مەلا مەحموودی بایەزیدی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

مەلا مەحموودی بایەزیدی یان بازیدی (لەدایکبووی ١٧٩٧، بایەزید – مردووی ١٨٥٩) نووسەر، مێژوونووس، وەرگێڕ و شاعیری سەدەی نۆزدەی کوردە. بایەزیدی خاوەنی چەندین نووسراوەی پەخشانە بە کرمانجی و چەندین وەرگێڕانیشی ھەیە. پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ کونسوڵی ئەوکاتی ڕووسیادا، واتە ئەلکساندەر ژاپا، ھەبووە، کە کوردی باش دەزانی. ھەندێ جار ژاپای وتوویەتی کە کوردەکان قەرزداری مەلا مەحمودن لەبەر ئەوەی زۆرلایەنی ڕۆشنبیری پاراستووە.

ژیان[دەستکاری]

وەک لە ناوەکەیەوە دیارە لە ناوچەی بازید لەدایکبووە. سەرەتای ژیانی تووشی کۆمەلێک کێشەی کۆمەڵایەتی و ئابووری بوە ئەویش بەھۆی ھەڵکەوتی جێگاکەی کە شوێنێکی سنووری نێوان (ڕوسیا - عوسمانی) بووە. ھەر لە سەرەتای ژیانییەوە چوەتە ڕیزی قوتابیانی مزگەوتکان و زانستی ئیسلامییەوە و توانی بڕوانامەی ئیسلامی وەربگرێت. دواتر سەردانی وڵاتی ئێرانی کردووە وە لە شاری تەبرێز نیشتەجێ بووە. لەوێدا دەستی بە خوێندن کردووە تاوەکوو فێری زمانی فارسی بووە و شارەزاییەکی باش لە زانستی ئەدەبی، مێژوویی و فەلسەفی پەیدا کردووە. لەکاتی گەڕانەوەی بۆ شاری بازید، دواتر بەرەو ئەرزەڕوم ڕۆیشتوە لەوێدا نیشتەجێ بووە، بەڵام دیار نییە کە لە وێدا گیانی لەدەست داوە یاخود بەرەو شوێنێکی تر ڕۆیشتووە.

بواری ڕۆشنبیری[دەستکاری]

مەلا مەحمودی بایەزیدی شارەزاییەکی باشی لە زانستی شەرعیدا ھەبووە، چەندین کەس لە ژێر دەستی ئەودا خوێندوویانە. زمانی فارسی، عەرەبی، تورکی باش دەزانی کارتێکردنی لەسەر بڵاوبونەوەی ڕۆشنبیری و ڕووناکبیری ئەودا ھەبوە چونکە ئەدەبیاتی ئەوانی دەخوێندەوە و سوودی لێ وەردەگرت. شارەزایی لە مێژوودا ھەبووە. وەرگێڕێکی خاوەن بەھرە بووە. چەندین بەرھەمی فارسی و تورکی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی. ھەندێ جار نازناوی فەقێ مەحموود ئەفەندییان پێبەخشیوە. بەڵام لە کوردستان بە مەلا محموودی بایەزیدی بەناوبانگە.

بەرھەمەکان[دەستکاری]

  1. کتاب عادات و تقالید اکراد: کە تایبەت بوو بە ڕەوشتە کۆمەڵایەتییەکانی کوردان وەک شەھیانێن کوردی، ئاشتی و شەڕ، کە وەریش گێڕدراوەتە سەر زمانی ڕووسی لە ساڵی (١٩٦٣) لە لایەن (م. ڕۆدینکۆ). وە دکتۆرە شوکرییە رەسوڵ وەریگێڕاوەتە سەر شێوازی (کورمانجی خواروو) لە ساڵی (١٩٨٢) لە (بەغدا) چاپ کراوە.
  2. تحفە الخلان فی لسان الکرد: کە دەربارەی ڕێزمانی کوردییە، کە تاوەکوو ئێستاش دەستنووسەکەی لە پەرتوکخانەی سالیکۆف شیدرن لە شاری سان پترو سبورگ لە ڕووسیا پارێزراوە.
  3. وەرگێڕانی بەشی یەکەم لە پەرتووکی شەرەفنامە لە فارسیەوە بۆ کوردی، لە ساڵی ١٨٥٨.
  4. مێژووی نوێی کوردستان ساڵی ١٨٥٧.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

فصلنامە کشکول، فصلنامۀ علمی اسناد و نسخە ھای خطّی مناطق کردنشین، شمارە ٣، ١٣٩٥.