کانی (شاعیر)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

کانی نازناوی شیعریی شاعیری کلاسیکی کورد، عەبدولجەبار ئاغای کوڕی حاجی مەلا عەبدوڕەحمانی کوڕی حاجی تەھای کوڕی حاجی عەبدوڵڵای کوڕی عەبدولقادر ئاغای کوڕی محەمەد ئاغای کوڕی قەرەنی دۆغرەمەچییە. کانی شاعیرێکی نەفس بەرز و چاونەترس و ئازا بوو، حاجی مەلا عەبدوڕەحمانی باوکی زانایێکی ئایینی گەورە و ناودار بووە و لە سەردەمی عوسمانییەکاندا کراوە بە (موستەنتیق) لە شاری ھەولێر. بنەماڵەی دۆغرەمەچی، لە بنەچەکەدا دەچنە سەر بەگزادەکانی جافان نزیکەی چوارسەد ساڵێک لەمەوبەر دوو برا لەو ھۆزە، لەبەر ھەندێ گیر و گرفتی میرات دابەشکردن و موڵک و ماڵ، کەس و کاری خۆیان جێدێڵن و ڕوو دەکەنە شاری کەرکووک، برای گەورەیان ناوی (حەسەن) و برای بچووکیشیان ناوی (ئەحمەد) دەبێ، دەبنە شاگردی دارتاشێک، بەڵام لەبەر ئەوەی ھاتوچووی جافەکان بەسەر ئەو شارەدا بووە و حەزیان نەکردووە خزمەکانیان بیانبینن کرێکاری دەکەن، بۆیە ئەوێیان بەجێھشتووە و ھاتوونەتە ھەولێر و بوونەتە شاگردی دارتاشێکی ئەم شارە و لەبەر دڵسۆزیی و خزمەتگوزارییەکان، وەستاکەیان کچێکی دەبێ و دەیدا بە (حەسەن)ـی برا گەورە و لە ھەولێر جێگیر دەبێ و (ئەحمەد)یش روودەکاتە (ئەستەمبۆڵ) و لەوێ دەبێتە دارتاشێکی ناوداری وا کە ھەموو جۆرە نەخش و نیگارێکی لە دار پێ دروست بکرێ، بۆیە پێیان گوتووە "دۆغرەمچی"* و ھەر ئەو ناوەش بووە بە نازناوی (حەسەنـی)ـی برای، دارتاشی لە ھەولێر و بنەماڵەی دۆغرەمەچی لەم شارەی ھەولێر، ھەموویان دەچنەوە سەر ئەو وەستا (حەسەن)ـە دارتاشە، کانی شاعیریشمان رۆڵەیێکی زیرەک و زیندووی ئەم بنەماڵە دێرینەی دۆغرەمەچییە بووە و بە نەفس بەرزی ژیاوە و بەسەر بڵندیش سەری ناوەتەوە.

کانی لە چ ساڵێکدا لە دایک بووە؟[دەستکاری]

ئەگەر ئێمە بۆ زانینی ساڵی لە دایک بوونی (کانی) شاعیرمان پشت بەو سەرچاوە چاپکراوانە ببەستین کە ئێستا لەسەر کانییان نووسیوە، وەکو گۆڤاری ھەتاو و پێشەکییەکی (لەیلە و مەجنوون) و مێژووی ئەدەبی کوردی و گۆڤاری ھەولێر ئەوا دەبێ بە بێ سێ و دوو لێکردن ساڵی ١٩٠٢ دابنێین بە ساڵی لە دایک بوونی "کانی"!! بەڵام ئەگەر لە سەرێکی دیکەشەوە پشت بەو ڕایە ببەستین کە لە دیوانە دەستنووسەکەیدا وەک ڕاستییەکی بێگومان خراوەتە ڕوو و زۆر لە رۆشنبیر و شارەزایانی ئەو بنەماڵەیەش دەیگێڕنەوە و نووسەرێکیش بە ناوی (ب. کاوە) لە وتارێکی ڕۆژنامەی (التاخی)دا ئەو ڕاستییەی دووبارە کردۆتەوە کە دەڵێ: "لەو دەمەی (کانی) لە دایک دەبێ، عەبدوڕەزاق ئاغای شاعیر و سەرۆکی شارەوانیی ئەوسای ھەولێر و دۆستی ھەرە نزیکی باوکی، ڕادەسپێرێ ناوی بنێن (عەبدوجەبار ئاغا) بۆ ئەوەی بە لێکدانەوەی حیسابی (ئەبجەد) ساڵی ١٣١٥ـی کۆچی بگرێتەوە کە ساڵی لە دایک بوونییەتی. لە کاتی وەرگێڕانی ئەم ساڵە کۆچییەش بۆ ساڵی زایینی دەبینین بەرامبەر بە ١٨٩٧ دەوەستێ بە پێی ئەم زانیارییە نوێیەش، کە لە ١٢/٥/١٩٥٧دا کۆچی دوایی دەکات، بە حیسابی ساڵی زایینی، تەمەنی شەست ساڵ بووە، واتا لە (١٨٩٧-١٩٥٧)دا ژیاوە، ئەمەش زۆر لە ڕاستییەوە نزیکترە لە چاو ئەو ڕایەی کە دەڵێ لە (١٩٠٢)دا لە دایک بووە و لە تەمەنی ٥٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە!!.

چەند نموونەیەک لە ھۆنراوەکانی کانی[دەستکاری]

سەر فرۆناکەم[دەستکاری]

سەر فرۆناکەم بۆ عالەم چونکە عالی ھیممەتم ناچۆێنم بۆ ھەموو دنیا لە دەستم رەغبەتم
ئێمە سائیل لە عالەم سائیلە عالەم بەخوا عیزەتی نەفسم ھەیە ناڵێمە حاتەم قبیللەتم
من کە ڕازی بووم بەکەم نابم لە شاھەنشاھی کەم گەر نەکەم شەکوایی حاڵم کێ دەزانێ زیللەتم
سیم و زەڕ گەر چم نەبێ ئەمما دڵم موستەغنیە شاھیدە ئاسارەکەم مەعلووم ئەکا ماھییەتم
ناکەس و نائەھل و ناقیس ھەر نەزانن چاترە کامڵ و دانا لە گوفتارم دەزانن قیمەتم
زاھیرم ھەر مەردی مەیدانم وەکوو شێری دلێر گوێت لە بەیتم بێ دەکا ئیسپاتی نوتق و قووەتم
عاریفی عەسرم، ئەدیبم، حوڕ و سەربەست و فەھیم بۆ موحابا شاعیرم، مەشھوورە (کانی) شوھرەتم

خزمینە وەرن[دەستکاری]

خزمینە وەرن تاکو بە قوربانی وەتەن بین قوربانی چیا و دەشت و بیابانی وەتەن بین
تا کەی لە کون و قوژبنی وێرانە بمێنین با ئیدی لەسەر کۆششی عمرانی وەتەن بین
تا کەی بگرین ئێمە وەکوو ھەوری بەھاری؟ وەک رەعدی سەما دایما ناڵانی وەتەن بین
بۆچ پێنەکەنین لەم چەمەنستانە وەکو گوڵ؟ بۆچ غونچە سیفەت سەر بە گریبانی وەتەن بین؟
بۆ گەردەن و سینە و کەمەری دوژمنی بەدخوو با دەست بە قەمە و خەنجەری بڕڕانی وەتەن بین
یا رەب چ دەبێ ئێمەش ئەگەر (ھەروەکوو بەعزێ) لەشکرشکەن و رۆستەمی مەیدانی وەتەن بین
تا کەی ئەدوێی (کانی) لە ئەوسافی خەت و خاڵ وا چاکە لەمەولا کە غەزەلخوانی وەتەن بین؟!

سەرچاوە[دەستکاری]

دیوانی کانی، کۆکردنەوەی: موەفەق ئەکرەم کانی، چاپخانەی ئەلحەوادت، بەغدا/١٩٨٠.