زمانی ھۆڵەندی
زمانی ھۆڵەندی زمانێکی ژێرمانی ڕۆژاواییە. ژمارەی ئاخێوەرانی وەک زمانی دایک نزیکەی ٢٢ ملیۆن کەسە و وەک زمانی دووەم نزیکەی ٥ ملیۆن کەسە. زمانێکی سەرەکیییە لە ھۆڵەندا و بەلجیکا و سورینام. زۆربەی ئاخێوەرانی زمانی ھۆڵەندی لە ھۆڵەندا و بەلجیکا و سورینام دەژین و کۆمەڵەیەکی بچووکی ئاخێوەران لە بەشێک لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا و چەند داگیرگەیەکی پێشووی ھۆڵەندی ھەیە. وەک زمانێک پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ زمانەکانی ژێرمانی ڕۆژاوا (بۆ نموونە: ئینگلیزی، فریزی ڕۆژاوایی و ئەڵمانی) و تا ڕادەیەک لە دوورەوە پەیوەندی بە زمانەکانی ژێرمانی باکوورەوە ھەیە. ھەروەھا زمانی ھۆڵەندی لە ھەندێک وڵاتی ئەفریقادا قسەی پێ دەکرێت، بەو پێیەی یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی ئەفریقای باشوور، و لە نامیبیا بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەی پێ دەکرێت. ھەروەھا سەرچاوەی زۆرێک لە زمانەکانی کرێۆل و سەرچاوەی زمانە وەرگیراوەکانی وەک ئەفریقاییە.
مێژوو
[دەستکاری]
ھۆڵەندیی کۆن کەم تا زۆر لە ھەمان سەردەمی ئینگلیزیی کۆن (ئەنگلۆ-ساکسۆن)، ئەڵمانیی بەرزی کۆن، فریزیی کۆن، و ساکسۆنیی کۆن بەدی دەکرێت. ئەم ناوانە لە زمانە پێوانەیییە مۆدێرنەکانەوە وەرگیراون. لەو سەردەمەدا ھێشتا ھیچ زمانێکی پێوانەیی گەشەی نەکردبوو، لە کاتێکدا بەردەوامییەکی شێوەزاریی تەواوی جێرمەنیی ڕۆژاوا لە ئارادا بوو؛ دابەشبوونەکە ڕەنگدانەوەی ئەو بەشدارییە پاشەڕۆژییە ئەگەرییەی گرووپە شێوەزارییەکانە کە لە زمانەکانی دواتردا ھەیانبوو. شێوازی سەرەتاییی ھۆڵەندی بریتی بوو لە کۆمەڵێک شێوەزاری فرانکۆنی کە لەلایەن فرانکە سالییەکان لە سەدەی پێنجەمدا قسەی پێ دەکرا. ئەمانە لە ماوەی پازدە سەدەدا بە ناو ھۆڵەندیی ناوەڕاست بەرەو ھۆڵەندیی مۆدێرن گەشەیان کرد.[١] لەو ماوەیەدا، ئەوان فریزیی کۆنیان لە کەناراوەکانی ڕۆژاواوە بەرەو باکووری وڵاتانی نزم پاشەکشە پێ کرد، و کاریگەرییان لەسەر ساکسۆنیی کۆنی قسەپێکراو لە ڕۆژھەڵات (کە ھاوسنوور بوو لەگەڵ ناوچەی ئەڵمانیی نزم) دانا یان تەنانەت جێگەیان گرتەوە. لە لایەکی ترەوە، ھۆڵەندی لە زەوییە ھاوسێکان لە فەڕەنسا و ئەڵمانیای ئەمڕۆدا جێگەی گیراوەتەوە. دابەشکردنی ھۆڵەندی بۆ کۆن، ناوەڕاست و مۆدێرن زیاتر دەستکردە (ڕێککەوتن لەسەرکراوە)، چونکە گواستنەوەی نێوانیان زۆر لەسەرخۆ بووە. یەکێک لە کەمترین ئەو ساتانەی کە زمانەوانان دەتوانن جۆرێک لە شۆڕش بەدی بکەن، ئەو کاتە بوو کە زمانی پێوانەییی ھۆڵەندی دەرکەوت و بە خێرایی پێگەی خۆی جێگیر کرد. گەشەسەندنی زمانی ھۆڵەندی بەم ڕستەیەی خوارەوە بە ھۆڵەندیی کۆن، ناوەڕاست و مۆدێرن ڕوون دەکرێتەوە:
- Irlôsin sol an frithe sêla mîna fan thên thia ginâcont mi, wanda under managon he was mit mi (ھۆڵەندیی کۆن)
- Erlossen sal [hi] in vrede siele mine van dien die genaken mi, want onder menegen hi was met mi (ھۆڵەندیی ناوەڕاست)
- Verlossen zal hij in vrede ziel mijn van degenen die genaken mij, want onder menigen hij was met mij (ھۆڵەندیی مۆدێرن، ھەمان ڕێزبەندیی وشەکان)
- Hij zal mijn ziel in vrede verlossen van degenen die mij genaken, want onder menigen was hij met mij (ھۆڵەندیی مۆدێرن، ڕێزبەندیی ئاساییی وشەکان)[٢][٣]
بنەچەکان
[دەستکاری]لە نێوان زمانە ھیندوئەورووپییەکاندا، ھۆڵەندی لە گرووپی زمانە جێرمەنییەکانە، بەو واتایەی کە خاوەنی باوانێکی ھاوبەشە لەگەڵ زمانەکانی وەک ئینگلیزی، ئەڵمانی، و زمانە سکاندیناڤییەکان. ھەموو زمانە جێرمەنییەکان دەکەونە ژێر گۆڕانکارییە دەنگییەکانی یاسای گریم و یاسای ڤێرنەر، کە سەرچاوەکەیان بۆ زمانی پرۆتۆ-جێرمەنی دەگەڕێتەوە و ئەو تایبەتمەندییە بنەڕەتییانە دیاری دەکەن کە جیایان دەکەنەوە لە زمانە ھیندوئەورووپییەکانی تر. وا دادەنرێت کە ئەمە نزیکەی لە ناوەڕاستی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین لە سەردەمی ئاسنی پێش ڕۆمانی باکووری ئەورووپادا ڕوویدابێت.[٤]
زمانە جێرمەنییەکان بە شێوەیەکی نەریتی دابەش دەکرێن بەسەر سێ گرووپدا: ڕۆژھەڵات (کە ئێستا لەناوچوون)، ڕۆژاوا، و باکوور.[٥] ئەوان لە تەواوی سەردەمی کۆچدا لە یەکتر تێدەگەیشتن. ھۆڵەندی بەشێکە لە گرووپی جێرمەنیی ڕۆژاوا، کە ئینگلیزی، سکۆتس، فریزی، ئەڵمانیی نزم (ساکسۆنیی کۆن) و ئەڵمانیی بەرزیش دەگرێتەوە. ئەم زمانە بە کۆمەڵێک نوێکاریی دەنگی و وشەسازی تایبەتمەندە کە لە جێرمەنیی باکوور یان ڕۆژھەڵاتدا نابینرێن.[٦]
فرانکی (سەدەی ٣یەم–٥ەم)
[دەستکاری]خودی زمانی فرانکی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نەسەلمێنراوە، تەنھا بەدەرکردنی گونجاو بریتییە لە نووسراوی بێرگاکەر، کە لە نزیک شاری تیل لە ھۆڵەندا دۆزراوەتەوە، کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی تۆمارێکی سەرەتاییی زمانی فرانکی سەدەی پێنجەم بکات. ھەرچەندە ھەندێک ناوی شوێن کە لە دەقە ڕۆمانییەکاندا تۆمارکراون وەک vadam (ھۆڵەندیی مۆدێرن: wad، واتا: «کەناری قوڕاوی»)، دەکرێت بە کۆنترین وشەی تاکەکەسیی «ھۆڵەندی» دابنرێن، بەڵام نووسراوی بێرگاکەر کۆنترین بەڵگەی وشەسازیی ھۆڵەندی دەخاتە ڕوو. بەڵام، لێکدانەوەکانی تری بەشەکانی دەقەکە کۆدەنگییان لەسەر نییە.[٧]
فرانکەکان لە باشووری ھۆڵەندا (فرانکە سالییەکان) و ناوەڕاستی ئەڵمانیا (فرانکە ڕیپوارییەکان) دەرکەوتن، و دواتر بەرەو گال دابەزین. ناوی شانشینەکەیان لە ناوی فەڕەنسادا ماوەتەوە. ھەرچەندە ئەوان نزیکەی ٣٠٠ ساڵ حوکمی گالۆ-ڕۆمانەکانیان کرد، بەڵام زمانەکەیان، فرانکی، لە زۆربەی ناوچەکانی فەڕەنسادا لەناوچوو و لە دەوروبەری سەدەی حەوتەمدا بە شێوازەکانی دواتری زمانەکە لە سەرانسەری لوکسەمبورگ و ئەڵمانیا جێگەی گیرایەوە. لە فەڕەنسا بە فەڕەنسیی کۆن (زمانێکی ڕۆمانسی کە کاریگەرییەکی زۆری فڕانکیی کۆنی لەسەر بوو) جێگەی گیرایەوە.
بەڵام زمانی فرانکۆنیی کۆن بە تەواوی لەناو نەچوو، چونکە لە وڵاتانی نزمدا بەردەوام قسەی پێ دەکرا، و لە پاشاندا گۆڕا بۆ ئەوەی کە ئێستا پێی دەوترێت فرانکۆنیی نزمی کۆن یان ھۆڵەندیی کۆن لە وڵاتانی نزمدا. لە ڕاستیدا، دەکرێت فڕانکیی کۆن لە ڕێگەی وشە قەرزکراوەکانی ھۆڵەندیی کۆن و فڕانکی لە زمانی فەڕەنسیی کۆندا بونیاد بنرێتەوە.[٨]
ھۆڵەندیی کۆن (سەدەی ٥ەم–١٢یەم)
[دەستکاری]
زاراوەی ھۆڵەندیی کۆن یان فرانکۆنیی نزمی کۆن[٩][١٠] ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک شێوەزاری فرانکۆنی (واتە جۆرەکانی جێرمەنیی ڕۆژاوا کە وا دادەنرێت لە فرانکییەوە گەشەیان کردبێت) کە لە وڵاتانی نزم لە سەردەمی سەردەمانی ناوەڕاستی پێشوودا قسەیان پێ دەکرا، لە دەوروبەری سەدەی ٥ەم بۆ ١٢یەم.[١١] ھۆڵەندیی کۆن زیاتر لەسەر پاشماوە پارچەپارچەبووەکان تۆمارکراوە، و وشەکان لە ھۆڵەندیی ناوەڕاست و وشە قەرزکراوەکانی ھۆڵەندیی کۆن لە زمان فەڕەنسیدا بونیاد نراونەتەوە.[١٢] ھۆڵەندیی کۆن وەک قۆناغی سەرەتایی لە گەشەسەندنی زمانێکی سەربەخۆی ھۆڵەندی دادەنرێت. ئەم زمانە لەلایەن نەوەکانی فرانکە سالییەکانەوە قسەی پێ دەکرا کە ناوچەکانی باشووری ھۆڵەندای ئێستا، باکووری بەلجیکا، بەشێک لە باکووری فەڕەنسا، و بەشێک لە ناوچەکانی ڕاینی خواروو لە ئەڵمانیایان داگیرکردبوو.
گۆڕینی بێدەنگەکانی ئەڵمانیی بەرز، کە بەسەر ئەورووپای ڕۆژاوادا لە باشوورەوە بۆ ڕۆژاوا جووڵایەوە، بووە ھۆی جیاوازی لەگەڵ فرانکۆنیی ناوەڕاست و بەرز لە ئەڵمانیا. ئەمەی دوایی لە ئەنجامدا (لەگەڵ ئالەمانی، باڤاری و لۆمباردی) گۆڕا بۆ ئەڵمانیی بەرزی کۆن. کەم تا زۆر لە ھەمان کاتدا، یاسای دەنگی لووتیی ئینگڤایۆنیک، کە بەسەر ئەورووپای ڕۆژاوادا لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات جووڵایەوە، بووە ھۆی گەشەسەندنی ئینگلیزیی کۆن (یان ئەنگلۆ-ساکسۆن)، فریزیی کۆن و ساکسۆنیی کۆن. بەبێ ئەوەی کاریگەرییەکی ئەوتۆی ئەم دوو گەشەسەندنەی لەسەر بێت، ھۆڵەندیی کۆن بە شێوەیەکی ڕێژەیی لە زمانی ڕەسەنی فرانکەکانەوە نزیک مایەوە. بەڵام زمانەکە گەشەسەندنی تایبەت بە خۆی بەخۆوە بینی، وەک دەنگبڕینی بێدەنگەی کۆتایی لە سەرەتایەکی زوودا. لە ڕاستیدا، دۆزینەوەکەی بێرگاکەر ئاماژە بەوە دەکات کە لەوانەیە زمانەکە پێشتر لە سەردەمی فرانکیی کۆندا ئەم گۆڕانکارییەی بەخۆوە بینیبێت.
.jpg)
بەڵگە نامەیییەکانی ڕستەکانی ھۆڵەندیی کۆن زۆر دەگمەنن. زمانەکە زیاتر لەسەر پاشماوە پارچەپارچەبووەکان تۆمارکراوە، و وشەکان لە ھۆڵەندیی ناوەڕاست و وشە قەرزکراوەکانی ھۆڵەندیی کۆن لە زمانەکانی تردا بونیاد نراونەتەوە.[١٢] کۆنترین تۆماری دۆزراوە لە یاسای سالیکدا ھەیە. لەو بەڵگەنامە فڕانکییەدا کە لە دەوروبەری ٥١٠دا نووسراوە، کۆنترین ڕستەی ھۆڵەندی دەستنیشان کراوە: Maltho thi afrio lito («من پێت دەڵێم، ئازادت دەکەم، بەندە») کە بۆ ئازادکردنی بەندەیەک بەکاردەھێنرا. پارچەیەکی تری کۆنی ھۆڵەندی بریتییە لە Visc flot aftar themo uuatare («ماسییەک لە ئاوەکەدا مەلەی دەکرد»). کۆنترین دەقی پارێزراوی گەورەتری ھۆڵەندی بریتییە لە پەیمانی مەسیحیبوونی ئۆترێخت (٧٧٦–٨٠٠) کە بە Forsachistu diobolae ... ec forsacho diabolae دەست پێ دەکات (بە واتای: «ئایا واز لە شەیتان دەھێنیت؟ ... من واز لە شەیتان دەھێنم»). تەنھا لەبەر ناوەڕۆکە شاعیرانەکەی بێت، بەناوبانگترین ڕستەی ھۆڵەندیی کۆن پێدەچێت Hebban olla vogala nestas hagunnan, hinase hic enda tu, wat unbidan we nu بێت («ھەموو باڵندەکان دەستیان بە ھێلانەکردن کردووە، جگە لە من و تۆ، چاوەڕێی چی دەکەین؟»)، کە مێژووەکەی بۆ دەوروبەری ساڵی ١١٠٠ دەگەڕێتەوە، و لەلایەن ڕەبەنێکی فلۆمەنییەوە لە دێرێک لە ڕۆچێستەر، ئینگلتەرا نووسراوە. چونکە ئەم ڕستەیە سەرنجی خەیاڵ ڕادەکێشێت، زۆرجار بە ھەڵە وەک کۆنترین ڕستەی ھۆڵەندی ناودەبرێت.
ھۆڵەندیی ناوەڕاست (سەدەی ١٢یەم–١٥یەم)
[دەستکاری]ھۆڵەندیی کۆن بە شێوەیەکی سروشتی گۆڕا بۆ ھۆڵەندیی ناوەڕاست. زۆرجار ساڵی ١١٥٠ وەک کاتی گواستنەوەکە ھەڵدەبژێردرێت، بەڵام لە ڕاستیدا نیشانەی سەردەمێکە بۆ نووسینی زۆری ھۆڵەندی؛ لەم ماوەیەدا وێژەیەکی دەوڵەمەندی ھۆڵەندیی چەرخی ناوەڕاست گەشەی کرد. لەو سەردەمەدا چەندین زمانی پێوانەییی سەرانسەری بوونیان نەبوو؛ بەڵکو ھۆڵەندیی ناوەڕاست ناوێکی بەکۆمەڵە بۆ کۆمەڵێک شێوەزاری نزیک لە یەک و تێگەیشتوو بۆ یەکتر کە لە ناوچەی پێشووی ھۆڵەندیی کۆندا قسەیان پێ دەکرا. لە کاتێکدا خوێندنەوەی پارچە نووسراوەکانی ھۆڵەندیی کۆن بۆ ئاخێوەرانی ھۆڵەندیی مۆدێرن کە ڕاھێنانیان نەکردووە زۆر قورسە، بەڵام بەرھەمە وێژەییە جۆراوجۆرەکانی ھۆڵەندیی ناوەڕاست تا ڕادەیەک ئاسانترن.[١٣] دیارترین جیاوازی نێوان ھۆڵەندیی کۆن و ناوەڕاست لە تایبەتمەندییەکی ئاخافتن دایە کە بە کورتکردنەوەی بزوێنەکان ناسراوە، کە تێیدا بزوێنەکانی بڕگە بێ جەختەکان کورت دەبنەوە بۆ دەنگی شوا.
ناوچە شێوەزارییەکانی ھۆڵەندیی ناوەڕاست لە ژێر کاریگەریی سنوورە ڕامیارییەکاندا بوون. بازنەی دەسەڵاتی ڕامیاریی فەرمانڕەوایەکی دیاریکراو زۆرجار بازنەیەکی دەسەڵاتی زمانەوانیشی دروست دەکرد، بەمەش زمانەکە لەناو ئەو ناوچەیەدا زیاتر یەکدەست دەبوو. بەپێی دابەشکارییە ڕامیارییەکانی ئەو سەردەمە، بەپێی گرنگی ڕیزکراون:
- فلۆمەنیی ڕۆژاوا کە کاونتی فلاندەرز لە ناوەندەکەیدا بوو. لە چەرخی ناوەڕاستی پێشوودا کاریگەرییەکی زۆری ھەبوو («پەرەسەندنی فلۆمەنی») بەڵام لە سەدەی ١٣یەمدا پێگەی خۆی بۆ برابانتینی ھاوسێی لەدەستدا.
- برابانتین (و فلۆمەنیی ڕۆژھەڵاتی پەیوەندیدار بەوەوە)، کە بە پلەی یەکەم لە دووکنشینی برابانت و بەشە ھاوسێکانیدا قسەی پێ دەکرا. لە زۆربەی چەرخی ناوەڕاستدا شێوەزارێکی کاریگەر بوو، لە ماوەی ئەوەی پێی دەگوترا «پەرەسەندنی برابانتین» کە تێیدا دەسەڵاتی برابانت بۆ ناوچەکانی دەرەوەی تریش فراوان بوو.
- ھۆڵەندی، کە کاونتی ھۆڵەندا چەقەکەی بوو، لەو شوێنەی کە لە سەرەتادا فریزیی کۆنی تێدا قسە دەکرا. خەڵکەکە فرانکۆنیی نزمیان وەرگرت[١٤][١٥] و شێوەزارێکی نوێی فرانکی لەگەڵ ژێرتوێژێکی فریزی پەرەی سەند. لە زۆربەی چەرخی ناوەڕاستدا کەمتر کاریگەر بوو بەڵام لە سەدەی ١٦یەمدا لە کاتی «پەرەسەندنی ھۆڵەندی» زیاتر بوو؛ جەنگی ھەشتا ساڵە لەم ماوەیەدا لە باشووری وڵاتانی نزمدا ڕوویدا.
- لیمبۆرگی، کە لەلایەن خەڵکی پارێزگاکانی ئەمڕۆی لیمبۆرگی ھۆڵەندی و بەلجیکی، و زەوییە ھاوسێکان لە ئەڵمانیا قسەی پێ دەکرێت. بە تێپەڕبوونی کات بەستراوەتەوە بە ناوچە ڕامیارییە جیاوازەکان و بۆیە گۆڕاوترین شێوەزارە. تەنانەت تا ڕادەیەک لە ژێر کاریگەریی گۆڕینی بێدەنگەکانی ئەڵمانیی بەرزدا بوو و دوورترین شێوەزارە لە زمانی پێوانەییی دواتر کە گەشەی کرد کە بەشدارییەکی کەمی تێدا کرد. بەڵام، یەکەم شێوەزاری ھۆڵەندیی ناوەڕاست بوو کە نەریتێکی وێژەیی پەرەپێدا.
- لەبەر ئەوەی بەشێکە لە ناوچەی ساکسۆنیی کۆن و نەک فرانکۆنیی نزم (ھۆڵەندیی کۆن)، ساکسۆنیی نزمی ھۆڵەندی بە تەواوی شێوەزارێکی ھۆڵەندی نییە. بەڵام لە سەدەی ١٤یەمەوە لە ژێر کاریگەریی ھۆڵەندیی ناوەڕاستدا بوو و لە قۆناغەکانی دواتردا ڕۆڵی ھەبووە لە پێکھێنانی زمانی پێوانەییی ھۆڵەندی. لە خاکەکانی ئۆڤەرستیخت لە میرنشینی ئەسقەفایەتیی ئۆترێخت و بەشە ھاوسێیەکانی گێڵدەرز قسەی پێ دەکرا. بەردەوامییەکی شێوەزاریی لەگەڵ ناوچەکانی فرانکۆنیی نزم لە ڕۆژاوا و ناوچەکانی ساکسۆنیی نزم لە ڕۆژھەڵاتدا بەردەوام بوو.
ھۆڵەندیی مۆدێرن (سەدەی ١٥یەم–ئێستا)
[دەستکاری]
پڕۆسەی پێوانەییکردن لە سەردەمانی ناوەڕاستدا دەستی پێکرد، بەتایبەتی لەژێر دەسەڵاتی دادگای دووکیی بۆرگوندی لە دیجۆن (بڕۆکسل دوای ١٤٧٧). شێوەزارەکانی فلاندەرز و برابانت لەو سەردەمەدا زۆرترین کاریگەرییان ھەبوو. پڕۆسەی پێوانەییکردن لە سەرەتای سەدەی ١٦یەمدا زۆر بەھێزتر بوو، کە زیاتر لەسەر شێوەزاری شاریی ئەنتوێرپ دامەزرابوو. کەوتنی ئەنتوێرپ لە ساڵی ١٥٨٥ لەلایەن سوپای ئیسپانییەوە بووە ھۆی ڕاکردن بەرەو باکووری ھۆڵەندا، لەو شوێنەی کە کۆماری ھۆڵەندا سەربەخۆیی خۆی لە ئیسپانیا ڕای گەیاند. ئەمە کاریگەریی ھەبوو لەسەر شێوەزارە شارییەکانی پارێزگای ھۆڵەندا. لە ساڵی ١٦٣٧دا، ھەنگاوێکی گرنگی تر بەرەو زمانێکی یەکگرتوو نرا،[١٧] کاتێک ستاتێنڤێرتاڵینگ، یەکەم وەرگێڕانی سەرەکیی پەرتووکی پیرۆز بۆ سەر زمانی ھۆڵەندی، دروست کرا کە خەڵکی سەرانسەری کۆمارە نوێیەکە دەیانتوانی لێی تێبگەن. ئەم وەرگێڕانە سوودی لە توخمەکانی شێوەزارە جۆراوجۆرەکان، تەنانەت ساکسۆنیی نزمی ھۆڵەندی وەرگرتووە، بەڵام بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر شێوەزارە شارییەکانی ھۆڵەندای دوای سەدەی ١٦یەم دامەزرابوو.[١٨]
لە باشووری وڵاتانی نزم (بەلجیکا و لوکسەمبورگی ئێستا)، گەشەسەندنەکان جیاواز بوون. لەژێر فەرمانڕەوایییەکانی دواتری ئیسپانی، نەمساوی و فەڕەنسیدا، پێوانەییکردنی زمانی ھۆڵەندی تووشی وەستان بوو. دەوڵەت، یاسا، و خوێندن بە شێوەیەکی زیادبوو فەڕەنسییان بەکاردەھێنا، لەگەڵ ئەوەشدا زیاتر لە نیوەی دانیشتووانی بەلجیکا بە جۆرێک لە ھۆڵەندی قسەیان دەکرد. لە ماوەی سەدەی ١٩یەمدا، بزووتنەوەی فلۆمەنی بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی ئاخێوەرانی ھۆڵەندی، کە زۆرجار وەک «فلۆمەنی» ئاماژەیان پێ دەکرا، ڕاپەڕی. بەڵام، جیاوازیی شێوەزارەکان زیانێکی ڕژد بوو لە بەرامبەر فەڕەنسیئاخێویی پێوانەکراودا.[١٩] لەبەر ئەوەی پێوانەییکردن پڕۆسەیەکی درێژخایەنە، بەلجیکای ھۆڵەندیئاخێو خۆی بەو زمانە پێوانەیییەوە بەستەوە کە پێشتر لە ماوەی سەدەکاندا لە ھۆڵەندا گەشەی کردبوو. بۆیە، بارودۆخی بەلجیکا لە بنەڕەتدا ھیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ ئەوەی لە ھۆڵەندادا ھەیە، ھەرچەندە جیاوازیی دیار لە گۆکردندا ھەیە، کە بەراورد دەکرێت بە جیاوازییەکانی گۆکردن لە نێوان ئینگلیزیی پێوانەییی بەریتانی و ئینگلیزیی پێوانەییی ئەمریکیدا.[٢٠] لە ساڵی ١٩٨٠دا، ھۆڵەندا و بەلجیکا پەیماننامەی یەکێتیی زمانیان واژوو کرد. ئەم پەیماننامەیە ئەو بنەمایە دادەنێت کە پێویستە ھەردوو وڵات ڕامیاریی زمانەوانیی خۆیان لەگەڵ یەکتردا بگونجێنن، لە نێوان شتەکانی تردا، بۆ دروستکردنی سیستمێکی ھاوبەشی ڕێنووس.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Willemyns (2013)، لاپەڕە xiii
- ↑ «Psalmen 55 – Oude Testament». Statenvertaling.net – bijbel en kunst (بە هۆڵەندی). لە ١٦ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ «Psalm 55:18 He will redeem my soul in peace from the battle waged against me, even though many oppose me». biblehub.com. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ «Languages of the World: Germanic languages». The New Encyclopædia Britannica. Chicago, IL, United States: Encyclopædia Britannica, Inc. 1993. ژپنک ٠-٨٥٢٢٩-٥٧١-٥. This long-standing, well-known article on the languages can be found in almost any edition of Britannica.
- ↑ Hawkins، John A. (١٩٨٧). «Germanic languages». لە Bernard Comrie (ed.). The World's Major Languages. Oxford University Press. لاپەڕە ٦٨–٧٦. ژپنک ٠-١٩-٥٢٠٥٢١-٩.
- ↑ Robinson، Orrin W. (١٩٩٢). Old English and Its Closest Relatives. Stanford University Press. ژپنک ٠-٨٠٤٧-٢٢٢١-٨.
- ↑ Willemyns (2013)، لاپەڕەکانی 40–41
- ↑ Matheson، Lister M. (٢٠١٢). Icons of the Middle Ages: Rulers, Writers, Rebels, and Saints. Santa Barbara, Calif.: Greenwood. لاپەڕە ١٤٥. ژپنک ٩٧٨-٠٣١٣٣٤٠٨٠٢.
- ↑ Van den Toorn، M. C.؛ Pijnenburg، W. J. J.؛ et al. (١٩٩٧). Geschiedenis van de Nederlandse taal (بە هۆڵەندی). لاپەڕە ٣٧.
- ↑ Janssens، G.؛ Marynissen، A. (٢٠٠٥). Het Nederlands vroeger en nu (بە هۆڵەندی) (چاپی 2nd). لاپەڕە ٣٨, ٥٤.
- ↑ De Vries، Jan W.؛ Willemyns، Roland؛ Burger، Peter (٢٠٠٣). Het verhaal van een taal (بە هۆڵەندی). Amsterdam: Prometheus. لاپەڕە ١٢, ٢١–٢٧. Page 27: "...Aan het einde van de negende eeuw kan er zeker van Nederlands gesproken worden; hoe long daarvoor dat ook het geval was, can niet met zekerheid worden uitgemaakt." [It can be said with certainty that Dutch was being spoken at the end of the 9th century; how long that might have been the case before that cannot be determined with certainty.]
- 1 2 Webster's New World Dictionary: Old Dutch
- ↑ Besamusca، Emmeline؛ Verheul، Jaap (١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤). Discovering the Dutch: on culture and society of the Netherlands (بە ئینگلیزی). Amsterdam University Press. لاپەڕە ٢٣٩. ژپنک ٩٧٨٩٠٤٨٥٢٦٠٩٣. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ de Vaan، Michiel (٢٠١٧). The Dawn of Dutch: Language contact in the Western Low Countries before 1200. John Benjamins.
- ↑ Dijkstra، M.F.P. (٢٠١١). Rondom de mondingen van Rijn & Maas: landschap en bewoning tussen de 3e en 9e eeuw in Zuid-Holland, in het bijzonder de Oude Rijnstreek. Sidestone Press.
- ↑ Full English transcript: Bible, that is: The entire H. Scripture, containing all the Canonical Books of the Old and the New Testaments. Now first, by order of the High Lords States General of the United Netherlands, and according to the Decision of the National Synod, held at Dordrecht, in the Years 1618 and 1619. From the Original languages into our Dutch language faithfully translated. With new added Clarifications of the dark passages, notes of the paralleled Texts, and new Indexes of both Testaments.
- ↑ «Dutch & Other Languages». Ccjk.com. ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ «Taal in Nederland .:. Brabants» (بە هۆڵەندی). Taal.phileon.nl. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ McRae، Kenneth D. (١٩٨٤). Conflict and compromise in multilingual societies. Waterloo, ON: Wilfrid Laurier University Press. لاپەڕە ٥٤–٥٥. ژپنک ٠٨٨٩٢٠١٩٥١.
- ↑ Bramlett، Frank، ed. (٢٠١٢). Linguistics and the Study of Comics (چاپی 1st). Basingstoke: Palgrave Macmillan. لاپەڕە ١٦٣. ژپنک ٩٧٨-١١٣٧٠٠٤١٠٩.
 | ||
