کوردیی باکووری
| کورمانجی | |
|---|---|
| کورمانجی، کرمانجی | |
| قسەی پێدەکرێ لە |  کوردستان تورکیا عێراق ئێران سووریا ئەرمەنستان |
| ناوچە | ڕۆژھەڵاتی ناوین |
| ژمارەی ئاخێوەران | ٢٣ ملیۆن[ژێدەر پێویستە] (ڕێکەوت نەدراوە) |
| بنەماڵەی زمان | |
| کۆدەکانی زمان | |
| ISO 639-3 | kmr |
 | |
کوردیی باکووری یان کورمانجی یەکێکە لە شێوەزارە سەرەکییەکانی زمانی کوردی کە ٦٠٪ی ئاخێوەران پێکدەھێنێت.[١] زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زارە کوردییەکان، لە ھەر چوار پارچەی کوردستان دەئاخێورێت، لە باشووری کوردستان لە پارێزگای دھۆک و شنگال، و لە ڕۆژاوای کوردستان لە قامیشلۆ و حەسیچە و دێرک و عاموودێ و کۆبانی و عەفرین، لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش لە خۆی و سەڵماس و ورمێ و بوژنۆرد دەئاخێورێت.
ئاخێوەران
[دەستکاری]باکووری کوردستان
[دەستکاری]زۆربەی کوردانی باکووری کوردستان بە کورمانجی دەدوێن. بە زۆری لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات و ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات نیشتەجێن و ئەوانی دیکەش لە ناوچەکانی تری تورکیا.
ڕۆژاوای کوردستان
[دەستکاری]ھەموو کوردانی ڕۆژاوای کوردستان کە لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا نیشتەجێن بە کورمانجی دەدوێن.
باشووری کوردستان
[دەستکاری]لە باشووری کوردستان لە زۆر شوێن قسەی پێ دەکرێت، بەڵام بە تایبەتی لە پارێزگاکانی دھۆک و نەینەوا قسەی پێ دەکرێت.[٢]
ڕۆژھەڵاتی کوردستان
[دەستکاری]لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە شارەکانی ورمێ، سلیڤانا، سێرۆ، ماکۆ، سەڵماس، بوژنۆرد، قۆچان و شارەکانی دیکەی پارێزگاکانی ورمێ و خۆراسانی باکوور و ھەندێکیش لە پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی.
مێژوو
[دەستکاری]کرمانجیی پێش مۆدێرن
[دەستکاری]ھەرچەندە کورد لە پێش سەردەمی ئیسلامدا باسیان لێوە کراوە، بەڵام ھیچ زانیارییەک لەسەر زمانی کوردی پێش سەردەمی ئیسلام لەبەر دەستدا نییە. یەکەم باس لە زمانی کوردیی کرمانجی لەلایەن نووسەری کلدانیی سەدەکانی ناوەڕاست ئیبن وەحشییە (کۆچی دوایی ٩٣٠/١) لە نامیلکەکەیدا سەبارەت بە ئەلفوبێکان ھاتووە. ڕۆژھەڵاتناس جۆزێف ھامەر ھەروەھا بانگەشەی بوونی ئەلفوبێیەکی بۆ زمانەکە کردووە.[٣]
کرمانجی ڕەنگە لە سەدەی ١٠ تا ١٢ھەمدا زمانێکی وێژەیی بووبێت بە پێکھێنانی زۆرێک لە خانەدانە کوردییەکان وەک حەسەنوویییەکان، ڕەوەندییەکان، ئەییووبییەکان و بەتایبەتی لەژێر دەسەڵاتی مەروانییەکان کە فەرماندەیی بووژانەوەیەکی ئابووری و کولتووریی بەرچاویان دەکرد. بەڵام، وا ڕاپۆرت کراوە کە زمانی کارگێڕی و ژیانی کولتووریی مەروانییەکان بە تەنیا عەرەبی بووە. لەژێر دەسەڵاتی ئەییووبییەکاندا، زۆرێک لە زانایان ئاماژە بەوە دەکەن کە کرمانجی پێگەیەکی تایبەتی بەدەستھێناوە، بەڵام دانی بەوەدا دەنێن کە بەڵگەکان کەمن بەھۆی نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراوی کرمانجی لە دادگای ئەییووبیدا.[٤]
یەکەم بەڵگەی نووسراوی ناسراوی کرمانجی لە بەرھەمە جوگرافییەکەی «موعجەم ئەلبولدان»ی یاقووت ئەلحەمەویدایە کە تێیدا چەند وشەیەک لە دەقێکی تەمومژاویدا ناسراونەتەوە. یەکەم دەقی دروستی کرمانجی بریتییە لە نوێژێکی نێردراوی مەسیحی بە ڕێنووسی ئەرمەنی لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٤ھەمەوە.[٥]
گرنگیپێدانێکی گەشەسەندوو بە بەکارھێنانی کرمانجی لە وێژەدا لە سەدەی ١٤ھەمەوە دەستی پێکرد، کاتێک کوردستان خاوەنی سەقامگیرییەکی ڕامیاری و بووژانەوەی ئابووریی ڕێژەیی بوو. بەڵام، تا سەدەی ١٦ھەم نەبوو کە نەریتێکی وێژەیی کرمانجی سەری ھەڵدا. لەم سەردەمەدا، شەرەفخانی بدلیسی لە میرنشینی بدلیسەوە، نووسیویەتی کە سەرکردەیەکی دیاریکراوی قەڵای دێرزین زۆربەی شیعر و لێکدانەوە ئایینییەکانی خۆی بە کرمانجی نووسیوە. جگە لەوەش، لە کاتی گەشتەکانیدا بۆ کوردستان، ئەولیا چەلەبی ستایشی دامەزراوەکانی خوێندنی ناوچەکانی ئامێدی و ئاکرێی کردووە و لە بەرھەمەکەیدا پەخشێکی شیعری کرمانجیی شاعیرێکی ناوخۆیی وەرگرتووە. زانایانی دیار لەم قۆناغەدا کە بەرھەمەکانیان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە، بریتین لە مەلای جزیری، فەقێ تەیران، عەلی تەرەماخی و ئەحمەدی خانی. بە پێچەوانەی ھاوڕێکانی، خانی بە مەبەست کاری کردووە بۆ کۆدکردنی کرمانجی وەک زمانێکی نووسراو.[٦] کرمانجیی پێش-مۆدێرن لە سەدەی ١٩ھەمدا لەگەڵ دابەزینی میرنشینە کوردییەکان دەستی بە پاشەکشە کرد.[٧]
کرمانجی لە نێوان گرووپەکانی تردا
[دەستکاری]لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا، ئاشوورییەکان لە توور عەبدین گۆڕانیان بەسەردا ھات لە قسەکردن بە زمانی نەریتی خۆیان تۆرۆیۆ بۆ کرمانجی یان عەرەبی.[٨] ئەرمەنییە کوردئاخێوەکانیش بوونیان ھەیە و پێش کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان نزیکەی ١١٠ گوندی ئەرمەنیی کرمانجی-ئاخێو لە بێشیری و سلیڤان ھەبوون.[٩][١٠]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی
- ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ Sheyholislami (2021)، لاپەڕەکانی 611–612.
- ↑ Sheyholislami (2021)، لاپەڕەکانی 612–613.
- ↑ Sheyholislami (2021)، لاپەڕە 613.
- ↑ Sheyholislami (2021)، لاپەڕە 614–617.
- ↑ Sheyholislami (2021)، لاپەڕەکانی 620–621.
- ↑ Gaunt، David (٢٠٠٦). Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I (بە ئینگلیزی). Gorgias Press. لاپەڕە ٤. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٣٠١-٠.
- ↑ Galip، Özlem Belçim (٢٠٢٠). New Social Movements and the Armenian Question in Turkey: Civil Society vs. Springer. لاپەڕە ١٦١. ژپنک ٩٧٨٣٠٣٠٥٩٤٠٠٨.
- ↑ Kévorkian، Raymond (٢٠١١). The Armenian Genocide: A Complete History. Bloomsbury Publishing. لاپەڕە ٣٥٥. ژپنک ٩٧٨٠٨٥٧٧٣٠٢٠٦.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
| شێوەزارەکان | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ئەلفوبێکان | |||||
| ڕێکخراوەکان | |||||
| زمانەوانان |
| ||||
| پەیوەندیدار | |||||
| زمانی حکوومی | |
|---|---|
| زمانەکانی فەرمیی کەمایەتییەکان | |
| زمانەکانی دیکەی کەمایەتییەکان | |
| زمانە ئاماژەییەکان | |
| زمانی فیکە | |
| زمانی حکوومی | |
|---|---|
| زمانەکانی کەمایەتییەکان | |
| شێوەزارەکانی عەرەبی | |
| زمانەکانی کۆچبەران | |
| زمانە ئاماژەییەکان | |
| زمانە فەرمییەکان | |
|---|---|
| زمانە فەرمییەکانی کەمایەتییەکان | |
| زمانەکانی کەمایەتییەکانی دیکە | |
| زمانە ئاماژەییەکان | |
| مێژوو | 
 | |
|---|---|---|
| جوگرافیا | ||
| سیاسەت | ||
| ئابووری | ||
| کۆمەڵگا | ||
| ھێماکان | ||
| ھێزە بەرگرییەکان | ||
| مێژوو |  | |
|---|---|---|
| جوگرافیا | ||
| سیاسەت | ||
| ئابووری | ||
| کۆمەڵگا |
| |
| ھێماکان | ||
| ھێزە بەرگرییەکان | ||
دەروازەی ئێران
دەروازەی تورکیا
دەروازەی عێراق
دەروازەی کوردستان
دەروازەی زمان
دەروازەی زمانی کوردی
دەروازەی ئازەربایجان
دەروازەی ئەرمەنستان
دەروازەی سووریا
 | ئەم وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
- لقوپۆپی زمانی کوردی
- شێوەزارەکانی کوردی
- زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور
- زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
- زمانەکانی پارێزگای گێڵان
- زمانەکانی ئەرمەنستان
- زمانەکانی ئازەربایجان
- زمانەکانی گورجستان
- زمانەکانی ئێران
- زمانەکانی عێراق
- زمانەکانی ئوردن
- زمانەکانی کازاخستان
- زمانەکانی قرغیزستان
- زمانەکانی لوبنان
- زمانەکانی ڕووسیا
- زمانەکانی سووریا
- زمانەکانی تورکیا
- زمانەکانی تورکمانستان
- زمانەکانی کوردستان