قەزای ماوەت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە ماوەت (قەزا)ەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
قەزای ماوەت
قضاء ماوت
قەزا
وڵات  عێراق
ھەرێم  ھەرێمی کوردستان
پارێزگا پارێزگای سلێمانی
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٠)
 • سەرجەم ٧٬٨٣٩
ناوچەی کاتی AST ‪(UTC+٣)

قەزای ماوەت یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە هەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شاری ماوەتە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٨٬٨٩١ کەس بووە. قەزاکە تەنیا لە ناحیەی ماوەت پێکھاتووە.

جوگرافیا[دەستکاری]

قەزای ماوەت لە روی جوگرافیەوە دەکەوێتە سنوری شارباژێڕی سەختەوە بەدوری ٥٥کم لەباکوری رۆژھەلاتی شاری سلێمانیەوە،ھاوکات درێژ دەبێتەوە تاسەر سنوری ئێران و ھاوسنورە لەگەل کۆماری ئیسلامی ئێران.

کارگێڕی[دەستکاری]

لەڕوی ئیدارییەوە قەزایەکی نوێیە کە ناوەندی قەزای ماوەت و ٦٩ گوند و ناوچە لەخۆ دەگرێت،ژمارەی دانیشتوانی گشتیشی بەپێی ئاماری فەرمانگەی رەگەزنامەوباری شارستانی ماوەت نزیکەی ٧٠ ھەزار کەسە بەلام دانیشتوانی راستەقینەی ئێستای سنورەکە لەو ژمارەیە کەمترە ئەوەش دەگەرێتەوە بۆ پلانی حکومەتی بەعس و سیاسەتی راگواستن و کۆچی زۆرە ملێ و جەنگی ئێران ـ عیراق بەگشتی بارودۆخی سیاسی کەلە مێژوی کۆن و نوێدا بەسەر ناوچەکەدا سەپێنراوە.

ماوه‌ت

ماوەت لەروی مێژووی و کلتورییەوە خاوەن مێژوو ناسنامەی تایبەت بەخۆیەتی ئەوەش زۆر تایبەتمەندی پێ بەخشیوەو تائێستاش شانازی بە داستان و مێژوو و بەھاو نەریتە باوەکانیەوە دەکات ،بەڵگەی مێژووی و نوسراوو شوێنەوارە دێرینەکانی و گۆڕستانە کۆنەکانی ئەو راستیە دەسەلمێنن کەماوەت زۆر کۆنەو بەر لە ئیسلام و زاینیش شوێنێکی ئاوەدان بووە و پێدەچێت (کەڵەشێر) سمبولی ماوەتیەکان بوبێت وەک کۆمەڵگەیەکی سەرەتایی،کەئەوەش لەروی زانستی مرۆڤ ناسیەوە (علم الانسان)مێژوویەکی زۆر کۆنی پێدەبەخشێت.

ڕۆشنبیری[دەستکاری]

لە روی شارستانی و رۆشنبیری و فەرھەنگیەوە ماوەت مەڵبەندی باوو باپیرانی بابان بووە و قۆناغی گەشەکردنی بابان و دروستبونی شاری سلێمانی بەراستە ھێڵێک لە (پشدەر ـ ماوەت ـ قەڵاچوالان ـ سلێمانی ) تێپەڕیوە ھەرچەند مێژوونوسان باسیان کردووە،بەلام نایانەوێت وەک دەروازە باسی پشدەر و ماوەت بکەن،بەپێی بەڵگە مێژوویەکان لە سەرەتای سەدەی حەڤدەوە ماوەت مەڵبەندێکی رۆشنبیری و فەلسەفی و گرنگ بووە کە مەلا موسێی ماوەت وەک مامۆستاو زانایەکی فەلسەفی ئەو سەردەمە خاوەن گەورەترین قوتابخانە بووە و چەندین زانا لەسەردەستی ئەو قوتابخانەو مامۆستایە گەیشتونەتە پلەی باڵا ھەربۆیە خۆی بە علام مەلا موسێی ماوەتی ناوی دەرکردووە

مێژوو[دەستکاری]

(مێژووی ماوەت) لەنوسینەکانی ( کاوس قفتان ، حسین نازم ، احمد ساڵح پێش فتوحاتی ئیسلام ماوەت لەسەر شاری ( بانە )ی ئێران بووە و کەسێک بەناوی ( قەهقۆن) حاکمی بانە بووە ، کاتێ فتوحاتی ئیسلامی بۆ سەر سنورەکە بە سەرپەرشتی( عبدوڵای کوڕی عومەر )دەستی پێکردووە قەهقۆن حاکمی بانە لە شەڕی دژی عەرەبەکاندا کوژراوە ، بەڵام کوڕێکی قەهقۆن بە پێچەوانەی باوکییەوە یارمەتی موسڵمانەکانی داوە ، بۆیە ( عبدوڵای کوڕی عومەر) ناوەکەی گۆڕیوە بۆ (خیارە دین) و لە شوێنی (قەهقۆن) کردویەتی بە حاکمی بانە ، لەدوای ئەمەوە حاکمێتی سنوری بانە پشتاو پشت هاتووە تا سەردەمی (خان ‌ئیسماعیل سلتان --- فەرمانڕەوای بانە ) ، ئەویش کوڕێکی خۆی بەناوی ( ئەسکەندەر) کردۆتە حاکمی ماوەت ، بەڵام ئەسکەندەر حاکمی ماوەت کەسێکی زاڵم بووە لەگەڵ خەڵکدا ، لەو سەردەمەشدا ( فقێ ئەحمەدی دارەشمانە -- حاکمی میری بابان ) لەدارشمانە کۆچی دوای ئەکات و ( خان داغ) ی کوڕی جێگەی ئەگرێتەوە ، بەهۆی نزیکی ماوەت لە سنوری ئیمارانی بابان و تموحی ( خان داغ) بۆ فراوانکردنی سنوری ئیماراتەکەی ، عشیرەتەکانی (ئاکۆ ، بڵباس ، ئالان و ماوەت بەیعە ئەدەنە حاکمی ئیماراتی بابان، بەمە (ماوەت) ئەبێتە بەشێک لە سنوری ئیماراتی بابان و ، لە ساڵانی (۱٦۰۸ ----۱٦۱۹) زاینی ، خان داغ ماوەتی کردۆتە پاتەختی بەهار و هاوینەی ئیماراتەکەی و پایز و زستانیشی لە دارشمانە بووە . ئەسکەندەر خان ئیسماعیل سلتان --حاکمی ماوەت لە ماوەت مردووە هەر لەوێش نێژراوە ، ئێتا گۆڕەکەی لەماوەت نزیک کانی بنچنارە ، لەسەر بەردی گۆڕەکەی بەفارسی و بەنوسینی بارز نوسراوە( مزار ئیسماعیل ئەسکەندەر پاشا --- ماوەت) ، کاتێ (م حسین نازم ئەفەندی) چۆتە ماوەت نوسینەکەی خوێندۆتەوە ، نوسینەکە دیکۆمێنتێکی مێژووی و گرنگە ، بەڵام بە داخەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە تێبینی:- ئەم بابەتە لە بەڕێز م ئاسۆ عومەرحمەئەمین وەرگیراو


زانیاری كۆن و مێژوویی له‌سه‌ر ماوه‌ت (بابانه‌كان)[دەستکاری]

به‌پێ ی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ نوسراوه‌كان ، ماوه‌ت له‌ ساڵانی ١٦٠٨ تا ١٦١٩ بنكه‌ی ئیماره‌تی بابانه‌كان بوه‌ : - ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌لایه‌ن میر (خان بداغ) ئیماره‌تی بابان به‌رێوه‌براوه‌ . - میر خان بداغ كوڕی فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌یه‌ كه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ر و زیندوكه‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بابانه‌كان ناسراوه‌ و له‌ گوندی داره‌شمانه‌ی قه‌ڵادزێ بنكه‌ی سه‌ره‌كی فه‌رمانڕه‌وایی سنوره‌كه‌ی كردوه‌ . - دوای كۆچی دوایی (فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌) له‌لایه‌ن میر(خان بداغ) ی كوریه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایی بابانه‌كان دریژه‌ی پێدراوه‌ . - میر خان بداغ سه‌ره‌ڕای گه‌نجی ته‌مه‌نی به‌ڵام به‌وهۆیه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌كی دادپه‌روه‌ر و ڕه‌وشت به‌رز بوه‌ توانیویه‌تی سه‌رنجی سنوره‌كانی ماوه‌ت و عه‌شیره‌ته‌كانی ئاكۆ و بڵباس و ئالان بۆخۆی ڕابكێشێ و سنوری ئیماره‌ته‌كه‌ی فراوان بكات . - میر خان بداغ به‌زستان له‌ داره‌شمانه‌ بوه‌و له‌ به‌هار و هاوین هاتوه‌ بۆ ماوه‌ت و كه‌ش و هه‌وای ناوچه‌كه‌ی لاخۆش بوه‌ و كردویه‌ته‌ بنكه‌ی سه‌ره‌كی حوكمڕانیه‌كه‌ی كه‌ فراوانتربوه‌ له‌سه‌ر ده‌می باوكی . - وه‌ك سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان باسی ده‌كه‌ن سه‌رده‌می حوكمی میر خان بداغ خه‌ڵكی ئاسوده‌بون و باری گوزه‌ران و كۆمه‌ڵایه‌تی یان باش بوه‌ . - به‌هۆكاری ئه‌و باشیه‌ له‌ماوه‌ته‌وه‌ توانیوبه‌تی سنوری ده‌سه‌ڵاتی فراوان بكات و ناوچه‌ی (سیته‌ك) یش بخاته‌ سنوری فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه‌وه‌ . - ده‌سه‌ڵاتی میر خان بداغ به‌رده‌وام بوه‌ تا كۆچی دوایی و دواتر له‌لایه‌ن میر سلێمانی كوریه‌وه‌ درێژه‌ به‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تی بابانه‌كان دراوه‌ . - دوای ماوه‌ت بنكه‌ی سه‌ره‌كی ئیماره‌تی بابان هاتۆته‌ قه‌ڵای به‌كراوه‌ و له‌وێشه‌وه‌ بۆ قه‌ڵاچوالان و دواتر دروستكردنی شاری سلێمانی . - سنوری ماوه‌ت تا كۆتایی ده‌سه‌ڵاتی بابانه‌كان له‌ ١٨٥٠ له‌سه‌رده‌ستی عوسمانیه‌كان ، له‌ سنوری فه‌رمانڕه‌وایی بابانه‌كاندا بووه‌ .

گوندەکانی قەزای ماوەت[دەستکاری]

ماوەت (ناوەند)[دەستکاری]

قەزای ماوەت، لە ناحییەی ناوەند پێکهاتووە.

لە ٧٨ گوند پێکهاتووە:

سەرچاوەکان[دەستکاری]

، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

  1. ^ http://mawat-gov.com/[بەستەری مردوو][بەستەری مردوو]