بەریتانیای مەزن
| بەریتانیای مەزن | |
|---|---|
 | |
| بەشێکە لە | British Isles |
| ناو بە زمانی فەرمی | Breatainn Mhòr، Breten Veur، Great Breetain، Great Britain، Prydain Fawr |
| ناسناو | Blighty، Albion، Britannia |
| ناونراوە لەدوای | Britannia، Brutus of Troy، British |
| ناسناوی خەڵک | Brit |
| کیشوەر | ئەورووپا |
| وڵات | شانشینی یەکگرتوو |
| ناوچەی کاتی | جی ئێم تی |
| ناوچەی جوگرافی | British Isles |
| پێداچوونی ناوچەیی | شانشینی یەکگرتوو |
| پۆتانی شوێن | ٥٣°٥٠′٠″N ٢°٢٥′٠″W |
| بەرزترین خاڵ | Ben Nevis |
| دانیشتووان | ٦٥٬١٢١٬٠٠٠ |
| ڕووبەر | ٢٢٨٬٩٣٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
 | |
بەریتانیای مەزن (بە ئینگلیزی: Great Britain) دوورگەیێکە ھەڵکەوتوو لە باکووری ڕۆژاوای ئەورووپای کیشوەریدا و بەشی سەرەکیی شانشینی یەکگرتووە. ئەم دوورگەیە نۆھەمین دوورگەی گەورەی جیھان و یەکەمین دوورگەی گەورەی ئەورووپایە. ژمارە دانیشتووانی نزیک بە ٥٩٫٦ ملیۆن کەسە، سێھەمین دوورگەی پڕ دانیشتووانی جیھانە، بریتانیای مەزن ھەریەکە لە وڵاتانی ئینگلتەرا و سکۆتلاند و وێڵز دەگرێتەوە کە ئینگلتەرا گەورەترین بەشە ڕووبەری ھەیە.
مێژوو
[دەستکاری]چەرخی پێش مێژوو
[دەستکاری]لەوانەیە بەریتانیای مەزن بۆ یەکەمجار لەلایەن ئەو کەسانەوە ئاوەدان کرابێتەوە کە لە ڕێگەی پردە وشکانییەکەی وشکانی ئەورووپاوە پەڕیونەتەوە. شوێنپێی مرۆڤ کە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە ھەشتسەد ھەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە لە نۆرفۆڵک دۆزراوەتەوە[١] ھەروەھا شوێنەواری مرۆڤە سەرەتایییەکان (لە «بۆکسگرۆڤ کواری»، لە پارێزگای ساسێکس) نزیکەی پێنجسەد ھەزار ساڵ لەمەوبەر دۆزراونەتەوە[٢] و مرۆڤی مۆدێرن نزیکەی سی ھەزار ساڵ لەمەوبەر. تا نزیکەی چواردە ھەزار ساڵ لەمەوبەر بە ئیرلەنداوە بەسترابووەوە. لەم دواییانەدا -بۆ ھەشت ھەزار ساڵ لەمەوبەر- پەیوەندییەکی وشکانی لەگەڵ کیشوەرەکەدا لە ڕێگەی ناوچەیەکەوە مابووەوە کە زۆربەی زۆنگاوە نزمەکان بوون و لەگەڵ ئەوەی ئێستا بە دانمارک و ھۆڵەندا ناسراوە دەیبەستەوە.[٣]
لە شێدەر جۆرج -لە نزیک بڕیستۆڵ- پاشماوەی جۆرە گیانلەبەرە ڕەسەنەکانی ئەورووپای کیشوەری وەک ئاسک، ورچی قاوەیی، و ئەسپی کێوی دۆزرانەوە، لەگەڵ پەیکەرە ئێسکێکی مرۆڤ کە بە «پیاوی شێدەر» ناسراوە و مێژووەکەی بۆ نزیکەی ٧١٥٠ پ.ز دەگەڕێتەوە.[٤] بەریتانیای مەزن لە کۆتاییی دوا سەردەمی سەھۆڵبەندان بوو بە دوورگە کاتێک ئاستی دەریا بەرزبووەوە بەھۆی توانەوەی ڕووبارە سەھۆڵینەکان، لەگەڵ گەڕانەوەی ھاوسەنگی دواتری توێکڵی [زەوی]. دانیشتووانی بەریتانیای مەزن لە سەردەمی ئاسن بە بریتۆنەکان ناسراون، و بە زمانە سێڵتییەکان قسەیان کردووە.
سەردەمی ڕۆمانی و سەدەکانی ناوەڕاست
[دەستکاری]
ڕۆمانەکان دەستیان بەسەر زۆربەی دوورگەکەدا گرت (تا دیواری ھادریان لە باکووری ئینگلتەرا)، و ئەمەش بوو بە پارێزگای بریتانیای ڕۆمانی کۆن. لە ماوەی پێنجسەد ساڵ دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی، بریتۆنەکان لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی دوورگەکەدا لەلایەن ھۆزە جێرمانییە داگیرکەرەکانەوە (ئەنگڵەکان، ساکسۆنەکان و جوتەکان، کە زۆرجار بە کۆمەڵ بە ئەنگڵۆساکسۆنەکان ناودەبرێن) گۆڕدران یان کۆچیان پێ کرا. لە نزیکەی ھەمان کاتدا ھۆزە گایلییەکان لە ئیرلەنداوە ھێرشیان کردە سەر باکووری ڕۆژاوا، و ھەردوو پیکتەکان و بریتۆنەکانیان لە باکووری بەریتانیا لەخۆگرت، و لە کۆتاییدا پاشایەتیی سکۆتلەندایان لە سەدەی نۆیەمدا پێکھێنا. باشووری ڕۆژھەڵاتی سکۆتلەندا لەلایەن ئەنگڵەکانەوە نیشتەجێ کرا و تا ساڵی ١٠١٨ی زایینی بەشێک بوو لە پاشایەتیی نۆرسەمبریا. لە کۆتاییدا دانیشتووانی باشووری ڕۆژھەڵاتی بەریتانیا بە گەلی ئینگلیز ناوزەد کران، کە بە ناوی ئەنگڵەکانەوە ناونرابوون.
ئاخێوەرە جێرمانییەکان ئاماژەیان بە بریتۆنەکان دەکرد وەک وێڵزییەکان، و ئەم زاراوەیە بە تەنھا بۆ دانیشتووانی ئەو شوێنەی کە ئێستا بە وێڵز ناسراوە بەکاردەھێنرا، بەڵام لە ناوەکانی وەک «واڵاس»، و لە بڕگەی دووەمی «کۆرنواڵ»دا مایەوە. ناوی «Cymry» -کە ناوێک بوو بریتۆنەکان بۆ وەسفکردنی خۆیان بەکاریان دەھێنا- بە ھەمان شێوە لە وێڵزی مۆدێرن بۆ کەسانی خەڵکی وێڵز سنووردارە، بەڵام لە زمانی ئینگلیزیشدا لە ناوی شوێنی «کەمبریا»دا ھەیە.[هامش ١] ئەو بریتۆنانەی لە ناوچەکانی وێڵز و کەمبریا و کۆرنواڵی ئێستا دەژیان لەلایەن ھۆزە جێرمانییەکانەوە وەرنەگیران، ئەمەش ڕاستییەکە کە لە مانەوەی زمانە سێڵتییەکان لەم ناوچانەدا تا ماوەی دواتر ڕەنگی دایەوە.[٥] زۆرێک لە بریتۆنەکان لە کاتی داگیرکاریی جێرمانییەکان بۆ سەر باشووری بەریتانیا کۆچیان کرد بۆ ئەو ناوچەیەی کە ئێستا بە «بریتانی» ناسراوە، کە تا ئێستاش بە زمانی بریتۆنی قسەی پێ دەکرێت کە زمانێکی سێڵتییە و پەیوەندییەکی نزیکی بە وێڵزی و کۆرنییەوە ھەیە و لە زمانی کۆچبەرەکانەوە وەرگیراوە. لە سەدەی نۆیەمدا زنجیرەیەک ھێرشی دانمارکی بۆ سەر پاشایەتییەکانی باکووری ئینگلتەرا بووە ھۆی ئەوەی بکەونە ژێر دەسەڵاتی دانمارک (ناوچەیەک کە بە «Danelaw» ناسراوە). لەگەڵ ئەوەشدا لە سەدەی دەیەمدا ھەموو پاشایەتییە ئینگلیزییەکان لە ژێر سایەی یەک فەرمانڕەوادا وەک پاشایەتیی ئینگلتەرا یەکخران کاتێک «نۆرسەمبریا» وەک دوا پاشایەتیی پێکھێنەر لە ساڵی ٩٥٩ی زایینیدا بۆ ئێدگار ملەکەچ بوو. نۆرمانەکان لە ساڵی ١٠٦٦دا ئینگلتەرایان داگیرکرد، ئەوانەی کارگێڕییەکی زمانی نۆرمانییان ھێنا، کە لە کۆتاییدا لەناو چوو. وێڵز لە ساڵی ١٢٨٢ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەنگڵۆ-نۆرمان، و لە سەدەی شانزەھەمدا بە فەرمی بە ئینگلتەراوە لکێنرا.
سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی
[دەستکاری]
لە ٢٠ی تشرینی یەکەم ١٦٠٤ پاشا جەیمس -کە بە جیا لەسەر ھەردوو تەختی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا دانیشتبوو- خۆی وەک «پاشای بەریتانیای مەزن و فەڕەنسا و ئیرلەندا» ڕای گەیاند،[٦] و کاتێک لە ساڵی ١٦٢٥ کۆچی دوایی کرد -و ئەنجومەنی تایبەتی شاژن لە ئینگلتەرا خەریکی داڕشتنی ڕاگەیاندنی پاشای نوێ «چارڵزی یەکەم» بوو- تۆماس ئێرکین یەکەم ئێرلی کێلی -کە ھاوپۆلێکی سکۆتلەندی بوو- سەرکەوتوو بوو لە پێداگری لەسەر بەکارھێنانی دەستەواژەی «پاشای بەریتانیای مەزن» کە جەیمس پێی باشتر بوو لە جیاتی پاشای سکۆتلەندا و ئینگلتەرا (یان بەپێچەوانەوە).[٧] لە کاتێکدا ئەم نازناوە لەلایەن ھەندێک لە جێنشینەکانی جەیمسیشەوە بەکارھێنرا، ئینگلتەرا و سکۆتلەندا وەک دوو دەوڵەتی جیاواز لە ڕووی یاسایییەوە مانەوە، و ھەریەکەیان پەرلەمانی خۆیان ھەبوو تا ساڵی ١٧٠٧ کاتێک ھەر پەرلەمانێک یاسای یەکێتیی بۆ پەسەندکردنی پەیمانی یەکێتی پەسەند کرد کە ساڵی پێشوو لەسەری ڕێککەوتبوون. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی یەک پاشایەتی بە یەک پەرلەمانی خاوەن دەسەڵات لە ١ی ئایاری ١٧٠٧ەوە. پەیمانی یەکێتی ناوی دەوڵەتە نوێیەکەی کە لە ھەموو دوورگەکان پێکھاتووە بە «بەریتانیای مەزن» دیاری کرد، لە کاتێکدا بە «یەک پاشایەتی» و «شانشینی یەکگرتوو» وەسفی کرد. بۆیە زۆربەی مێژوونووسان پێیان وایە ئەو دەوڵەتەی لە ھەموو دوورگەکان پێکھاتبوو و لە نێوان ساڵانی ١٧٠٧–١٨٠٠دا بوونی ھەبووە یان «بەریتانیای مەزن»ە یان «پاشایەتیی بەریتانیای مەزن».[هامش ٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Ghosh, Pallab (7 February 2014). "Earliest footprints outside Africa discovered in Norfolk". BBC News. Retrieved 7 February 2014.
- ↑ Gräslund, Bo (2005). "Traces of the early humans". Early humans and their world. London: Routledge. p. 62. ISBN 978-0-415-35344-1.
- ↑ Edwards, Robin & al. "The Island of Ireland: Drowning the Myth of an Irish Land-bridge?" Accessed 15 February 2013.
- ↑ Lacey, Robert. Great Tales from English History. New York: Little, Brown & Co, 2004. ISBN 0-316-10910-X.
- ↑ Ellis, Peter Berresford (1974). The Cornish language and its literature. London: Routledge & Kegan Paul. p. 20. ISBN 978-0-7100-7928-2.
- ↑ "England/Great Britain: Royal Styles: 1604-1707". Archontology.org. 13 March 2010. Retrieved 27 April 2013.
- ↑ HMC 60, Manuscripts of the Earl of Mar and Kellie, vol.2 (1930), p. 226.
کتێبنامە
[دەستکاری]- Pliny the Elder (translated by Rackham, Harris) (١٩٣٨). Natural History. Harvard University Press.
- Ball، Martin John (١٩٩٤). The Celtic Languages. Routledge. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-٠١٠٣٥-١.
- Butler، Alban (١٩٩٧). Butler's Lives of the Saints. Continuum International Publishing Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٦٠١٢-٢٥٥-٥.
- Frodin، D. G. (٢٠٠١). Guide to Standard Floras of the World. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٧٩٠٧٧-٢.
- Spencer، Colin (٢٠٠٣). British Food: An Extraordinary Thousand Years of History. Columbia University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣١-١٣١١٠-٠.
- Andrews، Robert (٢٠٠٤). The Rough Guide to Britain. Rough Guides Ltd. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٣٥٣-٣٠١-٦.
- Dawkins، Peter (٢٠٠٤). The Shakespeare Enigma. Polair Publishing. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٥٤٥٣٨٩-٤-١.
- Major، John (٢٠٠٤). History in Quotations. Cassell. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٤-٣٥٣٨٧-٣.
- Else، David (٢٠٠٥). Great Britain. Lonely Planet. ژپنک ٩٧٨-١-٧٤٠٥٩-٩٢١-٤.
- Kaufman، Will؛ Slettedahl، Heidi Macpherson (٢٠٠٥). Britain and the Americas: Culture, Politics, and History. ABC-Clio. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٤٣١-٨.
- Oppenheimer، Stephen (٢٠٠٦). -9780786718900 Origins of the British. Carroll & Graf. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٨٦٧-١٨٩٠-٠.
{{cite book}}: نرخی|ناونیشان=بپشکنە (یارمەتی) - Room، Adrian (٢٠٠٦). Placenames of the World. McFarland. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٢٢٤٨-٧.
- Massey، Gerald (٢٠٠٧). A Book of the Beginnings, Vol. 1. Cosimo. ژپنک ٩٧٨-١-٦٠٢٠٦-٨٢٩-٢.
- Taylor، Isaac (٢٠٠٨). Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. BiblioBazaar. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٥٩-٢٩٦٦٧-٣.
- Legon، N.W.؛ Henrici، A. (٢٠٠٥). Checklist of the British & Irish Basidiomycota. Royal Botanic Gardens, Kew. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٢٤٦-١٢١-١.
- Cannon، P.F.؛ Hawksworth، D.L.؛ M.A.، Sherwood-Pike (١٩٨٥). The British Ascomycotina. An Annotated Checklist. Commonwealth Mycological Institute & British Mycological Society. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٥١٩٨-٥٤٦-٦.
- Cunliffe، Barry (٢٠٠٢). The extraordinary voyage of Pytheas the Greek (چاپی revised). New York: Walker & Co. ژپنک ٠-١٤-٠٢٩٧٨٤-٧. OCLC ٤٩٦٩٢٠٥٠.
- O'Rahilly، T. F. (١٩٤٦). Early Irish History and Mythology (چاپی reprinted 1964, 1971, 1984). Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies. ژپنک ٠-٩٠١٢٨٢-٢٩-٤.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]- Coast – the BBC explores the coast of Great Britain.
- The British Isles
- 200 major towns and cities in the British Isles
لینکی ڤیدیۆ
[دەستکاری]- Pathe travelogue, 1960, Journey through Britain 4 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- Pathe newsreel, 1960, Know the British 4 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- Pathe newsreel, 1950, Festival of Britain 5 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «Cymru» ناوی پارێزگای «وێڵز»ە بە زمانی وێڵزی.
- ↑ لە ساڵی ١٨٠١دا بەریتانیای مەزن لەگەڵ پاشایەتیی ئیرلەندا یەکیان گرت -لە ڕێگەی یاسایەکی یەکێتییەوە- تا ببێتە شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا، و لە ساڵی ١٩٢٢دا دەوڵەتی ئیرلەندای ئازاد لە شانشینی یەکگرتوو جیا بووەوە، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی ناوی ئەم دووەمیان بۆ «شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندای باکوور».
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «هامش» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="هامش"/> نەدۆزرایەوە