تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ناکۆکییەکانی نێوان کوردەکان و عێراق
Kurdish refugees in camp sites along the Turkey-Iraq border, 1991.jpg
ئاوارە کوردەکان لە کەمپەکانی سەر سنووری عێراق و تورکیا، ساڵی ١٩٩١
ڕێکەوت ١٩١٨[١]–٢٠٠٣
(گرنگترین قۆناغ: ١٩٦١–١٩٩١)
شوێن باشووری کوردستان
ئاکام درووست بوونی ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری کوردی
  • کشانەوەی عێراق لە ناوچە کوردنشینەکان لە ساڵی ١٩٩١ و درووستبوونی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری
  • شەڕی براکوژی لە ساڵانی ١٩٩٤-١٩٩٨ و تێوەگلانی عێراق لە ١٩٩٦
  • ھێزەکانی پێشمەرگە ساڵی ٢٠٠٣ ھاوکاری ھێزەکانی ھاوپەیمانان بوون لە دوورخستنەوەی سەددام حوسێن لە دەسەڵات
  • ساڵی ٢٠٠٥ ھەرێمی کوردستان بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە ناسێندرا
شەڕ لە نێوان
شانشینی کوردستان (١٩٢٢–١٩٢٤)

پارتی
یەکێتی
حیزبی شیوعی عێراقی
 پارتی نەتەوەیی عێراق
پارتی باڵای ئەنجوومەنی عێراق
بەپشتیوانی:
 ئیسرائیل (١٩٦١–١٩٧٠)
 ئێران (١٩٨٠–١٩٨٨)
 سووریا (١٩٨٠–١٩٨٨)


 ھەرێمی کوردستان
سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین بەپێی بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش:

عێراق ئینتدابی عێراق

بەپشتیوانی:
 شانشینی یەکگرتوو (١٩٢٢–١٩٢٤)


عێراق شانشینی عێراق


عێراق ڕژێمی بەعس

  • پاسەوانی نیشتیمانی
  • سوپای عێراق
  • پۆلیسی عێراقی
  • موخابەرات (دەزگای ھەواڵگری عێراق)
  • یەکەی بەرگری نیشتمانی (تاوەکو ١٩٩١)

ئێران موجاھیدین خەلق

سەرکردەکان و ڕێبەران
Flag of Kingdom of Kurdistan (1922-1924).svg شێخ مەحموودی حەفید

شێخ ئەحمەد بارزانی


مەلا مستەفا بارزانی
ئیدریس بارزانی
مەسعوود بارزانی
بابەکر زێباری
جەلال تاڵەبانی
ئیبراھیم ئەحمەد
عەلی عەسکەری 
نەوشیروان مستەفا
کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی
مامە ڕیشە 
عوسمان عەبدولعەزیز
ئەحمەد چەلەبی
عەزیز موحەممەد
ئێران موحسین ڕەزایی
ئێران عەلی سەیاد شیرازی
عەبدولعەزیز حەکیم

ویلایەتە یەکگرتووەکان جۆن شالیکاشڤیلی

عێراق فەیسەڵی یەکەم

عێراق فەیسەڵی یەکەم


عەبدولکەریم قاسم
عێراق عەبدولسەلام عارف
عێراق عەبدولڕەحمان عارف
عێراق تاھیر یەحیا
عێراق ئەحمەد حەسەن بەکر
عێراق سەددام حوسێن
عێراق عەلی حەسەن ئەلمەجید
عێراق تەھا یاسین ڕەمەزان
عێراق عیزەت دووری
عێراق تارق عەزیز
عێراق سەددام کامل
عێراق قوسەی سەددام حوسێن
عێراق عودەی سەددام حوسێن
ئێران مەسعوود ڕەجەوی
ئێران مەریەم ڕەجەوی
سووریا لوئەی ئەتاسی

شەڕکەر
پارتی:

١٥,٠٠٠–٢٠,٠٠٠ (١٩٦٢)[٢][٣]
٦,٠٠٠ (١٩٧٠)[٤]
٥٠,٠٠٠-٦٠,٠٠٠ (١٩٧٤)[٥]
پارتی و یەکێتی:
٥,٠٠٠ (١٩٨٠)[٦]
١٠٠,٠٠٠ (١٩٩١)[٧]
 ھەرێمی کوردستان ٧٠,٠٠٠ (٢٠٠٣)[٨]

عێراق سوپای عێراق

٤٨,٠٠٠ (١٩٦٩)[٩]
٩٠,٠٠٠ (١٩٧٤)[٩]
١٨٠,٠٠٠ (١٩٧٨)[١٠]
٣٠٠,٠٠٠ (١٩٨٠)[١١]
١,٠٠٠,٠٠٠ (١٩٨٨)[١١]
٣٨٢,٥٠٠ (١٩٩٢)[١٢]
٤٢٤,٠٠٠ (٢٠٠٢)[١٣]

زیانەکان و دۆڕانەکان
١٦٣,٨٠٠–٣٤٥,١٠٠کوژراو[a]
ملیۆنان کورد ئاوارە بوون

تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان زنجیرەیەک شەڕ و یاخیبوونی کوردەکان لە دژی دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندی عێراق بەدرێژایی سەدەی بیستەمدا لە خۆدەگرێت کە پاش ماوەیەکی کورت لە شکستی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەم دەستی پێکرد ھەتا کۆنترۆڵ کردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریکا.[١] ھەندێک خاڵی دەستپێکردنی تێکھەڵچوونەکە سەرەتا بۆ ئەو ھەوڵەی شێخ مەحموودی حەفید دەگێڕنەوە بۆ دامەزراندنی شانشینی کوردستان[١] لە کاتێکدا ھەندێک سەرەتاکەی دەگێڕنەوە بۆ ئەو شۆڕشەی دوای ساڵی ١٩٦١ لەلایەن بارزانییەکانەوە دەسپێکرا.[١٤] تێکھەڵچوونەکان درێژەی ھەبوو تا کۆنترۆڵ کردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریکاوە، ھەرچەندە گرژی لە نێوان ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی ناوەندی عێراقدا بەردەوام بوو.

سەرەتای کێشەی حکوومەتی عێراق و کوردەکان دوای کۆتایی جەنگی یەکەمی جیھانی و ھاتنی ھێزەکانی بەریتانیا ی دەستی پێکرد. مەحمود بەرزنجی لە ساڵی ١٩١٩ دەستی بە ھەوڵی جیابوونەوە کرد و لە ساڵی ١٩٢٢ دا شانشینی کوردستانی ڕاگەیاند. ھەرچەندە سەرھەلدانەکانی شێخ مەحمود شکستیان ھێنا، بەڵام شێخێکی تری کورد بە ناوی ئەحمەد بارزانی لە ماوەی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو بە شێوەیەکی چالاکانە دەستی کرد بە دژایەتی کردنی حوکمی ناوەندی عێراق. یەکەم شۆڕشی گەورەی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٣١ دا بەرپا بوو، شۆڕشەکە لە کۆتاییدا شکستی ھێنا و بارزانی بەرەو تورکیا ھەڵھات.[١٥] شۆڕشێکی دیکە دواتر لەلایەن مستەفا بارزانی برا بچووکی ئەحمەد بارزانییەوە ھەڵگیرسێندرا لە ساڵی ١٩٤٣دا بەڵام ئەم شۆڕشەش شکستی ھێنا و لە ئەنجامدا مستەفا بەرەو ئێران ھەڵھات و لەوێ بەشداری کرد لە ھەوڵێک بۆ پێکھێنانی کۆماری کوردستان.

لە ساڵی ١٩٥٨ مستەفا بارزانی و شوێنکەوتووانی لە تاراوگەوە گەڕانەوە عێراق و ژمارەیەک ھەوڵ بۆ دانوستانی لەسەر ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری لە ناوچە کوردنشینەکان لە باکووری عێراق لەگەڵ ئیدارەی نوێی حکوومەتی عێراقی بەسەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم. دانوستانەکان لە کۆتاییدا شکستیان ھێنا و یەکەم جەنگی عێراق و کورد لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١ دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٧٠ بەردەوام بوو و ٧٥-١٠٥ ھەزار قووربانی لێکەوتەوە.[١٤] سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان بە پێدانی ئۆتۆنۆمییەکی دانپیانراو بە کوردەکان لە باکووری عێراق، بەڵام دانوستانەکان لە ساڵی ١٩٧٤ دا شکستیان ھێنا و لە ئەنجامدا دووبارە ناکۆکی دەستی پێکردەوە کە بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی میلیشیا کوردەکان و دووبارە کۆنترۆڵ کردنەوەی باکووری عێراق لە لایەن حکوومەتی عێراقەوە. لە ئەنجامدا مستەفا بارزانی و زۆربەی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بەرەو ئێران ھەڵھاتن، لە کاتێکدا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەھۆی ئەو بۆشایی دەسەڵاتەی بە ڕۆشتنی پارتی درووست بوو دەسەڵاتی بەدەستھێنا کە بووە ھۆی ئەوەی سەرھەڵدان دژی حکوومەتی ناوەندی عێراق دەسپێبکەن. لە ساڵی ١٩٧٦ەوە پەیوەندییەکانی پارتی و یەکێتی زۆر بە خێرایی تێکچوو، لە نیسانی ١٩٧٨دا گەیشتە لوتکە کاتێک پێشمەرگەکانی یەکێتی شکستێکی گەورەیان بەسەردا ھات بەرامبەر ھێزەکانی پارتی کە پشتیوانی ھێزە ئاسمانیەکانی ئێران و عێراقیان ھەبوو. لەو ماوەیەدا دەسەڵاتی بەعس ھەلەکەی قۆستەوە بۆ ئەنجامدانی پڕۆژەی گەورەی ئاوارەکردن و داگیرکاری لە باکوری عێراق بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافیا و عەرەباندن و بەمەش دەسەڵاتی کوردی لە ناوچەکە ناسەقامگیر بکات.

تێکھەڵچوونەکان لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراق بەردەوام بوو، لایەنە کوردییەکان کە دژی سەددام حوسێن جگە لەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان پشتیوانی سەربازی لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە پێدەدرا. لە ساڵی ١٩٨٦ سەرکردایەتی عێراق ئارامی لەدەستدا بەرامبەر بە لە بەھێزبوونی کوردەکان و کارکردنیان لەگەڵ ئێرانییەکان بۆیە دەستی کرد بە ھەڵمەتی پاکتاوکردنی کوردەکان کە بە کارەساتی ئەنفال ناسراوە، ئامانجی سەددام حوسێن وەدەرنانی ھێزەکانی پێشمەرگە بوو لەگەڵ تۆڵەسەندنەوە لە دانیشتوانی کورد بۆ کارکردنیان لەگەڵ ئێرانییەکان، لە ئەنجامی ئەم پاکتاوە ڕەگەزییە بە نزیکەیی ٥٠-٢٠٠ ھەزار قووربانی لێکەوتەوە. لە دوای شەڕی کەنداوەوە زنجیرەیەک ڕاپەڕین لە باکوور و باشووری عێراق ڕوویاندا کە تێیاندا کوردەکان سەرکەوتنیان بەدەستھێنا لە بەدەستھێنانی ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری دانپێنەکراو دوای ئەوەی ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرکردایەتی ئەمریکا دامەزرا. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٠ جارێکی دیکە ناکۆکی نێوان پارتی و یەکێتی درووست بوو، لە ئەنجامدا شەڕێکی خوێناوی ناوخۆیی درووست بوو کە لە ساڵی ١٩٩٧ کۆتایی ھات. سەرەڕای کارکردنی کوردەکان و حکوومەتی عێراقی لەدوای جەنگی ٢٠٠٣ی عێراقەوە و لابردنی ڕژێمی بەعس، بەھۆی کێشەکانی دابەشکردنی دەسەڵات و ھەناردەکردنی نەوتەوە جاروبار کێشە لەنێوان ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی عێراق درووست بووە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ ی ا ب [١] "The Iraqi State and Kurdish Resistance,١٩١٨–٢٠٠٣"
  2. ^ Kenneth M. Pollack, Arabs at War: Military Effectiveness 1948–91, University of Nebraska Press, Lincoln and London, 2002, p.157, ISBN 0-8032-3733-2
  3. ^ Page 39 Archived 2013-10-29 لە وەیبەک مەشین.
  4. ^ Page 47 Archived 2013-10-29 لە وەیبەک مەشین.
  5. ^ Page 48 Archived 2013-10-29 لە وەیبەک مەشین.
  6. ^ Page 54 Archived 2013-10-29 لە وەیبەک مەشین.
  7. ^ Page 59 Archived 2013-10-29 لە وەیبەک مەشین.
  8. ^ "Page 24" (PDF). 
  9. ^ ی ا Al-Marashi، Ibra؛ Salama، Sammy (2008). Iraq's armed forces. Routledge. پەڕە 121. ISBN 978-0-415-40078-7. Iraq 60,000 1969. 
  10. ^ "Army - Iraq Special Weapons". fas.org. 
  11. ^ ی ا John Pike. "Iran–Iraq War (1980–1988)". GlobalSecurity.org. 
  12. ^ "Iraq Overview (page 17)" (PDF). لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2011-07-23. لە ڕێکەوتی 2011-04-06 ھێنراوە. 
  13. ^ "Iraq" (PDF). لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە August 7, 2011. 
  14. ^ ی ا Heo، Uk (September 15, 2007). Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II. ABC-CLIO. ISBN 9781851099191 – بە Google Books. 
  15. ^ The Kurdish Minority Problem, p. 11, December 1948, ORE 71-48, CIA "The Kurdish Minority Problem". CIA. December 1948. پەڕە 11. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2012-03-08. لە ڕێکەوتی 2012-03-15 ھێنراوە.  .