قورئان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
قورئان

قورئان بریتییە لە وتە و ڕاسپاردەی خوا کە نێردراوە بۆ پێغەمبەری ئیسلام محەممەد، قورئان لە عەرەبیدا لە وشەی (قرء) وەرگیراوە کە بەمانای خوێندنەوە دێت، و بنچینەی ئەویش لە وشەی (القرء) وەرگیراوە کە بە مانای کۆکردنەوە و لە خۆگرتن دێت، و قورئان ئەو ناوەی لێنراوە بەھۆی ئەوەی کۆمەڵێک ئایەت و سوورەتی زۆر لەخۆدەگرێت و کۆیان دەکاتەوە.

پێشەکی[دەستکاری]

موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە قورئان کتێبی خوایە کە نێردراوە بۆ پێغەمبەر محەممەد (د.خ). لەبەرئەوە لەو باوەڕەدان کە خوێندنەوە و گوێگرتن لێی و کارکردن پێی ھەمووی خواپەرستییە و موسڵمان لە خوا نزیک دەبێتەوە پێی و دڵنیا دەبێت. و زۆربەیان لەو باوەڕەدان کە بناغەی شارستانی و ڕۆشنبیرییەکەیانە.

قورئان ئەدوێت لەبارەی بابەتی جۆراوجۆرەوە کە ژیانی مرۆڤ ئەگرێتەوە لە دنیا و ڕۆژی دواییدا، دنیا و ئایین لە ئیسلامدا بەیەکەوە بەستراون، قورئان بناغەی بیروباوەڕی موسڵمان دادەنێت و بانگی خەڵک دەکات بۆ پەرستنی خوا و گوێڕایەڵبوون و ملکەچبوون بۆی و بیرکردنەوە لە دروستکراوانی، و دەدوێت لە بارەی مافەکانی مرۆڤ و ئەرکەکانی بەرامبەر پەروەردگاری خۆی و کۆمەڵگە و ئاینەکەی و ھەموو گەردوون. قورئان سیستەمێکی کۆمەڵایەتی دیاری دەکات بۆ موسڵمانان، و ڕەوشت و ئاکاری موسڵمان لەخۆدەگرێت و زۆر ئامۆژگاری و پەند لە ژیانی پێشینەکان باس دەکات، خەڵک ئاگادار دەکاتەوە لە سزای ئاگر لە ڕۆژی دواییدا، لەگەڵ زۆر بابەت و لێدوانی تر.

نوسخەیەکی ئەندەلووسی قورئان، ئەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٢ی زایینی

قورئان دابەش دەبێت بۆ ١١٤ بەش، بە ھەر بەشێک ئەوترێت سوورەت، و ھەر سوورەتێک دابەش دەبێت بۆ ژمارەیەک ڕستە و وتە کە ناو دەبرێت بە ئایەت. ھەموو سوورەتێک بە دەربڕینی (بسم اللە الرحمن الرحیم) دەست پێدەکات، جگە لە سوورەتی تەوبە کە بەبێ ئەو دەربڕینە دابەزی، مانای ئەو دەربڕینەش (بە ناوی خوای گەورە و میھرەبان)ە.

يەكەمين ئايەت كە دابەزی ئایەتی (إقرأ باسم ربك الذي خلق) بوو و دوا ئايەت كە دابەزى ئایەتی (واتقوا يوما ترجعون فيە الى اللە) بوو.

دابەزینی قورئان و کۆکردنەوەی لە یەک بەرگدا[دەستکاری]

زانایانی موسڵمان کۆکن لەسەر ئەوەی قورئان بە یەک جار دانەبەزیوە، و لە کاتی جیاوازدا ھاتۆتە خوارەوە لە ماوەی زیاد لە بیست ساڵ. کۆکردنەوەی قورئان لە سەردەمی ئەبوبەکری سدیقدا کرا بۆ یەکەم جار. کۆکردنەوە بە مانای نوسین وتۆمارکردنی قورئان دێت، کە بە چوار قۆناغدا تێپەڕیوە:

  1. قۆناغی سەردەمی پێغەمبەرایەتی
  2. قۆناغی سەردەمی ئەبوبەکر
  3. قۆناغی سەردەمی عوسمان
  4. قۆناغی سەردەمەکانی دوای عوسمان

قۆناغی سەردەمی پێغەمبەرایەتی[دەستکاری]

نزیکەی ٦٠ کەسێک ھەبون کە پێغەمبەر محەمەد لە ژیانی خۆیدا داینابوون بۆ نووسینەوەی قورئان، و دوای ئەوەی ئایەتەکانی بۆ ئەخوێندنەوە و پێی ئەوتن کە لە چ شوێنێک داینێن (لای چ ئایەت و لە چ سورەتێکدا)، لە سەردەمی پێغەمبەردا بە سێ شێوە قورئان ئەپارێزرا: بە لەبەرکردن، یان بە نوسینەوەی لەلایەن نوسەرانی وەحیەوە یان بە نوسینەوەی لەلایەن خەڵکی ترەوە جگە لە نوسەرانی وەحی، بەڵام لە لە ژیانی پێغەمبەردا قورئان لە یەک بەرگدا بە کۆیی نەنوسرایەوە.

قۆناغی سەردەمی ئەبوبەکر[دەستکاری]

لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەمەد زۆرێک لە عەرەبەکان لە ئاین پاشگەز بوونەوە، کە ئەبوبەکر بەرەنگاری ھەموویان بوویەوە لەوانەی کە بە تەواوی لە ئاین پاشگەز بووبونەوە، و ئەوانەی کە وازیان لە ھەندێک دین ھێنابوو وەک زەکەتدان، و ئەوانەش کە بانگەوازی پێغەمبەرایەتیان ئەکرد. بەم شێوەیە شەڕێکی گەورە ڕوویدا و لەو شەڕانەدا ژمارەیەکی زۆر موسڵمان بوونە قوربانی کە بە پێی گێڕانەوەیەک ٧٠ کەس لەوانەی ھەموو قورئانیان لەبەر بوو کوژران. ھەر لەبەر ئەوە عومەری کوڕی خەتاب پێشنیاری بۆ ئەبوبەکری سدیق کرد کە ھەموو قورئان لە یەک بەرگدا (مصحف) بنوسرێتەوە، بەم شێوەیە ئەبوبەکر لیژنەیەکی دروست کرد بۆکۆکردنەوەی قورئان کە لە عومەری کوڕی خەتاب و زەیدی کوڕی سابت پێک ھاتبوون بۆ کۆکردنەوەی قورئان. و ژمارەیەک لە ھاوەڵان دەست نیشان کران بۆ نوسینەوە. نزیکەی دوو ساڵ خەریکی کۆکردنەوەی ھەموو ئەو بەرگانەی قورئان بوون.

قۆناغی سەردەمی عوسمان[دەستکاری]

قورئانی عوسمانی كوڕی عه‌فان، له‌ كۆنترین به‌رگه‌كان

قورئان بەو شێوەیەی خۆی مایەوە وەک سەردەمی ئەبوبەکر، بەڵام دوای ئەوەی لە سەردەمی عومەری کوڕی خەتابدا فتوحاتی ئیسلامی فراوان بوو و بەردەوام لە زیاد کردندا بوو، خەڵکی عێراق و شام و ھەندێک ناوچەی تر، جیاوازی کەوتە نێوانیان لەسەر خوێندنەوەی ڕاستی قورئان بەم شێوەیە عوسمانی کوڕی عەفان لیژنەیەکی دروست کرد لە نوسەرەکانی وەحی سەردەمی پێغەمبەر، بۆ لەبەر گرتنەوەی ئەو نوسخەیەی قورئان کە لە سەردەمی ئەبوبەکردا ئامادە کرابوو. عوسمان ھەر قورئانێکی ئەنارد بۆ وڵاتێک کەسێکی شارەزای لەگەڵ ئەنارد بۆ ئەوەی خەڵک فێری چۆنیەتی خوێندنەوەی بکات و بۆیان ڕوون بکاتەوە.

قۆناغەکانی سەردەمی دوای عوسمان[دەستکاری]

ئەو قورئانانەی لە سەردەمی عوسماندا و پێشتریش نوسرابوونەوە، سەر و بۆریان نەبوو، بۆیە ئەو کەسانەی کە عەرەب نەبوون ئەکەوتنە ھەڵەوە لە کاتی خوێندنەوەی، ئەبو ئەسوەدی دوئەلی یەکەم کەس بووە کە دەستی کرد بە خاڵبەندی قورئان، بەم شێوەیە نوسینەوەی قورئان سەردەم دوای سەردەم جوانکاری و ئاسانکاری زیاتری بە خۆیەوە بینی.

زانستی قورئان[دەستکاری]

زانستی قورئان زۆر و ھەمەجۆرە، و زانایان بە شێوازی جیاواز بابەتەکانی قورئانیان دابەش کردووە، و گرنگترین پۆڵێن کردنی قورئان کە ھەموو ئەو باس و خواسانە لە خۆ ئەگرێت ئەمەی خوارەوەیە:

قورئان بە شێوەیەکی گشتی دوو جۆر باس دەگرێتە خۆی:

  1. چەند باسێک وەک یاسا و ئەحکام داڕیژراون و کراونەتە ئەرک بە سەرشانی تاک و کۆمەڵەوە بۆ ئەوەی جێ بە جێ بکرێن. وەک باسە بیروباوەڕیەکان کە پەیوەندیان بە بیر و ھۆشەوە ھەیە، وباسە ڕەوشتیەکان کە پەیوەندیان بە ھەست و نەستی دڵەوە ھەیە، و باسە کرداریەکان کە پەیوەندی بە ھەڵسو کەوتەوە ھەیە.
  2. چەند بابەت و باسێک کە ئەو یاسایانەی وەرنەگرتووە کە ئەمانیش چیرۆک و پەند ھێنانەوە و سوێندەکانی قورئان و لێدوان و گفتوگۆ لە قورئاندا و ئیعجاز و پەیمان و ئاگادار کردنەوە و بەڵگەگانی دەروون و گەردون ئەگرێتەوە.

سوورەتەکانی قورئان[دەستکاری]

ژمارەی سوورەتەکانی قورئان ١١٤ سوورەتە، ئەمانەی خوارەوەن:

فاتیحە (١) بەقەرە (٢) ئالی عیمران (٣) نیسا (٤) مائیدە (٥) ئەنعام (٦) ئەعراف (٧) ئەنفال (٨) تەوبە (٩)
یوونوس (١٠) ھوود (١١) یووسوف (١٢) ڕەعد (١٣) ئیبراھیم (١٤) حیجر (١٥) نەحل (١٦) ئیسرا (١٧) کەھف (١٨) مەریەم (١٩)
تاھا (٢٠) ئەنبیا (٢١) حەج (٢٢) موئمنوون (٢٣) نوور (٢٤) فورقان (٢٥) شەعەرا (٢٦) نەمل (٢٧) قەسەس (٢٨) عەنکەبووت (٢٩)
ڕووم (٣٠) لوقمان (٣١) سەجدە (٣٢) ئەحزاب (٣٣) سەبەء (٣٤) فاتر (٣٥) یاسین (٣٦) سافات (٣٧) ساد (٣٨) زومەر (٣٩)
موئمن (٤٠) فوسلەت (٤١) شوورا (٤٢) زوخروف (٤٣) دوخان (٤٤) جاسیە (٤٥) ئەحقاف (٤٦) محەممەد (٤٧) فەتح (٤٨) حوجورات (٤٩)
قاف (٥٠) زاریات (٥١) توور (٥٢) نەجم (٥٣) قەمەر (٥٤) ڕەحمان (٥٥) واقیعە (٥٦) حەدید (٥٧) موجادەلە (٥٨) حەشر (٥٩)
مومتەحنە (٦٠) سەف (٦١) جومعە (٦٢) مونافقوون (٦٣) تەغابون (٦٤) تەڵاق (٦٥) تەحریم (٦٦) مولک (٦٧) قەڵەم (٦٨) حاقە (٦٩)
مەعارج (٧٠) نووح (٧١) جن (٧٢) موزەمل (٧٣) مودەسر (٧٤) قیامەت (٧٥) ئینسان (٧٦) مورسەلات (٧٧) نەبەء (٧٨) نازعات (٧٩)
عەبەس (٨٠) تەکویر (٨١) ئینفتار (٨٢) موتەففین (٨٣) ئینشقاق (٨٤) بورووج (٨٥) تارق (٨٦) ئەعلا (٨٧) غاشیە (٨٨) فەجر (٨٩)
بەلەد (٩٠) شەمس (٩١) لەیل (٩٢) زوحا (٩٣) ئینشراح (٩٤) تین (٩٥) عەلەق (٩٦) قەدر (٩٧) بەینەت (٩٨) زەلزەلە (٩٩)
عادیات (١٠٠) قارعە (١٠١) تەکاسور (١٠٢) عەسر (١٠٣) ھومەزە (١٠٤) فیل (١٠٥) قورەیش (١٠٦) ماعوون (١٠٧) کەوسەر (١٠٨) کافروون (١٠٩)
نەسر (١١٠) مەسەد (١١١) ئیخلاس (١١٢) فەلەق (١١٣) ناس (١١٤)
  • درێژترین سوورەتی قورئان سوورەتی بەقەرەیە، و کورتترین سوورەتی کەوسەرە.
  • ھەندێک لە سوورەتەکان زیاد لە ناوێکیان ھەیە، بەڵام ئەوانەی کە لە سەرەوە ناویان ھێنراوە ناسراوترین ناویانن.
  • ھەندێک لە سوورەتەکان پێغەمبەر محەممەد خۆی ناوی ناون، و ھەندێکی ھاوەڵەکانی ناویان ناون.
به‌رگی قورئان

دابەشکردنی قورئان[دەستکاری]

قورئان دابەش دەبێت بەسەر ٣٠ بەشدا، و سورەتەکانی قورئان دابەش دەبن بۆ سورەتی مەککی و مەدەنی، سورەتە مەککیەکان ئەو سورەتانەن کە پێش کۆچ کردن بۆ مەدینە دابەزیون وزیاتر باس لە بیروباوەڕ ئەکەن، و ژمارەیان ٨٦ سورەتە، و سورەتە مەدەنیەکان ئەوانەن کە لەدوای کۆچکردن دابەزیون و زیاتر باس لە شەریعەت و یاساکانی حەرام و حەڵاڵ ئەکەن و ژمارەیان ٢٨ سورەتە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • دەروازەیەک بۆ زانستەکانی قورئان، نوسینی/ ئیکرام کەریم
  • وێکپیدیای عەرەبی
  • وێکپیدیای ئینگلیزی

ئامارەکان[دەستکاری]