گێڵدەرە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
گـێـڵـدەرە
Geldara
گـێـڵـەرە
گوند
دیمەنی گوندی گــێـڵـدەرە
دیمەنی گوندی گــێـڵـدەرە
گـێـڵـدەرە is located in ھەرێمی کوردستان
گـێـڵـدەرە
گـێـڵـدەرە
جێگەی لە کوردستاندا
گـێـڵـدەرە is located in Iraq
گـێـڵـدەرە
گـێـڵـدەرە
جێگەی لە عێراقدا
پۆتانەکان: ٣٥°٣١′٥٥.٧″N ٤٥°٤٠′٠٥.٣″E / ٣٥.٥٣٢١٣٩°N ٤٥.٦٦٨١٣٩°E / 35.532139; 45.668139پۆتانەکان: ٣٥°٣١′٥٥.٧″N ٤٥°٤٠′٠٥.٣″E / ٣٥.٥٣٢١٣٩°N ٤٥.٦٦٨١٣٩°E / 35.532139; 45.668139
وڵات  کوردستان[١]
 عێراق
پارێزگا سلێمانی
بەرزایی ١٣٠٠ مەتر (٤٬٣٠٠ فووت)
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (سۆرانی)
 • ئایین سوننی شافعی

گێڵدەرە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک ، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. گێڵدەرە دەکەویتە باکوری رۆژھەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر ، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحییەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەیدسادق.

زانـیـاریـەکـان[دەستکاری]

نـــاو[دەستکاری]

ناوی گوندی گێڵدەرە سێ بۆچوونی لەسەر ھەیە .

  • وەک دەگێڕنەوە لەکۆندا گۆلیان دەرداوە بۆ کۆکردنەوەی ئاو بۆ گەرخستنی ئاشی ئاو کە گۆلدەرەیان پێ ووتووە و بەپێی بەکارھێنانی کات گۆڕدراوە بۆ گێڵدەرە.
  • لەسەردەمی عوسمانییەکان پێیان ووتووە گویلدەرە(güldere) واتە دۆڵی گوڵان، بەپێی بەکارھێنانی کات گۆڕدراوە بۆ گێڵدەرە.[٢]
  • ئەگەر ناوی (گێڵەرە) لە وشەی (گیلە Gila)وە ھاتبێت، کە رەگ و ریشەیەکی تورکی ھەیە، ئەوا شیاوە بۆئەوەی بلێین، ناوی (گێڵەرە) تورکییە، وەلێ ئەگەر لە ((گێڵارە (گێڵەرەھـ) Gelareh)) وە ھاتبێت کە وشەیەکی کۆنی کوردییە ، و رِەگ و ریشەی وشەکە دەگەرێتەوە بۆ شێوەزاری ((گۆران))، کە ھەمان (ماچۆ) و (ھۆرامی) ئیمرۆیە، کە ئەمە راستییەکەیە، نەک بگەریتەوە بۆ (گیڵە) ی تورکی، ئەوا ناوی (گێڵەرە) چەند مانایەک لە خۆدەگرێت، چونکە وشەی ((گێڵارە (گێڵەرەھـ) Gelareh)) لە ریشە کۆنینە کوردییەکەیەوە تا ئیمرۆ بە چەند مانایەک ھاتووە، وەکو (( نوری چاوو))یاخود (ھەردوو چاوو)، ھەروەھا (زۆر خۆشەویست و بەرێز)، ھەروەھا (قورِ قورِاگە)، کە ھەموو ئەم مانایانە نوێترن لە مانا بنەرەتە کۆنینەکەی کە بە مانای (بۆڵە ترێ، یان ھێشووە ترێ) ھاتووە، کاتێک کە ترێ تەواو پێدەگات و ئاڵتوونی دەبێت و، تەواو شیرین و بەتام دەبێت، پێی دەلێن ((گێڵارە (گێڵارەھـ) Gelareh)) کە بەزۆری خەڵکانی زاراوە (گۆران) بەکاریان ھێناوە. یان رونتر بلێین (زاراوەی ھۆرامی).

بێگومان بە سەرنج دان لە ناوی (گیڵەرە) و بەراورد کردنی لە نێوان وشەی (گێڵە Gila) کە رِەگ و ریشەیەکی تورکی ھەیە، لەگەڵ وشەی (گێڵارە /گێڵەرەھـ Gelareh)، کە رِەگ و ریشەیەکی کۆنی کوردی ھەیە دەگەینە ئەو راستییەی کە ناوەکە کوردییە نەک تورکی.[٣]

جوگرافیایی گێڵدەرە[دەستکاری]

دەکەوێتە پارێزگای سلێمانی، لە قەزای سەیدسادق، ناحییەی بەرزنجە(سرۆچک). گوندەکانی دەورو پشتی لە رۆژھەڵاتەوە بەرزنجە و چنارەی شێخ تەھا و باساک،لە رۆژئاواوەکاژاو و پوشێن، لە باکورەوە شوکێ و وەندەرێنە و باراو،لە باشورەوە مایاوا و مۆریاس و دەشتی زەڵێ .[٤]

مێژووی دروستبوونی گێڵدەرە[دەستکاری]

مێژووی دروست بوونی ئەم گوندە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (٨٠٠) ساڵ لەمەو بەر، کەشوێنی بنەماڵەی (حاجی شێخ خالیدی کاژاوی کوڕی سەیید موحەمەد تاج عارفین ئەبووەفای پووشێنی)ی بووە، کە ژمارەیان (٣-٤) ماڵێک بووە و، کە لە حاجی خاڵ خۆی و چەند کوڕێکی پێک ھاتووە و لە کاژاو بوون، و سودیان لە ئاو و لەوەڕگەی ناوچەکە وەرگرتووە و بەو ھۆیەوە لێی نیشتەجێ بوون.

بەڵام بەوھۆییەی کە جوگرافیای ئەم گوندە لە ناوچەی میزۆپۆتامیادایە، کەلانکەی شارستانییەتی جیھانە ھەر لە کۆنەوە ئاوەدان بووە، بۆ گەواھیدانی ئەم مێژووەش ئەو شوێنە ئاسەوارە کۆنانەیە کە لەم گوندەدا ھەیە.

مێژووی بوون بە ناحیەی[دەستکاری]

لە سەردەمی میرنشینی ئەردەڵان دا ناحیەی سرۆچک ناوچەیەکی فراوان بووە. ھەر لە چەناخچیانەوە ھەتاوەکو (پاش کێو) بووە (شاری کۆن) شارێکی گەورە بووە.... قەڵای سرۆچکیش قەڵایەکی قایم و سەخت بووە کەم کەس وێرابێتی خۆی لێ بدات. بەڵام کاتێک عوسمانیەکان ئەم وڵاتەیان داگیرکرد و لە سالی (١٨٥١) ی زایینی کۆتاییان بە میرنشینی بابان ھێناوە, سرۆچکیش بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی عوسمانی و کاربەدەست و مدیرناحیەکانیشی لەلایەن سوڵتانەوە دانراوە.

لەم سەردەمەدا گێڵدەرە بووە بە ناوەندی ناحیە. زۆر لە بەڕێوبەرانی ناحیەکە کە زۆربەیان کورد بوون بەرپرسی ناحیەی سرۆچک بوون لە گێڵدەرەدا, لەوانە:

  1. مصطفی ئاغای کوڕی سەلیم ئاغای شیوەکەڵ کە لە دەوروبەری ساڵانی (١٨٨٠) بەرپرس بووە
  2. حسێن ناظم بەگ

کاتێک ئینگلیزەکان ھاتنە سلێمانی ئەوانیش چەند بەڕێوبەرێکیان داناوە:-

  1. عبدلرحمان بەگ
  2. محمد فؤاد بەگ
  3. سەعید بەگی حاجی ڕەسوڵ بەگ
  4. ئیسماعیل حەقی ئەفەندی
  5. محمد فۆاد بەگ (بۆ جاری دووەم)
  6. سەید ئەحمەدی حاجی مامەند لە ساڵی ١٩٢١-١٩٣١

لەساڵی (١٩٣١) ناوەندی ناحیە گوێزرایەوە بۆ بەرزنجە یەکەم بەڕێوبەری ناحیە لە بەرزنجەدا (ڕشید صدقی بەگ) بووە

گوندی گێڵدەرە لە ساڵی ١٩٧٩

پێش ڕاگواستن و داگیرکردنی[دەستکاری]

پێش راگواستن‌و داگیرکردنی، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە دەگەیشتە ١٤٠ خێزان، لەسەردمی شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕشی نوێی گەلەکەماندا، گێڵدەرە دوو جار دەڕوخێنرێت، بۆ دوا جار لەساڵی ١٩٨٧ بەتەواوەتی داگیرو خاپوور کراوەو پاشان خەڵکەکەشی بەرەو ئۆردوگا زۆرەملیەکان گوزراونەتەوە، تەنیا لەبەرئەوەی شکست بەشۆڕشی گەلی کورد بھێنرێت‌و رۆحی نەتەوەیی لەنێو دڵی میللەتی کوردا لەریشەوە دەربکرێت. لەدوای راپەڕینە مەزنەکە، خەڵکی گێڵدەرە بۆ جارێکی تر دەچنەوە سەر زێدی باوباپیرانیان‌و ئاوەدانی دەکەنەوە. ئێستا ژمارەی دانیشتووانەکەی دەگاتە زیاتر لە ٥٠ خێزانە، ئەمە جگە لەوەی چەندین خێزانی تر تەنیا لەوەرزی ھاوین‌و کاتی کشتوکاڵکردندا بەشێوەیەکی کاتی دەگەڕێنەوە بۆ سوود وەرگرتن‌و خزمەتکردنی باخەکانیان‌و فرۆشتنی بەرووبومەکانیان. ئەم گوندە زۆربەی زەویەکانیان دێمین‌و باخی زۆری بەرداریان ھەیە، وەکو ھەرمێ و ھەڵوژە ھەروەھا خاوەنی رەزێکی زۆرن لەبەر ئەوەی سەرچاوەی ئاویان زۆر کەمە بۆ بەراو، بۆیە سەوزەوات لەم گوندەدا زۆر کەمە یاخود باشتروایە بڵێین ھەر خێزانێک تەنیا بەشی پێویستی خۆی بەراو دەکات وەکو بامێ و تەماتە و سەوزەوات.[٥]


وێنەکان[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ Kurdistan Regional Government. KRG. سەردان لە ڕێکەوتی 2012-08-09.
  2. ^ https://www.facebook.com/muhammad.faiqkallhury[بەستەری مردوو]
  3. ^ http://hemnbarznji.blogspot.com/p/blog-page_3275.html
  4. ^ https://www.facebook.com/muhammad.faiqkallhury[بەستەری مردوو]
  5. ^ https://www.facebook.com/%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C-%DA%AF%DB%8E%DA%B5%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%87-136233286547160/