عەلی حەریری

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

عەلی حەریری (ھەریری) ناوی ئەحمەدی کوڕی عەلی حەریرییە و بە ناوی باوکییەوە ناسراوە. زۆربەی سەرچاوە مێژووییەکان دەڵێن عەلی حەریری (١٠٠٩-١٠٧٩ زاینی) بەرامبەر بە (٤٠٠-٤٧١ کۆچی) ژیاوە، باشترین بەڵگەش ئەوەیە کە

 عەلی حەریری لە پێش ئەحمەدی خانی ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت  باوکی ئەم شاعیرە ناودارە بە ڕەچەڵەک خەڵکی ناوچەی حەریری لە کوردستانی باشوورە و پاش ئەوەی ڕووی کردۆتە شام و دواتر لە گوندی عەسال نیشتەجێ بووە، ئەحمەدی شاعیر لەو گوندە لەدایک بووە. بە منداڵی خراوەتە بەر خوێندن و بۆ تەواو کردنی خوێندن گەلێ شاران و وڵاتان گەڕاوە و سەرەنجام لە شاری عەنتابی کوردستانی باکوور ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. یەکێک لە مامۆستاکانی عەلی حەریری شاعیر، مەلای جزیرییە. عەلی حەریری لەسەردەمی خۆیدا ھێندە ناوبانگی ھەبوو. کەمەولانا جامی لە بیرەوەرییەکانیدا باسی کردووە، شیعرە بەرزەکانی عەلی حەریری ھەموو بوارێکی گرتۆتەوەولەبەرئەوەی شارەزاییەکی زۆر باشی لە زمانی تورکی و فارسی و عەرەبی دا ھەبووە، توانیویەتی سوود لەئەزموونی ئەدەبی ئەو نەتەوانەش وەرگرێ. ھەرچەندە بەشێکی زۆری شیعرە نایابەکانی عەلی حەریری فەوتاون، بەڵام ئەو چەند ھەڵبەستە کەمەی کە ماون نیشانەی ئەوەن عەلی حەریری روناکبیرێکی گەورە و شاعیرێکی بەھرەمەندی زۆر بە سەلیقە بووە. ئەم پیاوە ناودارە بەشێکی زۆری تەمەنی لە شام و لە مزگەوتی ساڵحییە بەسەر برد و لەوێوە رێنمایی خەڵکی دەکرد. دواجار ھەر لەو مزگەوتەدا کۆچی دوایی کرد و بەخاک سپێردرا ، عەلی حەریری ئەم شاعیرە گەورەیەی کوردبوو کە ئەحمەدی خانی لە ریزی مەلای جزیری و فەقێ تەیران دایناوە و حاجی قادری کۆیی یش بە (حەسسانی کورد)ی لە قەڵەم دەدات.

شوێنی لەدایک بوون[دەستکاری]

تا ئێستاشی لەگەڵ بێت کەس نازانێت عەلی حەریری لەکوێ لەدایک بووە بەڵام بەوەی نازناوی حەریری لەپاڵ ناوی ئەودا ھاتووە تیشک خراوەتە دوو شوێن

  1. ئەو حەریرەی گوندی ناحیەی شەمزینان لە ناوچەی ھەکاری کەدەکەوێتە باکووری کوردستان
  2. ناوچەی حەریری دەشتی ھەولێر کە دەکەوێتە باشووری کوردستان

ساڵی لەدایکبوون[دەستکاری]

مەلا مەحموودی بایەزیدی لە «ریسالەیەکە د بەحسا شاعر و موسەنفێد کوردستانێ کو ب زمانێ کورمانجیە، جھ و کتێب و شعر و حیکایەتا و قسەیێد وان بەیان دکە»دا عەلی حەریری وەک یەکەم شاعیری کورد ناو دەبات و دەڵێت:

«شاعرێ بەرێ عەلی حەریرییە، دیوانچەیەک ھەیە شعر و قەساید، حەریر ژی گوندەکە و جھ و ناحیەیا شەمزینان د سنجاغا ھەکاریاندا و شعر و ئەبیاتێد وی ژی دنێڤ کوردستانێ قەوی زێدە مەشھوور و مەعرووفە، تەخمینەن کو تاریخا چارسەدا ھیجرەتێ پەیدا بوویە و د چارسەد و حەفتێ و یەکێدا مەرحووم بوویە و دنێڤ حەریرێدا مەدفوونە والله اعلم».[١]

٤٠٠ بۆ ٤٧١ی کۆچی مانگی دەبێت بە ١٠٠٩ بۆ ١٠٧٩ی زایینی. بەڵام ساڵی لەدایکبوونی بۆ ھەندێ لە شارەزایان ھێشتا جێی گومانە. ئەوەی زانراوە کە عەلی حەریری لە پێش ئەحمەدی خانی ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت کە دەڵێت:[٢][٣]

بیناڤە روحا مەلێ جەزیری پێ حەی بکرا عەلیێ حەریری
کەیفەک وە بدا فەقیھێ تەیران حەتتا ب ئەدەب بمایی حەیران

مارف خەزنەدار لە کتێبی مێژووی ئەدبی کوردی نووسیویە: «لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٠ لە گوندی ھەریری لە ناوچەی شەمزینان لە ھەرێمی ھەکاری لە دایک بووە. ھەر لەوێش لە دەوروبەری ساڵی ١٦٠٠ کۆچی دوایی کردووە.»[٤]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ چل حیکایەتێد مەلا مەحموودێ بایەزیدی، ڕەشید فندی ڤەگۆھاستینە سەر ڕێنڤیسا نوێ و فەرھەنگۆک بۆ چێکرییە، ھەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، ٢٠٠٤
  2. ^ مەم و زینا ئەحمەدێ خانی، دانەیا عەزیزێ کوڕێ شیربارێ مامزێدی ل سالا ١١٦٥ کۆچی ھاتییە نڤیسین، یەرھەڤکرن: تەحسین ئیبراھیم دوسکی، سپیرێز ٢٠٠٨
  3. ^ ئەحمەدی خانی. « مەم و زین/ ٠٦ » www.vejinbooks.com
  4. ^ مارف خەزنەدار، مێژووی ئەدبی کوردی، بەرگی دووەم لاەڕەی ١٥٠