قەزای ماوەت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە ماوەت (قەزا)ەوە)
Jump to navigation Jump to search
قەزای ماوەت
قضاء ماوت
قەزا
قەزای ماوەت لە پارێزگای سلێمانی
قەزای ماوەت لە پارێزگای سلێمانی
وڵات  عێراق
ھەرێم  ھەرێمی کوردستان
پارێزگا پارێزگای سلێمانی
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٠)
 • سەرجەم ٧٬٨٣٩
ناوچەی کاتی AST ‪(UTC+٣)

قەزای ماوەت یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شاری ماوەتە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٨٬٨٩١ کەس بووە. قەزاکە تەنیا لە ناحیەی ماوەت پێکھاتووە.

جوگرافیا[دەستکاری]

قەزای ماوەت لە روی جوگرافیەوە دەکەوێتە سنوری شارباژێڕی سەختەوە بەدوری ٥٥کم لەباکوری رۆژھەلاتی شاری سلێمانیەوە،ھاوکات درێژ دەبێتەوە تاسەر سنوری ئێران و ھاوسنورە لەگەل کۆماری ئیسلامی ئێران.

دەکەوێتە نێوان قەزای شارباژێڕ و قەزای دووکان و قەزای پشدەر و شارستانی سەردەشت .

کارگێڕی[دەستکاری]

لەڕوی ئیدارییەوە قەزایەکی نوێیە کە ناوەندی قەزای ماوەت و ٦٩ گوند و ناوچە لەخۆ دەگرێت،ژمارەی دانیشتوانی گشتیشی بەپێی ئاماری فەرمانگەی رەگەزنامەوباری شارستانی ماوەت نزیکەی ٧٠ ھەزار کەسە بەلام دانیشتوانی راستەقینەی ئێستای سنورەکە لەو ژمارەیە کەمترە ئەوەش دەگەرێتەوە بۆ پلانی حکومەتی بەعس و سیاسەتی راگواستن و کۆچی زۆرە ملێ و جەنگی ئێران ـ عیراق بەگشتی بارودۆخی سیاسی کەلە مێژوی کۆن و نوێدا بەسەر ناوچەکەدا سەپێنراوە.

ماوەت لەروی مێژووی و کلتورییەوە خاوەن مێژوو ناسنامەی تایبەت بەخۆیەتی ئەوەش زۆر تایبەتمەندی پێ بەخشیوەو تائێستاش شانازی بە داستان و مێژوو و بەھاو نەریتە باوەکانیەوە دەکات ،بەڵگەی مێژووی و نوسراوو شوێنەوارە دێرینەکانی و گۆڕستانە کۆنەکانی ئەو راستیە دەسەلمێنن کەماوەت زۆر کۆنەو بەر لە ئیسلام و زاینیش شوێنێکی ئاوەدان بووە و پێدەچێت (کەڵەشێر) سمبولی ماوەتیەکان بوبێت وەک کۆمەڵگەیەکی سەرەتایی،کەئەوەش لەروی زانستی مرۆڤ ناسیەوە (علم الانسان)مێژوویەکی زۆر کۆنی پێدەبەخشێت.

ڕۆشنبیری[دەستکاری]

لە روی شارستانی و رۆشنبیری و فەرھەنگیەوە ماوەت مەڵبەندی باوو باپیرانی بابان بووە و قۆناغی گەشەکردنی بابان و دروستبونی شاری سلێمانی بەراستە ھێڵێک لە (پشدەر ـ ماوەت ـ قەڵاچوالان ـ سلێمانی ) تێپەڕیوە ھەرچەند مێژوونوسان باسیان کردووە،بەلام نایانەوێت وەک دەروازە باسی پشدەر و ماوەت بکەن،بەپێی بەڵگە مێژوویەکان لە سەرەتای سەدەی حەڤدەوە ماوەت مەڵبەندێکی رۆشنبیری و فەلسەفی و گرنگ بووە کە مەلا موسێی ماوەت وەک مامۆستاو زانایەکی فەلسەفی ئەو سەردەمە خاوەن گەورەترین قوتابخانە بووە و چەندین زانا لەسەردەستی ئەو قوتابخانەو مامۆستایە گەیشتونەتە پلەی باڵا ھەربۆیە خۆی بە علام مەلا موسێی ماوەتی ناوی دەرکردووە

مێژوو[دەستکاری]

(مێژووی ماوەت) لەنوسینەکانی ( کاوس قفتان ، حسین نازم ، احمد ساڵح پێش فتوحاتی ئیسلام ماوەت لەسەر شاری ( بانە )ی ئێران بووە و کەسێک بەناوی ( قەھقۆن) حاکمی بانە بووە ، کاتێ فتوحاتی ئیسلامی بۆ سەر سنورەکە بە سەرپەرشتی( عبدوڵای کوڕی عومەر )دەستی پێکردووە قەھقۆن حاکمی بانە لە شەڕی دژی عەرەبەکاندا کوژراوە ، بەڵام کوڕێکی قەھقۆن بە پێچەوانەی باوکییەوە یارمەتی موسڵمانەکانی داوە ، بۆیە ( عبدوڵای کوڕی عومەر) ناوەکەی گۆڕیوە بۆ (خیارە دین) و لە شوێنی (قەھقۆن) کردویەتی بە حاکمی بانە ، لەدوای ئەمەوە حاکمێتی سنوری بانە پشتاو پشت ھاتووە تا سەردەمی (خان ‌ئیسماعیل سلتان --- فەرمانڕەوای بانە ) ، ئەویش کوڕێکی خۆی بەناوی ( ئەسکەندەر) کردۆتە حاکمی ماوەت ، بەڵام ئەسکەندەر حاکمی ماوەت کەسێکی زاڵم بووە لەگەڵ خەڵکدا ، لەو سەردەمەشدا ( فقێ ئەحمەدی دارەشمانە -- حاکمی میری بابان ) لەدارشمانە کۆچی دوای ئەکات و ( خان داغ) ی کوڕی جێگەی ئەگرێتەوە ، بەھۆی نزیکی ماوەت لە سنوری ئیمارانی بابان و تموحی ( خان داغ) بۆ فراوانکردنی سنوری ئیماراتەکەی ، عشیرەتەکانی (ئاکۆ ، بڵباس ، ئالان و ماوەت بەیعە ئەدەنە حاکمی ئیماراتی بابان، بەمە (ماوەت) ئەبێتە بەشێک لە سنوری ئیماراتی بابان و ، لە ساڵانی (۱٦۰۸ ----۱٦۱۹) زاینی ، خان داغ ماوەتی کردۆتە پاتەختی بەھار و ھاوینەی ئیماراتەکەی و پایز و زستانیشی لە دارشمانە بووە . ئەسکەندەر خان ئیسماعیل سلتان --حاکمی ماوەت لە ماوەت مردووە ھەر لەوێش نێژراوە ، ئێتا گۆڕەکەی لەماوەت نزیک کانی بنچنارە ، لەسەر بەردی گۆڕەکەی بەفارسی و بەنوسینی بارز نوسراوە( مزار ئیسماعیل ئەسکەندەر پاشا --- ماوەت) ، کاتێ (م حسین نازم ئەفەندی) چۆتە ماوەت نوسینەکەی خوێندۆتەوە ، نوسینەکە دیکۆمێنتێکی مێژووی و گرنگە ، بەڵام بە داخەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە تێبینی:- ئەم بابەتە لە بەڕێز م ئاسۆ عومەرحمەئەمین وەرگیراو


زانیاری کۆن و مێژوویی لەسەر ماوەت (بابانەکان)[دەستکاری]

بەپێ ی سەرچاوە مێژووییە نوسراوەکان ، ماوەت لە ساڵانی ١٦٠٨ تا ١٦١٩ بنکەی ئیمارەتی بابانەکان بوە : - ئەو سەردەمە لەلایەن میر (خان بداغ) ئیمارەتی بابان بەرێوەبراوە . - میر خان بداغ کوڕی فەقێ ئەحمەدی دارەشمانەیە کە بە دامەزرێنەر و زیندوکەرەوەی دەسەڵاتی بابانەکان ناسراوە و لە گوندی دارەشمانەی قەڵادزێ بنکەی سەرەکی فەرمانڕەوایی سنورەکەی کردوە . - دوای کۆچی دوایی (فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە) لەلایەن میر(خان بداغ) ی کوریەوە فەرمانڕەوایی بابانەکان دریژەی پێدراوە . - میر خان بداغ سەرەڕای گەنجی تەمەنی بەڵام بەوھۆیەی فەرمانڕەوایەکی دادپەروەر و ڕەوشت بەرز بوە توانیویەتی سەرنجی سنورەکانی ماوەت و عەشیرەتەکانی ئاکۆ و بڵباس و ئالان بۆخۆی ڕابکێشێ و سنوری ئیمارەتەکەی فراوان بکات . - میر خان بداغ بەزستان لە دارەشمانە بوەو لە بەھار و ھاوین ھاتوە بۆ ماوەت و کەش و ھەوای ناوچەکەی لاخۆش بوە و کردویەتە بنکەی سەرەکی حوکمڕانیەکەی کە فراوانتربوە لەسەر دەمی باوکی . - وەک سەرچاوە مێژووییەکان باسی دەکەن سەردەمی حوکمی میر خان بداغ خەڵکی ئاسودەبون و باری گوزەران و کۆمەڵایەتی یان باش بوە . - بەھۆکاری ئەو باشیە لەماوەتەوە توانیوبەتی سنوری دەسەڵاتی فراوان بکات و ناوچەی (سیتەک) یش بخاتە سنوری فەرمانڕەوایەتیەوە . - دەسەڵاتی میر خان بداغ بەردەوام بوە تا کۆچی دوایی و دواتر لەلایەن میر سلێمانی کوریەوە درێژە بە فەرمانڕەوایەتی بابانەکان دراوە . - دوای ماوەت بنکەی سەرەکی ئیمارەتی بابان ھاتۆتە قەڵای بەکراوە و لەوێشەوە بۆ قەڵاچوالان و دواتر دروستکردنی شاری سلێمانی . - سنوری ماوەت تا کۆتایی دەسەڵاتی بابانەکان لە ١٨٥٠ لەسەردەستی عوسمانیەکان ، لە سنوری فەرمانڕەوایی بابانەکاندا بووە .

گوندەکانی قەزای ماوەت[دەستکاری]

ماوەت (ناوەند)[دەستکاری]

قەزای ماوەت، لە ناحییەی ناوەند پێکھاتووە.

لە ٧٨ گوند پێکھاتووە:

سەرچاوەکان[دەستکاری]

، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

  1. ^ http://mawat-gov.com/[بەستەری مردوو][بەستەری مردوو][بەستەری مردوو]