کامران بەدرخان
کامەران بەدرخان | |
|---|---|
 | |
| لەدایکبوون | ٢١ی ئابی ١٨٩٥ |
| مەرگ | ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ |
| نەتەوە | کورد |
| پیشە | ڕۆژنامەوان، مامۆستا، پارێزەر |
| باوان |
|
| خزمەکان | براکان سورەیا بەدرخان، جەلادەت عالی بەدرخان |
کامەران بەدرخان (٢١ی ئابی ١٨٩٥ لە ئەستەمبوڵ، تورکیا – ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ لە پاریس) ڕامیار و نووسەر و پارێزەرێکی کورد بوو؛ لە سەردەمی چالاکییەکانی ڕۆڵی ھەبووە لە دامەزراندنی کۆمەڵەی خۆییبوون لە سووریا و بەردەوام ھاوکاریی براکەی جەلادەت عالی بەدرخان کردووە لەسەر ڕۆژنامەی ڕۆناھی و ھاوار. ھەر لە شامیش گۆڤاری «ڕۆژا نووی» بڵاو کردووەتەوە لە دواییشدا گۆڤاری ستێریشی دەرکردووە. بنەماڵەی بەدرخان بە ناچاری تورکیایان بەجێ ھێشتووە و بۆ خوێندن ڕووی لە ئەڵمانیا کردووە و لەوێ دوکتۆرای حقووقی وەرگرتووە و ماوەیەکیش لە زانکۆی پاریس لە فەڕەنسا مامۆستا بووە.[ژێدەر پێویستە] ئەو لە ئەنستیتۆی زمان و شارستانییەتی ڕۆژھەڵات (بە فەڕەنسی: Institut national des langues et civilisations orientales) سەرۆکی بەشی زمانی کوردی بووە لە دوای ڕۆژە لسکۆ.[١] کامەران بەدرخان دوای ژیانێکی پڕ خزمەت و سەروەری لە ساڵی ١٩٧٨ کۆچی دوایی کردووە.
خێزان
[دەستکاری]ئەو لە بنەماڵەی بەدرخانییەکان بوو، کە بۆ چەندین سەدە، وەک پاشکۆیەکی خودموختاری عوسمانییەکان، فەرمانڕەوایی میرنشینی بۆتانیان دەکرد کە پایتەختەکەی جزیرە بوو. باپیری بەدرخان بەگ لە کۆتاییی سەدەی ١٩یەمدا لە دژی عوسمانییەکان ڕاپەڕیبوو و دوای شکستخواردنی خۆی و خێزانەکەی بۆ ئەستەمبوڵ دوورخرایەوە. باوکی کامەران، ئەمین عالی بەدرخان، لە بزووتنەوەی کوردیدا لە ڕووی ڕامیارییەوە چالاک بوو و دامەزرێنەری کۆمەڵگای سەرھەڵدانی کوردستان بوو، کە کامەرانیش تێیدا ئەندام بوو. برایەکەی، جەلادەت عالی بەدرخان، ئەویش لە ڕووی ڕامیارییەوە چالاک بوو و داھێنەری ئەلفوبێی لاتینیی کورمانجی بوو.
کامەران لە ساڵی ١٩٥٤ەوە لەگەڵ شازادەی پۆڵەندی، ناتالی دی ئۆسۆڤێتسکی (کە لە ١٩٧٥ کۆچی دوایی کرد)، ھاوسەرگیریی کردبوو. دی ئۆسۆڤێتسکی، کە خوێندکارەکەی و دواتریش سکرتێری بوو، پشتیوانی نووسینەکانی دەکرد.[٢] ئەو ھاوسەرانە ھیچ منداڵێکیان نەبوو.
خوێندن
[دەستکاری]کامەران لە خوێندنگەی ئامادەییی فەڕەنسیی گەلاتەسەرای لە ئەستەمبوڵ خوێندی. لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥–١٩٠٨ خێزانەکەی ناچار بوون شارەکە بەجێبھێڵن بەھۆی کوشتنێک لە پارێزگاریی ئەستەمبوڵ و لە ئیسپارتا و بەیرووت ژیان. ئەو دواتر لە زانکۆی ئەستەمبوڵ یاسای خوێند و وەک پارێزەر کاری کرد.
ژیانی ڕامیاری
[دەستکاری]
لە ساڵی ١٩١٨، بوو بە ئەندامی کۆمەڵگای سەرھەڵدانی کوردستان، وەک ئەندامانی تری خێزانەکەی. لە ساڵی ١٩١٩، کامەران و برایەکەی جەلادەت عالی بەدرخان یاوەری ئەفسەری بەریتانی ئێدوارد نۆێڵیان کرد لە گەشتەکانیدا بە ناو عێراقدا. نۆێڵ ھەڵسەنگاندنی بۆ ئەگەری دروستکردنی نەتەوەیەکی فەرمی لە کوردستان دەکرد.[٣]
بەدرخان نەیاری بزووتنەوەی سەربەخۆییی مستەفا کەمال ئاتاتورک بوو و لەلایەن حکوومەتی بەریتانیا لە ئەستەمبوڵ فەرمانی پێ درا کە بچێتە کۆنگرەیەکی پلان بۆ داڕێژراو لە ساڵی ١٩١٩ لە سێواس و مستەفا کەمال ئاتاتورک دەستگیر بکات. ئەو لەگەڵ چەند پیاوێکدا بەڕێ کەوت، لەوانە برایەکەی، پارێزگاری خارپووت و ئەفسەری بەریتانی ئێدوارد نۆێڵ، بەڵام پڕۆژەکە شکستی ھێنا.
کامەران نەیاری کەمالیزم بوو و کاتێک لە ساڵی ١٩٢٣ کۆماری تورکیا ڕاگەیەندرا، ئەو پێشتر وڵاتی بەرەو ئەڵمانیا بەجێھێشتبوو.[٤] ئەو لەگەڵ خزمەکانی لە میونشن ژیا و لەوێ لە زانکۆی لوودڤیگ ماکسیمیلیان لە میونشن یاسای خوێند و دوای ئەوە درێژەی بە خوێندنەکەی دا لە زانکۆی لایپزیگ کە تێیدا دەرچوو.[٥] لە ساڵی ١٩٢٧، لە سووریا نیشتەجێ بوو و وەک پارێزەر لە بەیرووت کاری کرد.[٥] ھەروەھا چووە ناو ڕێکخراوی خۆییبوون و یارمەتیی براکەی دا لە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی کوردیی «ھاوار». لە ساڵانی سییەکاندا لە بەرلین مایەوە و کارڵ ھادانکی ئێرانی ناسی. ئەو لە ساڵی ١٩٤٢ەوە تا ١٩٤٦ بەرنامەیەکی ڕادیۆیی بە زمانی کوردی لە ڕادیۆی لێڤانت لە بەیرووت پێشکەش کرد.[٦] لە ساڵی ١٩٤٤، کامەران بەشداریی کرد لە دامەزراندنی تۆڕی تراڤا، کە سەرنجی لەسەر پەرەپێدانی کارەکان بوو.[٧] لە نێوان ساڵانی ١٩٤٣–١٩٤٦، کامەران ھەروەھا گۆڤاری «ڕۆژا نوو» (بە ئینگلیزی: New Day)ی بە زمانەکانی کوردی و فەڕەنسی لە بەیرووت بڵاو کردەوە. ساڵانی دواتر لە ئەڵمانیا و فەڕەنسا ژیا. دوای ئەوەی سووریا لە ساڵی ١٩٤٦ سەربەخۆیی بەدەستھێنا، کارەکەی لە ڕادیۆی لێڤانت لەدەست دا و نەیتوانی ڕێگەیەک بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی لە ڕامیاریی ناوخۆیییدا خاوەن دەسەڵات بێت.[٦] لەبەر ئەوە، گواستییەوە بۆ پاریس[٨] کە لەوێ لە ساڵی ١٩٤٨ بوو بە وانەبێژ لە ئینالکۆ.[٩]
لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بوو بە وتەبێژی ئەورووپای کوردانی باشووری کوردستان بە سەرکردایەتیی مستەفا بارزانی. پەیوەندیی گرینگی لە نێوان کورد و ئیسرائیل دروست کرد.[١٠] ئیسرائیل کوردەکانی وەک ئامرازێکی گونجاو دەبینی بۆ لاوازکردنی عێراق لە ڕووی سەربازییەوە و سەرقاڵکردنی سوپای عێراق لە باکووری عێراق. لە ساڵی ١٩٦٢، لە بەرلینی ڕۆژاوا چاوی بە ئیحسان نووری کەوت.[١١] لە ساڵی ١٩٧٠ خانەنشین بوو.
کامەران لە ساڵی ١٩٧٨ کۆچی دوایی کرد. دوای مردنی وەک ھاودامەزرێنەری پەیمانگەی کوردیی پاریس دیاری کرا. بەرھەمەکانی لە پەیمانگەکەدا دەپارێزرێن.[٢]
پێشانگا
[دەستکاری]
کامەران بەدرخان لە تەمەنی گەنجیدا.
لە چەپەوە بۆ ڕاست: کامەران و سورەیا و جەلادەت بەدرخان.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Blau، Joyce (٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦). «Une perspective historique sur les études kurdes. Entretien avec Joyce Blau». European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey (بە فەرەنسی) (5). doi:١٠.٤٠٠٠/ejts.٧٩٧. ISSN ١٧٧٣-٠٥٤٦.
- 1 2 Henning، Barbara (٣ی نیسانی ٢٠١٨). Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes (بە ئینگلیزی). University of Bamberg Press. لاپەڕە ٣٧٥. ژپنک ٩٧٨-٣-٨٦٣٠٩-٥٥١-٢.
- ↑ «Jeladet Bedir Xan (1893-1951) | Kurdish Academy of Language». www.kurdishacademy.org (بە ئینگلیزی). لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Ersoy، Ahmet؛ Górny، Maciej؛ Kechriotis، Vangelis (٢٠١٠). Modernism: Representations of National Culture (بە ئینگلیزی). Central European University Press. ژپنک ٩٧٨٩٦٣٧٣٢٦٦٤٦.
- 1 2 Henning, Barbara (2018), p.370
- 1 2 Henning, Barbara (2018), p.583
- ↑ Henning, Barbara (2018), p.586
- ↑ Winter، Stefan (٢٠٠٦). «The other "Nahdah": The Bedirxand, the Mîllis and the tribal roots of Kurdish Nationalism in Syria». Oriente Moderno. ٢٥ (٨٦) (3): ٤٦٤. ISSN ٠٠٣٠-٥٤٧٢. JSTOR ٢٥٨١٨٠٨٦.
- ↑ «Knowledge, ideology and power. Deconstructing Kurdish Studies». ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «From Damascus Street to Kurdistan | Alliance for Kurdish Rights». لە ڕەسەنەکە لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Nouri، Ihsan (٢٠١٩). Mon destiny de Kurde (بە فەرەنسی). Éditions Orient-réalités. لاپەڕە ٢١٣. ژپنک ٩٧٨-٢-٩٤٠٣٢٥-٠١-٦.
