فەیلییەکان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

فەیلییەکان کۆمەڵە کوردێکی ئێرانین لە لوڕستان و کرماشان و ئیلام سەر بە ئێران دەژین وە هەروەها بەشێکیش لە عێراق لە ڕۆژهەڵاتی دیجلە کە فەیلی شیعەن دەژین لە بەغداد و پارێزگای دیالە. ئەم زارەوەیە (فەیلی) بەکۆمەڵێک هۆزی (لوڕی) دەوترێت ، کە نیشتەجێی (پێشکۆ ، پشتکۆ ) ی زنجیرە چیای زاگرۆس بوون ، زۆربەی مێژوو نوسان ، کۆکن کە لە ڕەچەلەکی (ئیلامی ) یا (گۆتییەکان) بوون ، کە لە ناوەڕاست و باشووری عێراق ژیاون ، لە ناوچەکانی (مەندەلی،زڕباتییە،بەدرە،جەسان،خانەقین،کەرکوک،بەغدا،کوت،عەمارە و بەسرە). کە لەلایەن چەند کەسانێکی ڕۆژهەڵات ناسی وەکو (فلادمێر مینۆرسکی) رووسی و (جۆن ماڵکۆن) و توێژەری کورد (د.اسماعیل قوماندار) پشتگیری ئەو بۆچونە دەکەن ، کەبڕوای وایە سەرەتای دەرکەوتنی زاراوەی (فەیلی) لە سەدەی شازدە بووە ، ئێستاش ئەم زاراوەیە بۆ ئەو کوردانە بەکاردێت ، کە نیشتەجێی ئەو ناوچانەن کە بەر دەوڵەتی عێراق کەووتون .

نەهامەتی کوردە فەیلییەکان[دەستکاری]

کێشەی کوردە فەیلییەکان وەک کێشەی عەرەبە شیعەەکان پەیوەستە بەو ململانێیە سیاسیانەی نێوان دەوڵەتی عوسمانی تورک و سەفەوی ئێرانی ، کە رێخۆشکەربوو دابەشکردای دانیشتوانی ناوچەکە لە نێوان دووکەوتەی ئێرانی و عوسمانی . زۆر لە شیعە عێراقیەکان بە دووکەوتەی ئێرانی ناونوسکران ، کە لە ناویاندا کوردە فەیلیەکان بوون لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی ڕووبەڕوی جیاکردنەوە بونەتەوە لەگەڵ توێژو چینەکانی تری کۆمەڵگای عێراقی . لە ساڵی (۱۹۲٤) یاسای ڕەگەزنامەی عێراقی جەختی لە دابەشکردای گەلی عێراقی کردەوە بۆ سێ بەش لەسەر بنەمای ئایین و نەتەوە . لەبەر ئەوەی کوردە فەیلیەکان رێبازی شیعە بوون ، بە ڕەچەڵەک ئێرانی ناونوس کران بۆیە هەمیشە کەوتونەتە بەر هێرشیدەسهەڵات دارانی عێراق . لە دوای هاتنی ڕژێمی بەعس بۆ سەر دەستهەڵات و دەست بەسەر داگرتنی ، لە ساڵی (۱۹٦۸)ەوە کوردە فەیلیەکان ڕووبەڕوی شاڵاوی توندی ڕاگواستن و لەناو بردن بونەوە . لە سەرەتای ساڵانی (۱۹۷۰) ڕژێمی بەعسی پێشوو نزیکەی (٤۰۰۰۰) چل هەزار کوردی فەیلی ڕاکوێزی ئێران کرد ، بە بیانوی کە ڕەچەڵەکیان ئێرانیە. لە درێژایی ئەم سیاستە بەرامبەر بە کوردە فەیلیەکان ، لەساڵی (۱۹۸۰) بەپێی بڕیاری (٦٦٦) مافی هاوڵاتیبونیان لێسەندرایەوە ، ئینجا دەست گیرا بەسەر ماڵ و سامانانەکەیان . هێرشی زۆۆر توند و دڕندانە دەکرانە سەر کوردە فەیلیە بە زەوتکردنی ئافرەت و کوشتنی پیاو و منداڵەکان ، کەلە مێژوودا کەم وێنەبووە . لە میانەی چەوسانەوەو توندوتیژی ، سەرۆکی پێشووی عێراق (صدام حسین) بڕیارێکی نوێ هاتە کایەوە ، کە بڕیاردرا ئەو پیاوەی عێراقییە و ژنەکەی فەیلیە دەبێ لێی جیا ببێتەوە ، بەرامبەر بە (٤۰۰۰) چوار هەزار دینار ئەگەر سەرباز بێت ، (۲٥۰۰) دوو هەزار و پێنج سەد دینار (بەپێی دراوی پێشوی عێڕاق) ئەگەر سڤیل بێت . بەپێی ئامارەکانی (خاچی سوور) و (مانگی سوور)ی نێودەوڵەتی ، (٤۰۰۰۰۰) چونر سەد هەزار هاوڵاتی (فەیلی) بونەتە قوربانی ڕژێمی پێشووی عێراق ، بە کوژران و ڕاگواستنەوە . لەدوی ڕوخانی ڕژێمی پێشوی عێراق ، لە ساڵی (۲۰۰٦) یاسای ڕەگەزنامەی عێراقی ، بڕیاری (٦٦٦)ی ساڵی (۱۹۸۰)ی پوچەڵکردەوە . لەم یانەدا کۆمەڵێک لە کوردە فەیلیەکان توانیان مافەکانیان بەدەست بهێننەوە .

سەرچاوە[دەستکاری]