بۆتانی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

بۆتانی یەکەکە لە دەڤۆکەکانی زارەوی کورمانجی، دەڤۆکی بۆتانی زیاتر لە دەڤوکی بادینان و دهوک دەچێت بەراورد لەگەل دەڤووکەکانی تری کورمانجی لە ڕووی قسەکردنەوە، هەروها هەو سنووری یەکترن، دەڤۆکی بۆتانی یەکەکە لە دەولامەندترین دەڤوکی کورمانجی کە ژمارەیەکی یەکجار نووسین و خەباتی شعری و داستانی کوردی کورمانجی بە دەڤوکەی بوتانی و لە دەڤەری جزیرای بۆتان سەریان هلداوە، جزیری بۆتان لە ناوچەیەکی سەختی چیایدا ھەلکەوتووە تاکو ئێستاشێ لەگەلدا بێت حکومەتی تورکیا نەتوانیەوە بە سەریدا زالبێت، ئەم ناوچەیە بە سەدان داستانی وەک مام و زین نووسەری وەک ئەحمدێ خانێ و شعرەکانی وەک مەلایێ جزیری و ھەونەرمەندەکانی وەک محمد عەرەف جزراوی، هەروها مریام خان بۆتانی یش یەکەمین ژنی کورد بوو کە بۆ یەکەمین جار گورانی لە سەر مەسرح وتراوبێتەوە.

ناودارەکانی جزیری بۆتان[دەستکاری]

عەلی حەریری ھەلبەستوانەکی کوردە، خەلکی جزیری بۆتانە، و یەکەمین کەس بووی کە ھەلبەستی بە کورمانجی نووسیبێت، ژیان و مردنی ئەوندە ڕۆن و ئاشکرا نیە بەلام خانێ لە شعرەکانی دا بە مردوو ناوی دەبیت، ھندەک لە نووسەرەکان تەخمینی ئەوە دکەن ژیان و مردنی دەکەوێت سالی ١٠٠٩–١٠٧٩

مریەم خان (١٩٠٤- ١٩٤٩) گۆرانیبێژی کوردی لەدایکبووی بۆتانە. مریەم خان یەکەمین ژنە گۆرانیبێژی کوردە کە گۆرانییەکانی لەسەر قەوان یان گرامافۆن تۆمار کراوە.

حمەدی خانی (١٦٥١–١٧٠٧) ھۆزانوان و نووسەری گەورەی گەلەی کوردە. ئەحمەدی خانی لە یەکەم کەسانێک دادەنن کە لەسەر کوردایەتی و نەتەوەخوازیی کوردی نووسیویەتی. بەناوبانگترین بەرھەمی کتێبی شیعری مەم و زینە

شێخ ئەحمەدی جزیری (١٥٧٠–١٦٤٠) ناسراو بە مەلای جزیری شاعیرێکی کلاسیکی کوردە کە بە دامەزرێنەری شێوەزاری کلاسیزمی کرمانجی ژووروو سەر بە شێوەزاری بۆتانی دادەنرێت. جزیری لە گرنگترین شاعیرانی کلاسیکی کوردە و لەگەڵ ئەحمەدی خانی، فەقێ تەیران، مەلای باتە بە گرنگترین شاعیرە کۆنەکانی کرمانجی دادەنرێن. ئەو دیوانە شیعرێکی بە شێوەزاری کورمانجی لێ بەجێ ماوە.

فەقێی تەیران (١٥٦٣-١٦٤١) ھەلبەستوانەکی ناوداری کلاسیکی کوردی خەلکی جزیری بۆتانە. زۆر کەم لەسەر ژیانی نووسراوە. گوتراوە کە لە کاتی لاویدا دۆستی مەلای جزیری بووە. ئەوەی لە پەیوەندییەکەی لەگەڵ جزیری ماوەتەوە وتووێژێکی شێعرییە لە نێوان ئەم دوو شاعیرەدا. مارف خەزنەدار ماوەی ژیانی بە ١٥٦٣ تا ١٦٤١ دیاری کردووە، بەڵام کوردۆ ئەم ماوەیەی بە ١٥٩٠ تا ١٦٦٠ تۆمار کردووە.

میرعەبدولعەزیز بەدامەزرێنەری میری بۆتان دادھنرێت وزۆرجار بەم میرنشینەش وتراوە میرنشینی ئازیزان یاخود عەزیزان کەلەناوچەی جزیرەودەورووبەری درووست بووە، بۆتی یاخود بوختی ھۆزێکی گەورەی کۆنی کورد بووە و لەناوچەی جزیرە جێگیر بووە لە میرنشینی بۆتاندا.

میر جەلادەت بەدرخان (٢٦ی نیسانی ١٨٩٣–١٩٥١) سیاسەتمەدار، ڕۆژنامەڤان و زمانناسی کورد بوو. میر جەلادەت کوڕی ئەمین عالی کوڕی بەدرخان پاشایە، ٢٦ی نیسانی ساڵی ١٨٩٧ لە ئەستەمبوڵ لەدایکبووە. ھەر لە پایتەختی ئەوسای ئیمپراتۆریەتی عوسمانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و فێرگەی بەرزی یاسای تەواو کرد.

کامەران بەدرخان لەدایک بووی ٢١ی ئابی ١٨٩٥ لەشاری ئیستەنبوڵ لە تورکیا، لەسەردەمی چالاکییەکانی ڕۆڵی ھەبووە لە دامەزراندنی کۆمەڵەی خۆیبوون لە سووریا وە بەردەوام ھاوکاری براکەی جەلادەت عالی بەدرخان بووە لەسەر ڕۆژنامەی ڕوناھی و ھاوار، ھەر لە شامیش گۆڤاری ڕۆژا نوی بڵاوکردۆتەوە لەدوایشدا گۆڤاری ستێریشی دەکردووە

سەرچاوەکان[دەستکاری]