ئەشکەوتی شانەدەر

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

پۆتانەکان: پۆتانەکان: Unable to parse latitude as a number:٣٦٫٨٠٠٦

ئەشکەوتى شانەدەر

ئەشکەوتی شانەدەر (Şaneder)

ئە‌م ئە‌شکە‌وتە کە لە باکووری رؤژئاوای کێوە‌کانی زاگرۆس، لە کوردستانی عێراق ھە‌لکە‌وتوە، خاوە‌ن کێمە‌لیک ئاسە‌واری کۆنینە‌ناسی زۆر پاراو لە چاخی کۆن بە‌ردی ناوە‌ندی ھە‌تا دواییە‌کانی نوێ بە‌ردیە. ئە‌م ئە‌شکە‌وتە دەکەوێتە قەزای مێرگەسۆر و سەر بە پارێزگای ھەولێرە. ٢٢٠٠ پێ بەرزە لە ئاستی ڕووی زەریاوە، دەکەوێتە سەر بەرزایی لوتکەی چیای برادۆست و مێژووی ئەم ئەشکەوتە دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی کۆن بۆ ٨٠٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین و بە کۆنترین و گەورەترین ئەشکەوت دادەنرێت لە عێراقدا. لە بەرزایی (١٨ م) و درێژایی (٤٠ م) و پانایی (٢٧ م) کە فراوان دەبێت بۆ ناوەوە تا دەگاتە نزیکایی (٦٠ م). لەساڵی ١٩٥١ تا ١٩٦١ ھەڵکۆڵینی سەرەتایی تێدا کراوە لە لایەن زانا (ڕالف سولیکی) بە پاڵپشتی بەڕێوەبەرایەتی گشتی شوێنەوار لەو کاتەدا، ئەم ھەڵکۆڵینەش تەواو نەکراوە و لە ئەنجامی ئەم ھەڵکۆلینەش چوار چین دۆزراوەتەوە.

دیتنە‌وە‌ی کۆمە‌لیک ئیسکلیتی مرؤفە‌کانی نیئاندرتال لە توی موستری ئە‌م ئە‌شکە‌وتە، وە‌ک خالیکی گرینگ رە‌چاودە‌کری لە لیکولینە‌وە‌کانی چاخی کؤن بە‌ردی زاگرؤس و رؤژھە‌لاتی ناوە‌راست. ئە‌م دؤزرانە‌وە‌یە رە‌نگ دانە‌وە‌یە‌کی زؤری بوو: تا ئە‌و رادە‌یە کە نیوی شانە‌دە‌ر بؤ کؤنینە‌ناسە‌کان و تە‌نانە‌ت بؤ خە‌لکی ئاسایی وە‌بیر ھینە‌رە‌وە‌ی نیئاندرتالە‌کان بووە و ھە‌یە. بە‌لام دە‌سکە‌وتە‌کانی شانە‌دە‌ر تە‌نیا تایبە‌ت نیە بە ئاسە‌وارە‌کانی چاخی کؤن بە‌ردی. بلاوبونە‌وە‌ی کتیبی«گؤرستانی سە‌رە‌تای نؤی بە‌ردی شانە‌دە‌ر» لە لایە‌ن سولکی و ھاوکارانی نیشان دە‌ری ئە‌و راستیە‌یە کە ئاسە‌وارە کؤنینە‌ناسیە‌کانی دوای چاخی کؤن بە‌ردیش، زؤر شتی بو گوتن پییە. ئە‌م کتیبە بریتیە لە دە‌سکە‌وتی لیکۆلینە‌وە‌ی ئاسە‌وارە‌کانی گؤرستانی تؤی (ب١)ی سە‌ردە‌می سە‌رە‌تای نؤی بە‌ردی کە لە دوایین روژە‌کانی کؤتایی وە‌رزی ھە‌لقە‌ندنی زانستی (١٩٦٠) لە ئە‌شکە‌وتی شانە‌دە‌ر دؤزرایە‌وە.

گؤرستانی ناو براو لە قولایی یە‌ک میتری لە بنی ئە‌شکە‌وتە‌کە بە دریژایی و پانایی٦×٦میتر لە لای سە‌رە‌وە‌ی ئە‌شکە‌وتە‌کە دیتراوە‌تە‌وە کە لە ئە‌نجامی ئە‌م ھە‌لقە‌ندنە‌دا ٢٦ گؤر بریتی لە جە‌ستە‌ی٣٥ مرؤف و پیشکە‌شی زؤر بو مردوە‌کان دؤزراوە‌تە‌وە.

مردوە‌کان زیاتر بە شیوە‌ی گرمؤلە و وە‌ک منال لە‌نیو زگی دایک دا نیژرابوون و زؤربە‌ی ھە‌رە زؤریان منالی ساوا و منالی گە‌ورە‌تر بوون. تە‌واوی مردوە‌کان لە‌سە‌ر بە‌ستینیک لە خؤلە‌میش و خە‌لوز ناشترابوون و تە‌واوی گؤرستانە‌کە بە تویژیک لە گلە سورە و زیخی زە‌رد داپؤشرابوون. نزیک لە نیوە‌ی گؤرە‌کان پیشکە‌شی مردوانیان لە گە‌ل بوو کە بریتین لە: شتی رازینە‌رە‌وە، ھیلکە شە‌یتان، کە‌رە‌سە‌ی سازکراو لە ئیسکان، دە‌ستاری بە‌ردی و یە‌ک ملوانکە‌ی مسی. بوونی ئە‌م شتە مسیە، رە‌نگە نیشاندە‌ری بوونی جؤریک پیوە‌ندی بازرگانی لە گە‌ل ئاناتؤلی بیت. ئە‌م کومە‌لە ئیسکلیتی مرؤفە بؤ یە‌کە‌م جار لە سالی ١٩٦٢ بە شیوە‌یە‌کی سە‌رە‌تایی لە لایە‌ن «خوان مؤنیزاگا» لە موزە‌خانە‌ی بە‌غدا لیکولینە‌وە‌یان لە سە‌ر کرا. «دنیس فرە‌مباخ»، مرؤف ناسی لە‌ش، لە سالی ١٩٦٩ بؤ دووە‌م جار بە سە‌ر ئە‌م کومە‌لە لاشە‌یە‌دا چووە کە راپؤرتی ئە‌م لیکولینە‌وە‌یە‌ی لە گؤفاری «سومیر» بلاوکرایە‌وە(١٩٧٠). «ئاناگنوستیس ئاگلاراکیس» ئە‌م لاشە مرؤفانە‌ی وە‌ک بە‌شیک لە تیزی پلە‌ی دؤکتؤرای خؤی ھە‌لبژارد و سالی ١٩٨١ بە سە‌ریان دا چووە و لیکولینە‌وە‌ی لە سە‌ریان کرد. ئاگلاراکیس لە لیکولینە‌وە‌کە‌ی خؤی دا سە‌رنجی زیاتری دا بە خە‌سارناسی لاشە‌کان و بارنامە‌ی خورد و خؤراکی مرؤفە‌کانی شانە‌دە‌ری لە گە‌ل کؤمە‌لگە‌ی سە‌رە‌تای نؤی بە‌ردی «چیای خە‌زینە» ھە‌لسە‌نگاند کە لە رؤژھە‌لاتی کرماشان وە‌دە‌س ھاتبون. بە گویرە‌ی لیکولینە‌وە‌کانی ئاگلاراکیس، دانیشتوانی سە‌رە‌تای نؤی بە‌ردی ئە‌شکە‌وتی شانە‌دە‌ر لە سە‌ردە‌مانیک دا توشی گرفتی بژیوی ھاتون و ئاسە‌واری ئە‌م کە‌م بژیویە لە سە‌ر لاشە‌ی منالە‌کان دە‌بینری. ئاسە‌واری سوانی زؤری ددانە‌کانی پیشی مرؤفە‌کان، تە‌نانە‌ت لە لاشە‌ی لاوە‌کان دا نیشانگە‌ری بوونی خواردە‌مە‌نی ویشک و میوە‌ی توکل دارە لە بە‌رنامە‌ی بژیوی ئە‌و خە‌لکە‌دا.

ئازمایشی «ئیزوتوپ»ی ئە‌نجام دراو لە سە‌ر «کلاژن»ی دە‌رھینراو لە شە‌ش لاشە، زانیاریە‌کی روونترمان لە بە‌رنامە‌ی بژیوی دانیشتوانی سە‌رە‌تای نؤی بە‌ردی شانە‌دە‌ر لە یازدە ھە‌زارسال پیش‌دا، دە‌خاتە بە‌ردە‌م. بە گویرە‌ی ئە‌م دە‌سکە‌وتانە گیا، گیای روە‌ک و میوە بە‌شی ھە‌رە زؤری خواردنی ئە‌وانە. بوونی ژمارە‌یە‌کی زؤر دە‌ستاری بە‌ردی، بوونی ئە‌م جؤرە بژیوە کە بریتی لە گیا و نیوکی ویشکی گیاکان بیت، رادە‌گە‌یینیت.

سە‌رە‌رای ئە‌وە‌ی کە نزیک لە نیو سە‌دە لە نیوان ھە‌لقە‌ندنی زانستی ئە‌م گؤرستانە و بلاو بوونە‌وە‌ی راپؤرتە زانستیە‌کە‌ی جیاوازی ھە‌یە، بە‌لام ئە‌م لیکولینە‌وانە زانستیکی شیاوی سە‌رنج و نؤی لە سە‌ر بارو دؤخی لە‌ش، نە‌خوشیە‌کان، جؤری بژیو، چؤنیتی ئاسە‌وارە مادیە‌کان و تە‌نانە‌ت بیر و بروای کؤمە‌لگای سە‌رە‌تای نؤی بە‌ردی ئە‌م بە‌شە لە زاگرؤس دە‌خاتە بە‌ر دە‌م.

بلاوکرانە‌وە‌ی ئە‌م کتیبە لە سە‌ر دە‌سکە‌وتە‌کانی ئە‌شکە‌وتی شانە‌دە‌ر پیداگرتنیکی دوبارە‌یە لە سە‌ر گرینگایە‌تی ئە‌م شوینە لە روانگە‌ی لیکؤلینە‌وە‌کانی کونینە‌ناسی بە‌ر لە میژووی کوردوستان. بی شک دە‌سپیکردنی دوبارە‌ی لیکولینە‌وە‌کانی کونینە‌ناسی ئە‌م ئە‌شکە‌وتە بە کە‌لک وە‌رگرتن لە تە‌کنیک و شیوازی مودیرن، بنچ و بنە‌وانە تاریکە‌کانی دیکە‌ی رابردوی کوردوستان روون دە‌کاتە‌وە.

پاشماوەکانی نیاندەرتاڵ[دەستکاری]

شانەدەری ١[دەستکاری]

پاشماوەی شانەدەری ١ پیاوێکی نێردەتاڵ بوو کە بە «ناندی» ناسراوبوو لەلایەن دۆزەرە ھەڵکۆڵەرەکانیەوە و تەمەنی لە نێوان ٣٠ بۆ ٤٥ ساڵان دەبوو کە بە تەمەنێکی زۆر دادەنرێت بۆ مرۆڤی نێردەتاڵ. پیاوی (شانەدەری ١) قەبارەی کەلەسەریی ١٦٠٠ سم٣ بوو، بەرزی باڵای ١٧٠ سم بووە و ھەروەھا جەستەی شوێنەواری شێواندنێکی سەختی پێوە دیاربووە. یەکێک بووە لەو چوار ئێسکەپەیکەرەی بەشێوەیەکی تەواو دۆزراونەتەوە لە ئەشکەوتەکەدا کە نارێکی تاسانی دەروونییان پێوە دیاربووە و لە باری پیاوی شانەدەری ١ دا بە ڕادەیەک ناڕێکییە دەروونییەکە سەخت بووە کە بۆتە ھۆی ئازار پێ گەیاندنی بەشێوەیەکی رۆژانە.[١]

نوێترین شیکاری شانەدەری ١ لەلایەن ئێریک ترینکاوس پرۆفیسۆری زانکۆی واشنتۆن و سباستیان ڤیلۆت دکتۆر لە (ناوەندی نەتەوەیی فەڕەنسی بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی) پشتڕاستی دەکەنەوە کە گەشەکردنی پێکھاتەی شێوەی ئێسکی لە ڕێڕەوی گوێچکەی دا بۆتە ئەنجامی لەدەستدانی توانای بیستن بەشێوەیەکی سەخت. گەشەکردنی ئەم پێکھاتە ئێسکییە پیشاندەری دیاردەی (گەشەکردنی بە ئێسکبوونی نەزانراو - Of Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis - DISH) کە بە نەخۆشی فرۆستیەر ناسراوە. ئەم دەستنیشانکردنە وا لە شانەدەری ١ دەکات ببێتە کۆنترین نموونەی (ھۆمینین – Hominin) بەڕوونی پیشاندەری ئەم بارەیە و لێکۆڵەران پێکھاتە گەشەکردووە ئێسکییەکانیان لە چەندین شوێنی ئێسکەپەیکەرەکەدا دۆزیوەتەوە.[٢]

لە ئەنجامی چاکبوونەوەی برینەکانی، شانەدەری ١ توانیویەتی مەودایەکی کاتی باش بژی پێش مردنی و ئەگەر مرۆڤە نێردەتاڵەکان توانای ئەنجامدانی نەشتەرگەریان ھەبووبێت لەسەر شانەدەری ١ ئەوا دەیسەلمێنێت کە ڕێگاکانیان سەرکەوتوو بووە لە ھێشتنەوە و پاراستنی ژیان دا. ئەگەر وا دابنرێت لەو مەودا کاتییەدا ھەموو برینەکانی چاکبوونەتەوە ئەوا دەکرێت بگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەم تاکە (شانەدەری ١) بە زیندووی ھێڵدراوەتەوە لەبەر ھۆکارێکی دیاریکراو. زانا لە زانستی مرۆڤزانی دێرین دا (ئێریک ترینکاوس) پێی وایە کە شانەدەری ١ لەلایەن تاکەکانی دیکەوە یارمەتی دراوە بۆ چاکبوونەوە لە برینەکانی. بەھۆی برین و کاریگەرییە لاوەکییەکانی تاسانە دەروونییەکەیەوە ئەگەرێکی زۆر کەم ھەبووە پیاوی شانەدەری ١ توانای پەیداکردنی سەرچاوەی ھەبووبێت بۆ خێزانەکەی یان توانای بەخشینی ھەبووبێت بە کۆمەڵگەکەی بە شێوەیەکی واتادار و ئەمە دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی کە ئەم تاکە بە زیندووی ھێڵدراوەتەوە بەھۆی بەرزی پێگەی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵەگەدا یان ھەبوونی ڕێژەیەکی زۆر لە زانیاری کلتووری لەلای.

شانەدەری ٢[دەستکاری]

پاشماوەی شانەدەری ٢ پیاوێکی نێردەتاڵ بوو لە تەمەنی ٣٠ ساڵی دا و بەڕێژەیەکی کەم ھەوکردنی جومگەکانی ھەبووە. باوەڕ وایە بەرزی باڵای ١٥٧ سم بووە کە کەمترە لە تێکڕای بەرزی باڵای نێرە نێردەتاڵەکان. ھۆکاری مردنەکەی کەوتنەخوارەوەی بەردەکان بووە لە بنمیچی ئەشکەوتەکەەوە کە بۆتە ھۆی تێکشکانی کەلەسەر و ئێسکەکانی بەشێوەیەکی سەخت. ئێسکی کەلەسەری پەستێوراوەتەوە بە نزیکەی ٥–٦ سم و لە کاتی دۆزینەوەی دا زۆربەری ئێسکەکانی نادیاربوون و لەسەر لاقی چەپی جێگەی ددان بوونی ھەبووە. ھەروەھا بەڵگە ھەیە کە شانەدەری ٢ مەراسیمێکی ماڵاوایی بۆ ئەنجامدراوە و کەڵەکە بەردێکی بچووک دۆراوەتەوە لەسەر گۆرەکەی و ئاگرێکی گەورە کراوەتەوە لە شوێنی ناشتنەکەی دا.[٣]

شانەدەری ٣[دەستکاری]

پاشماوەی شانەدەری ٣ پیاوێکی ٤٠–٥٠ ساڵان بووە لە ئەشکەوتی شانەدەری ١ و ٢ دا دۆزراوەتەوە. برینێک لە چەپی نۆھەم پەراسوویەوە بوونی ھەبووە و ئەم برینە پێشنیاردەکات کە ھۆکاری مردنەکە بەھۆی برینێکی کونکردن (تێژەنین)ەوە بووە بە تەنێکی تیژ. گەشەکردنی ئێسک لە چواردەوری برینەکە دەریدەخات لە دوای برینەکە شانەدەری ٣ بەلایەنی کەمەوە بۆ ماوەی چەند ھەفتەیەک ژیاوە لەگەڵ بوونی تەنەکە لەناو برینەکەدا. گۆشەی برینەکە پیشانی دەدات کە ھۆکارەکە خودیی نەبووە بەڵام ھاوڕێکە لەگەڵ کردەی تێژەنینی بەڕێکەوت یان مەبەستدار لەلایەن تاکێکی دیکەوە. لێکۆڵینەوە نوێیەکان پێشنیاردەکەن کە ھۆکاری برینەکە بگەرێتەوە بۆ ھاویژراوی مەودا درێژەوە.[٤]

ئەمە بە سەرەتاترین نموونەی توندوتیژی کەسیی یان دیاریکراو دادەنرێت لە تۆماری بە بەردبووی مرۆڤ دا و تاکە نموونەیە لەنێوان مرۆڤی نێردەتاڵ دا. ھەروەھا بوونی مرۆڤە نوێیە سەرەتاییەکان لە ھەمان سەردەم دا کە خاوەنی چەکی ھاوێژراو بوون لە ڕۆژئاوای ئاسیادا، دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی ئەگەری ھەبوونی ناکۆکی لەنێوان جۆرە جیاوازەکان دا. مرۆڤی شانەدەری ٣ ناڵاندوویەتی بەدەست (ناڕێکی گەشەکردنی جومگەکان - Degenerative Joint Disorder)ەوە لە قاچی دا و بۆتە ھۆی شکاوی یان لەجێ دەرچوون کە لە ئەنجام دا جوڵەیەکەی بە ئازار و سنوورداری ھەبوو. ئێسکەپەیکەرەکە نمایشکراوە لە (ھۆڵی سەرچاوەی مرۆڤ) لە (مۆزەخانەی نەتەوەیی بۆ مێژووی سروشتی) لە شاری واشنتۆنی پایتەخت.[٥]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Ralph S. Solecki؛ Rose L. Solecki و Anagnostis P. Agelarakis (2004). The Proto-Neolithic Cemetery in Shanidar Cave. Texas A&M University Press. پەڕەکان 3–5. ISBN 978-1-58544-272-0. 
  2. ^ “Shanidar Cave. ” Shanidar Cave | Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan, http://bot.gov.krd/erbil-province-mirgasor/history-and-heritage/shanidar-cave.
  3. ^ Cowgill، Libby W.؛ Trinkaus، Erik؛ Zeder، Melinda A (2007). "Shanidar 10: A Middle Paleolithic immature distal lower limb from Shanidar Cave, Iraqi Kurdistan" (PDF). Journal of Human Evolution. 53 (2): 213–223. CiteSeerX 10.1.1.531.4107Freely accessible. PMID 17574652. doi:10.1016/j.jhevol.2007.04.003. لە ڕێکەوتی ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  4. ^ Lietava، Ján (1988). "A Differential Diagnostics of the Right Shoulder Girdle Deformity in the Shanidar I Neanderthal" (PDF). Anthropologie. 26 (3): 183–196. JSTOR 44602496. 
  5. ^ Lietava، Ján (1988). "A Differential Diagnostics of the Right Shoulder Girdle Deformity in the Shanidar I Neanderthal" (PDF). Anthropologie. 26 (3): 183–196. JSTOR 44602496. 

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]