عەلەوی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

عەلەوی یان ئالەڤی (لە کوردی و تورکیدا: Alevi)، ڕێبازێکی سۆفیگەریە، کە تێکەڵی بیروباوەڕی جۆراوجۆرە. لە زاراوەی سۆفیگەری ئیسلامیدا بە (غولات:توندڕەوی ئایین) ناودەبرێن، بەڵام لەڕاستیدا پەیوەندیەکی کەمیان بە ئیسلامەوە ھەیە. ئاینەکەیان زیاتر مرۆییە، رەفتارە لیبراڵە کۆمەڵایەتیەکانیان زۆر لە ئیسلامی سەرەتاییەوە دوورە. بۆ نموونە ژن و پیاو لای ئەوان یەک پلەی ھەیە. زۆر گرنگی بە رۆژوی رەمەزان نادەن. خواردنەوەی مەی قەدەغە ناکەن. بۆنە ئایینەکانیان کە ھەمیشە سەماو ئاھنگی لەگەڵدایە، لە مزگەوت ناکرێن و لە شوێنی کۆبوونەوە ئەنجام دەدرێن کە بە جەم‌خانە ناویان لێ دەبرێت واتی کۆبوونەوە و لە لایەن سەرکردە ئایینەکانیانەوە بەڕێوە دەبرێن کە بە دەدە یان پیر یان سەیید دەناسرێن.

دابه‌شبوونى عه‌له‌وى له‌ سه‌ر خاكى باكوورى كوردستان و ئه‌نادۆڵ (ره‌نگى سوور)

وشەڕەت[دەستکاری]

سەبارەت بە وشەی عەلەوی (یان ئالەڤی) دوو باوەر هەیە، یەکێکی ئەوەیە کە ئەم وشە لە وشەی عەلی گیراوەتەوە و بە واتای پەیرەوی عەلییە. بەڵام باوەرێکی دیکەش هەیە کە چۆن پەیرەوانی ئەم ئایینە بە ئایینی خۆیان دەڵێن ئالەڤی (نا عەلەوی)، ئەسە ئەم وشە لە وشەی ئالەڤ یا ئالۆ بە واتای ئاگر گیراوەتەوە و بە واتای ئاگری یان ئاگرپارێزە. وشەی ئالەڤ هەروەها لە بنەچەکی لە وشەی ئاڵ گیراوەتەوە کە بە ماناێ سوورە، و ھەندێک جار بە پەیرەوانی ئەم ئایینە قزلباشیش دەڵێن کە زمانی تورکیدا بە واتای سەرسوورەکانە.

کتێبی پیرۆز[دەستکاری]

کتێبێکی پیرۆزی دیاریکراویان نیە. ڕێز لە قورئان و ئینجیل و تەورات دەگرن. لە نێوان خواو مرۆڤایەتیدا بڕوایان بە نێوبژیوانی پێنج فریشتە و دوانزە وەزیری خوا و چل پێغەمبەر ھەیە. زۆربەیان لە ئەنادۆڵ و شارەکانی سیواس و دیاربەکر و خەربووت دا دەژین.

حەشیمەتی پەیرەوان[دەستکاری]

قزڵباشە کوردەکان بە کوردی شێوەزاری کرمانجکی-زازایی قسە دەکەن. لە چیاکانی دێرسم زیاتر لە ملیۆنێکن. خەمڵاندنەکانی ئەم دواییە دانیان بەوە ناوە کە لەوانەیە قزڵباشەکان ٢٥ لە سەدی دانیشتووانی تورکیا پێک بێنن.