میرزا جەواد قازی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

میرزا جەواد قازی، كوڕی شێخ جه‌لال، ساڵی 1260ی هه‌تاوی له‌ مه‌هاباد، یا گوندی "سریلاوا"ی ده‌ڤه‌ری مه‌هاباد، له‌ دایک بوو. پاشی ته‌واو كردنی ده‌رسه‌ سه‌ره‌تایی‌یه‌كان، بۆ خوێندن و فێربوونی زانیارییه‌ ئایینی‌یه‌كان ڕووی كرده‌ حوجره‌. ساڵی 1901، "ئۆسکار مان"، سه‌رۆک و پارێزه‌ری كتێبخانه‌ی سه‌لته‌نه‌تیی ئه‌ڵمان، بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زمانه‌ ئێرانییه‌كان هاته‌ ئێران. سه‌ردانی لوڕستان و كوردستانی كرد، بۆ گرداریی ئه‌ده‌بی زاره‌كی و هه‌روه‌ها فێربوونی زمانی كوردی، له‌ مه‌هاباد مایه‌وه‌. ئه‌وده‌مه‌ جه‌واد له‌ ته‌مه‌نی بیست ساڵیدا، له‌ مزگه‌وتی شاده‌روێشی مه‌هاباد به‌ فه‌قێیه‌تی هێشتا خه‌ریكی خوێندنی علوومی دینی بوو. ئۆسكار مان له‌ لای میرزا جه‌واد، زمانی كوردیی له‌هجه‌ی موكری ده‌خوێند و له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌و ئه‌ركه‌دا ئه‌ویش زمانی ئینگلیسی فێری جه‌واد ده‌كرد. هه‌ڵبه‌ت میرزا جه‌واد پێشتریش هه‌ندێكی ئینگلیسی له‌ لای یه‌كێک له‌ كاربه‌ده‌ستانی نه‌خۆشخانه‌ی ئه‌مریكایی له‌ مه‌هاباد خوێندبوو. لێكۆڵینه‌وه‌كانی ئۆسكار مان تا 1903 درێژه‌ی كێشا، له‌ گه‌ڕانه‌وه‌دا بۆ ئه‌ڵمان، میرزا جه‌وادیش له‌ گه‌ڵی چوو و له‌وێ درێژه‌ی به‌ خوێندن دا.

دوای ماوه‌یه‌ك، خوێندنی به‌رزی له‌ ڕشته‌ی مافدا به‌ دوایی گه‌یاند و هه‌ر له‌وێ، له‌ باڵوێزخانه‌ی ئێران دامه‌زرا. له‌و ماوه‌یه‌دا هاوكارییه‌كی نزیكی له‌گه‌ڵ ئۆسـكار مان كـرد بۆ وه‌رگێڕانی ئاڵمانیی‌ كتێبی "زاراوه‌ی کورده‌ موکرییه‌کان" كه‌ به‌ "تۆحفه‌ی موزه‌ففه‌رییه‌" ناسراوه‌ و ساڵی 1906 له‌ به‌رلین چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌‌. دوكتۆر جه‌واد هه‌ر له‌ به‌رلین، له‌ گه‌ڵ كچه‌ ئاڵمانییه‌ك زه‌ماوه‌ندی كرد و هیچ منداڵی لێی نه‌بوو. له‌ 1928 گه‌ڕایه‌وه‌ تاران و بووبه‌ ڕاوێژكاری به‌رزی دیوانی له‌ وه‌زاره‌تی داد. سه‌ر له‌نوێ له‌ تاران زه‌ماوه‌ندی كرده‌وه‌، به‌ڵام تا دوایی ته‌مه‌ن هه‌ر به‌ وه‌جاغ‌كوێری مایه‌وه‌. ساڵێك دوایه‌، داوای له‌ بنه‌ماڵه‌ی قازی له‌ مه‌هاباد كرد كه‌ برازا هه‌تیوه‌كه‌ی بۆ ڕه‌وانه‌ی تاران بكه‌ن تا سه‌رپه‌رشتیی بكا و ده‌رسی پێبخوێنێ. ئه‌وه‌ بوو كه‌ "محه‌ممه‌د قازی"، وه‌رگێڕی به‌ناوبانگی پاشه‌ڕۆژ، ڕۆیشته‌ لای مامی و له‌ ژێر چاوه‌دێری وی درێژه‌ی به‌ خوێندن دا.

دوكتۆر جه‌وادی قازی، به‌ سه‌ر حه‌وت زمانی: ئینگلیسی، ئاڵمانی، فه‌ره‌نسی، عه‌ڕه‌بی، فارسی، توركی و كوردی‌دا شاره‌زایی هه‌بوو. ژماره‌یه‌ک وتار و لێكۆڵینه‌وه‌ی به‌ زمانی ئاڵمانی له‌ دوا به‌جێماوه‌، كه‌ هه‌ندێكیان له‌ گۆڤاره‌كانی ئه‌و سه‌رده‌می ئاڵماندا چاپ كراون؛ نموونه‌ی ئه‌و وتار و لێكۆڵینه‌وانه‌، وتارێكه‌ له‌ سه‌ر هۆزی مه‌نگوڕ، كه‌ له‌ گۆڤارێکی ئاڵمانیدا چاپ كراوه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ک به‌ ناوی "ده‌ستوور و یاسای كورده‌واری" كه‌ له‌ گۆڤاری "زانستی به‌راوردكاری ماف"دا، له‌ ساڵی 1909 بڵاو كراوه‌ته‌وه‌. گرینگیی نووسراوه‌كانی دوكتۆر جه‌وادی قازی له‌وه‌دایه‌ كه‌ یه‌كه‌م كوردێک بووه‌ كه‌ به‌ زمانی ئاڵمانی وتاری له‌ سه‌ر كورد نووسیوه‌. به‌ پێی ئاماژه‌ی مامۆستا محه‌ممه‌د قازی، دوكتۆر جه‌واد له‌ ساڵی 1958 به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ كۆچی دوایی كرد و له‌ گۆڕستانی "ئیمام‌زاده‌ عه‌بدوڵڵا"ی تاران نێژرا.

یەکێک لەو شتە تازانەی دەرکەوتوون، دەنگی میرزا جەوادی قازییە کە ئۆسکار مان تۆماری کردووە. موجتەبا کۆلیوەند دە وتارێکیدا کە بە ئەڵمانی نووسیویە، بە وردی ئاماژە بەو تۆمارکراوانە دەکا(سەردێڕی وتارەکە: دەنگەکانی ڕابردوو).

ئۆسکار مان ئەو دەنگانەی، بە یارمەتیی پڕۆفسۆر دوکتۆر نۆیهاوس، بە فۆنۆگڕاف تۆمار کردوون. فۆنۆگڕاف یەکەم دەزگای تۆمارکردنی دەنگ بووە کە ئێدیسۆن سازی کردووە و یەکەم جار لە ساڵی ١٨٧٧دا بە تاقی کراوەتەوە.

ئەو تۆمارکراوانە سێ دانەن:

١. شێعرێکی نالی کە میرزا جەواد بە گۆرانی دەیڵێ. میرزا جەواد ئەو بەیتەی ناڵی بەو شێوەیە دەڵێ: "بۆچی نەگریم سەد کەڕەتم دڵ دەشکێنی// بۆچ مەی نەڕژێ شیشە لە سەد جێوە شکاوە"؛ موجتەبا کۆلیوەند دە وتارەکەیدا بەو شێوەیەی تۆمار کردووە: "بۆچی نەگریم سەد کەڕەتم دڵ دەشکێنی// مەی بۆ نەڕژێ شووشە لە سەد لاوە شکاوە"؛

٢. گۆرانییەکی فۆلکلۆری بە دەنگی میرزا جەواد؛

٣. خوێندنەوەی دەقی کوردی بە دەنگی میرزا جەواد. دەقەکان بە ئاڵمانیش دەخوێندرێنەوە. وێدەچێ دەنگە ئاڵمانییەکە ئی ئۆسکار مان بێ.

ڕەنگە ئەو دەنگە تۆمارکراوانە یەکێک لە کۆنترین بەڵگەکانی تۆمارکردنی دەنگ بە زمانی کوردی بن. بەداخەوە لەو سێ بەڵگانە هەر دوویان ماون. زۆر وێدەچێ یەکیان(گۆرانییە فۆلکلۆرییەکەی بە دەنگی میرزا جەوادی تۆمار کراوە) شکابێ.

لە سەر ماڵپەڕی کتێبخانەی نەتەوەیی بەرلین دەنگی میرزا جەوادی بڵاو کراوەتەوە.


سەرچاوە[دەستکاری]

  • عەبدوڵڵا سەمەدی (نووسەری مەهابادی)
  • کورتەمێژووی بنەماڵەی قازی لە ویلایەتی موکری، خەلیلی فەتاحی قازی، وەرگێڕ و ئامادەکار: حەسەنی قازی
  • ژمارە ٣ی گۆڤاری کتێبخانەی نەتەوەیی بەرلین و مونیخ، ساڵی ٢٠١٢
  • Stimmen aus der Vergangenheit- Eine kurdisch-musikalische Entdeckung im Nachlass von Oskar Mann- Mojtaba Kolivand