان و تەبەرییەکان بە ئەم زمانانەی دەدوێن کە زۆر کات لەگەڵ زمانی فارسی جیاوازن و لەگەڵ زمانەکانی مادی، پارتی و ئەوێستایی نزیکایەتیی زۆرتریان ھەبووە.[١١] زمانی تاڵشی بە زمانەکانی لوڕی، ئەوێستایی و کوردی نزیکە.[١٢][١٣][١٤] ھەموو ئەو زمانە نزیکانە لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا جێیان گرتووە. بەڵام زمانی فارسی، لەبەر جیاوازییەکانی لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باشووری ڕۆژاوا جێی گرتووە.[٢] ھەروەھا زمانی تاڵشی لەگەڵ زمانی خەڵکی باشووری ئێران کە یەکێک لە زمانەکانی باشووری ڕۆژاوای ئێرانە، نزیکایەکی زۆری ھەیە.

تاڵشی و زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا[دەستکاری]

زمانی تاڵشی لە پێناو زمانەکانی خوارەوە، دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوای سازدەکات:[١٥]

  • لقی زمانی تاڵشی-تاتی
  • لقی زمانی کوردی
  • لقی زمانی زازا-گۆرانی
  • لقی زمانی سمنانی
  • لقی زمانی ناوەندی ئێران
  • لقی زمانی کاسپیەن
  • لقی زمانی ئوورمووری-پەراچی
  • لقی زمانی خەلج

وشەکان[دەستکاری]

ئینگلیزی کوردیی زازاکی کوردیی کورمانجی تاڵشیی ناوەندی تاڵشیی باشووری تاتی تاڵشی فارسی
big gırd, pil girs, mezin ? yâl yâl pilla bozorg, gat, yal, pil
boy, son laj / laz / lac law (boy), kur (son) zoa, zua zôa, zue zu'a, zoa Pesar
bride veyve bûk vayü vayu gēša, veyb vayu, vēi arus
cat pısing, xone (tomcat) pisîk, kitik kete, pišik, piš peču peču, pešu, piši pešu gorbe, piši
cry (v) bermayen girîn bamē beramestē beramē beramesan geristan
daughter, girl (little) kêna/keyna, çêna [١٦] keç (girl), dot (daughter) kina, kela kilu, kela kina, kel(l)a kille, kilik doxtar
day roc, roz, roj roj rüž, ruj ruz ruz, roz ruz ruz
eat (v) werden xwarin hardē hardē hardē hardan xordan
egg hak hêk uva, muqna, uya âgla merqona xâ, merqowna toxme morq
eye çım çav čâš čaš, čam čēm čašm čašm
father pi, pêr, bawk, babî [١٧] bav dada, piya, biya dada ? pedar
fear (v) tersayen tirsîn purnē, târsē târsinē, tarsestē tarsē tarsesan tarsidan
flag ala [١٨] ala filak parčam ? ? parčam, derafš
food nan, werd xwarin xerâk xerâk xerâk xuruk xorâk
go (v) şiyen çûn šē šē šē šiyan raftan, šodan
house keye, çeye [١٩][٢٠] xanî ka ka ka ka xâne
language; tongue zıwan, zon ziman zivon zun zavon zuân zabân
moon aşme heyv / hîv mâng, uvešim mâng mang mung, meng mâh
mother maye, mare, dayîke, dadî [٢١] mak, dayik mua, mu, nana nana ? mâ, dēdē, nana mâdar, nane
mouth fek dev qav, gav ga, gav, ga(f) qar gar dahân, kak
night şew şev šav şaw šav šav šab
north zime, vakur [٢٢] bakur kubasu šimâl ? ? šemâl
high berz bilind, berz [٢٣] berz berz berj berenj boland
say (v) vatene gotin votē vâtē vâtē vâtan goftan
sister waye xwîşk, xwang huva, hova, ho xâlâ, xolo xâv, xâ xâhar
small qıj, wırd biçûk ruk, gada ruk ruk velle, xš kučak
sunset rocawan, rojawan [٢٤] rojava šânga maqrib ? ? maqreb
sunshine tije,[٢٥] zerq tîroj, tav/hetav şefhaši âftâv ? ? âftâb
water aw, awk av uv, ôv âv âv âv âb
woman, wife cıni jin žēn žēn, žen yen, žen zanle, zan zan
yesterday vızêr duh/diho zina zir, izer zir, zer zir diruz, di

ئەلفوبێیەکان[دەستکاری]

ئەلفوبێی لاتینی
A a B в Ç ç D d E e Ә ә F f G g
Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n
O o P p Q q R r S s Ş ş T t U u
V v X x Y y Z z Ƶ ƶ Ь ь
ئەلفوبێی سیرلیکی
A a Б б В в Г г Ғ ғ Д д Е е Ә ә
Ж ж З з И и Ы ы J j К к Л л М м
Н н О о п п Р р С с Т т Y y Ф ф
Х х Һ һ Ч ч Ҹ ҹ Ш ш

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Talysh". Ethnologue. Retrieved 2018-08-03.
  2. ^ ئ ا Ethnologue report for Talysh
  3. ^ شباهت ها و تفاوت هاي تالشي گيلكي و مازندراني, Jahad Daneshgahi. (in Persian)
  4. ^ Məmmədov, Novruzəli; Ağayev, Şahrza (1996). Əlifba — Tolışi əlifba. Baku: Maarif.
  5. ^ "Talysh". UNESCO Atlas of the World's Languages in danger. UNESCO. Retrieved 2018-08-03.
  6. ^ مستوفی، حمدالله: «نزهةالقلوب، به كوشش محمد دبیرسیاقی، انتشارات طهوری، ۱۳۳۶. Mostawafi, Hamdallah, 1336 AP / 1957 AD. Nozhat al-Qolub. Edit by Muhammad Dabir Sayyaqi. Tahuri publishers. (فارسی)
  7. ^ Henning, W. B. 1954. The Ancient Language of Azerbaijan. Transactions of the Philological Society, London. p 157-177. [١]
  8. ^ ئ ا ب Asatrian, G. and H. Borjian, 2005. Talish: people and language: The state of research. Iran and the Caucasus 9/1, p 43-72
  9. ^ Behzadi, B, 1382 AP / 2003 AD. Farhange Azarbâyjani-Fârsi (Torki), p. 10. Publication: Farhange Moâser. ISBN 964-5545-82-X
    In Persian: حقیقت تاریخی این است که آذربایجانی، ایرانی است و به زبان ترکی تکلم می‌کند. اینکه چگونه این زبان در بین مردم رایج شد، بحثی است که فرصت دیگر می‌خواهد. شاهد مثال زیر می‌تواند برای همه‌‌ این گفتگوها پاسخ شایسته باشد. اهالی آستارا طالش هستند و تا پنجاه سال پیش که نگارنده به خاطر دارد پیران خانواده ما به این زبان تکلم می‌کردند و اکثریت عظیم اهالی نیز به زبان طالشی صحبت میکردند. در دهات اطراف شاید تعداد انگشت‌شماری ترکی بلد بودند.
  10. ^ Abdoli, A. 1380 AP / 2001 AD. Farhange Tatbiqiye Tâleši-Tâti-Âzari (Comparative dictionary of Talyshi-Tati-Azari), p 31-35, Publication:Tehran, "šerkate Sahâmiye Entešâr" (فارسی).
  11. ^ دیاکۆنف، ا.م. مێژووی ماد، وەرگێڕ کەریم کشاوەرز
  12. ^ [بەستەری مردوو]
  13. ^ ھەنبانە بۆرینەی گەورەی ئیسلامی جڵدی ١٤ (مدخل تالش). عەلی عەبدولی
  14. ^ عەلی عەبدولی، فەرھەنگی تەتبیقی تاڵشی - تاتی - ئازەری، تاران، ١٣٨٠ ھەتاوی.
  15. ^ Northwestern Iranian Languages on Ethnologue
  16. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=k%C4%B1z&z=
  17. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=baba&z=
  18. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=bayrak&z=
  19. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/peyv.php?peyv_id=keye
  20. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/peyv.php?peyv_id=ceye
  21. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=anne&z=
  22. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=vakur&z=zztr
  23. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=y%C3%BCksek&z=trkrm
  24. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=rojawan&z=
  25. ^ http://turkcekurtcesozluk.com/peyv.php?peyv_id=tije_44594