بۆ ناوەڕۆک بازبدە

پارێزگای مێردین

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

پۆتانەکان: 37°21′47″N 40°54′31″E / 37.36306°N 40.90861°E / 37.36306; 40.90861

پارێزگای مێردین
پارێزگا
وڵاتباکووری کوردستان، تورکیا
ناوچەئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
ڕووبەر
 • سەرجەم٨٧٨٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٬٣٩٠ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠٢٢)
 • سەرجەم٨٧٠،٣٧٤
کۆدی تەلەفۆن٠٤٨٢
وێبگەhttp://www.mardin.gov.tr/

پارێزگای مێردین یەکێکە لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات. ڕووبەرەکەی ٨٧٨٠ کیلۆمەتر دووجایە، و ژمارەی دانیشتووانی ٨٧٠،٣٧٤ کەسە (٢٠٢٢).[١][٢] دانیشتووانی پارێزگاکە کوردن و بە شێوەزاری کوردی باکووری قسەدەکەن. ناوەندی پارێزگاکە مێردینە.

دیموگرافیا

[دەستکاری]

پارێزگای مێردین پارێزگایەکی فرەچەشنە لە ڕووی زمان، نەتەوە و ئایینەوە. نەتەوە باڵادەستەکان بریتین لە کورد پاشان عەرەب و ئارامی، کە تێدا کوردەکان زۆرینە پێکدەهێنن. گرووپە بچووکەکانی تر بریتین لە ئەرمەنی، چیچانی و تورکەکان، لە کاتێکدا جوولەکەکان پێش کۆچکردنیان بۆ ئیسرائیل لە دەوروبەری ساڵی ١٩٤٨ لە ناوچەکەدا دەژیان. چیچانییەکان لە ماوەی شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨) لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون.[٣][٤]

کۆمەڵگە تایبەتەکەی مەحەلەمییەکان (مێڵەمێ)یش لە ناوچەکەدا نیشتەجێن.

پارێزگاکە بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت. لە ساڵی ١٩٩٠دا، مەزندە دەکرا کە کوردەکان ٧٥٪ی دانیشتووان پێکدەهێنن.[٥][٦]

پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان

[دەستکاری]

پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی نێوان عەرەب و کورد لە مێژوودا بەهۆی دووژمنایەتی، پێشداوەری و وێنای چەقبەستووەوە دژوار بووە، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا باشتر بووە. عەرەبەکان لەگەڵ ئاشوورییەکان بەشدارییان لە ململانێی کورد و تورکیا نەکرد و پێگەی ئەو دوو گرووپە بە «ملکەچ» بۆ دەوڵەتی تورکیا وەسف کراوە، ئەمەش بێمتمانەیی لە نێوان ئەوان و کوردەکاندا دروست کرد. کوردەکان عەرەبەکانیان وەک سیخوڕی دەوڵەت دەبینی و عەرەبە ناوخۆییەکانی شاری مێردین مەیلیان هەبوو سیاسەتی ناوخۆیی شارەکە قۆرخ بکەن و دەستی بەسەردا بگرن. عەرەبەکان لە ساڵانی ٢٠١٠ەکاندا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر شاری مێردیندا لەدەست دا و پارتی ئاشتی و دیموکراسی (BDP)ی کوردی لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ساڵی ٢٠١٤دا شارەکەی بردەوە. شاری مێردین پێشتر لەلایەن پارتە لایەنگرەکانی دەوڵەتەوە بەڕێوە دەبرا کە لەلایەن عەرەبە ناوخۆییەکانەوە پشتیوانی دەکران.[٧][٨]

سەرباری پەیوەندییە دژوارەکان، خێزانە عەرەبەکان لە ساڵانی ١٩٨٠ەکانەوە پەیوەندییان بە دۆزی کوردەوە کردووە، و سیاسەتوانانی عەرەب و ئاشووری خەڵکی مێردین لەناو پارتی دیموکراتی گەلاندا دەبینرێن، لەوانە میدحەت سانجار و فەبرونییە ئاکیۆل.[٩][١٠]

زمان

[دەستکاری]

لە یەکەم سەرژمێریی تورکیادا لە ساڵی ١٩٢٧، زمانی کوردی ٦٠.٩٪ و عەرەبی ٢٨.٧٪ی دانیشتووان بوون، بە ڕیزبەندی. تورکی وەک سێیەم گەورەترین زمان بوو بە ڕێژەی ٦.٦٪. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٣٥دا، کوردی و عەرەبی وەک دوو زمانی هەرە قسەپێکراو مانەوە بۆ ٦٣.٨٪ و ٢٤.٩٪ی دانیشتووان، بە ڕیزبەندی. تورکی وەک سێیەم گەورەترین زمان مایەوە بە ڕێژەی ٦.٩٪. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٤٥دا، کوردی ٦٦.٤٪، عەرەبی ٢٤.١٪ و تورکی ٥.٦٪ بوو. لە ساڵی ١٩٥٠دا، ژمارەکان بریتی بوون لە ٦٦.٣٪، ٢٣.١٪ و ٧.٥٪ بۆ کوردی، عەرەبی و تورکی، بە ڕیزبەندی. هەمان ژمارەکان ٦٥.٨٪، ١٦.٥٪ و ١٢.٩٪ بوون لە ساڵی ١٩٥٥، و ٦٦.٤٪، ٢٠.٩٪ و ٨.٦٪ لە ساڵی ١٩٦٠. لە کۆتا سەرژمێریی تورکیادا لە ساڵی ١٩٦٥، کوردی وەک گەورەترین زمان مایەوە کە لەلایەن ٧١٪ی دانیشتووانەوە قسەی پێ دەکرا، لە کاتێکدا عەرەبی وەک دووەم گەورەترین زمان مایەوە بە ٢٠٪ و تورکی ٨.٩٪ بوو.[١١][١٢][١٣]

مەزندەیەکی ساڵی ٢٠١٨ زمانی کوردی بە ٧٠٪، عەرەبی بە ٣٠٪ و سوریانی بە کەمتر لە ١٪ داناوە.[١٤][١٥]

ئایین

[دەستکاری]

لە ڕۆژژمێری عوسمانیدا بۆ ساڵی ١٨٩٤–١٨٩٥، سنجاقی مێردین ژمارەی دانیشتووانی ٣٤،٣٦١ کەس بوو و ٧٥.٨٪ پەیڕەوی ئیسلام بوون. گەورەترین کەمینەی ئایینی ئاشوورییە ئۆرتۆدۆکسە سوریانییەکان بوون کە ٩.٩٪ی دانیشتووانیان پێکدەهێنا، دواتر ئەرمەنییە کاسۆلیکەکان بە ٨.٣٪، ئاشوورییە کاسۆلیکەکان بە ٣.٤٪، پرۆتێستانتەکان بە ١.٦٪ و کلدانییەکان بە ٠.٩٪.[١٦][١٧]

موسڵمانان ٩٠.٥٪ی دانیشتووانیان پێکدەهێنا لە ساڵی ١٩٢٧، لە کاتێکدا مەسیحییەکانی مەزهەبە جیاوازەکان ٣.١٪ و جوولەکەکان ٠.٣٪ بوون. لە ساڵی ١٩٣٥دا، موسڵمانان ٩١.٢٪ی دانیشتووانیان پێکدەهێنا، لە کاتێکدا مەسیحییەکان وەک دووەم گەورەترین کەمینە مانەوە بە ٥.٣٪. دانیشتووانی جوولەکە لە ٤٩٠ کەسەوە لە ساڵی ١٩٢٧ بۆ ٧٢ کەس دابەزی. لە ساڵی ١٩٤٥دا، ٩٢.١٪ی دانیشتووان موسڵمان بوون، لە کاتێکدا مەسیحییەکان ٣.٨٪ی دانیشتووان بوون. هەمان ژمارەکان ٩٣.٢٪ و ٦.٨٪ بوون لە ساڵی ١٩٥٥. لە ساڵی ١٩٦٠دا، موسڵمانان ٩٣.٧٪یان پێکدەهێنا و مەسیحییەکان لە ٦.٣٪ مانەوە. هەمان ژمارەکان ٩١.٩٪ و ٥.٧٪ بوون لە ساڵی ١٩٦٥.[١٨][١٩][٢٠]

مەزندە دەکرا کە ٢٥،٠٠٠ ئەندامی ئاشووریی سەر بە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی هێشتا لە ساڵی ١٩٧٩دا لە پارێزگاکەدا دەژیان. تەنها ٤،٠٠٠ ئاشووری لە ساڵی ٢٠٢٠دا لە پارێزگاکەدا مانەوە، کە زۆربەیان لە ساڵانی ١٩٨٠ەکانەوە کۆچیان کردووە بۆ ئەورووپا یان ئیستانبوڵ.[٢١][٢٢][٢٣]

ئابووری

[دەستکاری]

لە مێردین کشتوکاڵ لقێکی گرنگە و ٧٠٪ی داهاتی پارێزگاکە پێکدەهێنێت. ساوەر، نیسک یان گەنم و دانەوێڵەکانی تر بەرهەم دەهێنرێن. لە ناوەندی پارێزگاکەدا، فەرمانبەرێکی زۆری حکوومی هەن، کە زۆربەیان تورکن. بازاڕە نزیکەکان بۆ بازرگانیی دەرەکی سووریا و عێراقن.[٢٤]

مێژوو

[دەستکاری]

یەکەم شارستانیەتی ناسراو سوباری-حورییەکان بوون کە دواتر لە ساڵی ٣٠٠٠ی پێش زایین حورییەکان شوێنیان گرتنەوە. ئیمپراتۆریەتیی ئەکەد لە دەوروبەری ٢٢٣٠ی پێش زایین کۆنترۆڵی بەدەست هێنا و دواتر ئاشوورییەکان، بابلییەکان، هیتییەکان، ئاشوورییەکان جارێکی تر، ڕۆمەکان و بیزەنتینییەکان بەدوایاندا هاتن.[٢٥]

ئاشوورییە ناوخۆییەکان، هەرچەندە بەهۆی جینۆسایدی ئاشووری و ململانێی کورد-تورکیاوە کەمیان کردووە، بەڵام دەستیان بە دوو لە کۆنترین دێرەکانی جیهانەوە گرتووە، دێری «مۆر حەنانیا» (بە تورکی: دەیرولزەعفەران، بە کوردی: دێری زەعفەران) و دێری «مۆر گابرێل» (دەیرولعومور). کۆمەڵگەی مەسیحی لەسەر بەرزاییەکانی «توور عەبدین» و لە شارۆچکەی میدیات چڕ بوونەتەوە، لەگەڵ کۆمەڵگەیەکی بچووکتر (نزیکەی ٢٠٠ کەس) لە ناوەندی پارێزگاکە. دوای دامەزراندنی تورکیا، پارێزگاکە بووەتە ئامانجی سیاسەتی بەتورککردن، بە سڕینەوەی زۆربەی شوێنەوارەکانی کەلەپووری نا-تورکی.[٢٦]

پشکنەرایەتیی گشتی

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٢٧دا نووسینگەی پشکنەری گشتی دروست کرا، کە بە یاسای سەربازی فەرمانڕەوایەتیی دەکرد. پارێزگاکە خرایە ناو «یەکەم پشکنەری گشتی» (بە تورکی: Birinci Umumi Müfettişlik) کە پشکنەری گشتی حوکمی دەکرد. پشکنەرایەتیی گشتی پارێزگاکانی هەکاری، سێرت، وان، مێردین، بەدلیس، ڕحا، خارپێت و ئامەدی دەگرتەوە. پشکنەرایەتیی گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا هەڵوەشایەوە. پارێزگای مێردین هەروەها لە ساڵی ١٩٢٨دا خرایە ناو ناوچەیەکی سەربازیی فراوانترەوە، کە تێدا چوونی بیانییەکان بۆ ناوچەکە تا ساڵی ١٩٦٥ قەدەغە بوو.[٢٧][٢٨][٢٩]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ "İl ve İlçe Yüz ölçümleri". General Directorate of Mapping. Retrieved 19 September 2023.
  2. ↑ https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en
  3. ↑ Tan, Altan (2018). Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (in Turkish). p. 345. ISBN 9789944360944.
  4. ↑ Tan, Altan (2018). Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (in Turkish). p. 346. ISBN 9789944360944.
  5. ↑ Tan, Altan (2018). Turabidin'den Berriye'ye. Aşiretler - Dinler - Diller - Kültürler (in Turkish). p. 249. ISBN 9789944360944.
  6. ↑ https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100
  7. ↑ https://www.jstor.org/stable/176151
  8. ↑ Costa, Elisabetta (2016). Social Media in Southeast Turkey: Love, Kinship and Politics. UCL Press. pp. 14–15. ISBN 9781910634530.
  9. ↑ Biner, Zerrin Ozlem (2019). States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey. University of Pennsylvania Press. pp. xiv–xv. ISBN 9780812296594.
  10. ↑ Costa, Elisabetta (2016). Social Media in Southeast Turkey: Love, Kinship and Politics. UCL Press. pp. 13–14. ISBN 9781910634530.
  11. ↑ Dündar (2000), pp. 157 & 164.
  12. ↑ Dündar (2000), pp. 179–180.
  13. ↑ Dündar (2000), p. 188.
  14. ↑ Dündar (2000), pp. 200–201, 209–210.
  15. ↑ Dündar (2000), p. 220.
  16. ↑ https://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12622357/index.pdf
  17. ↑ Dündar (2000), p. 159.
  18. ↑ Dündar (2000), p. 178.
  19. ↑ Dündar (2000), p. 175.
  20. ↑ https://thearabweekly.com/turkish-assyrians-worry-about-declining-community-fragile-heritage
  21. ↑ Dündar (2000), p. 203.
  22. ↑ Dündar (2000), p. 212.
  23. ↑ Dündar (2000), p. 223.
  24. ↑ https://www.jstor.org/tc/accept?origin=%2Fcontent%2Fpdf%2Foa_chapter_monograph%2Fj.ctt1g69z14.5&is_image=False
  25. ↑ Üngör, Uğur (2011), The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press, p. 245. ISBN 0-19-960360-X.
  26. ↑ Jongerden, Joost (1 January 2007). The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatical Policies, Modernity and War. BRILL. p. 53. ISBN 978-90-04-15557-2.
  27. ↑ Bayir, Derya (22 April 2016). Minorities and Nationalism in Turkish Law. Routledge. p. 139. ISBN 978-1-317-09579-8.
  28. ↑ Fleet, Kate; Kunt, I. Metin; Kasaba, Reşat; Faroqhi, Suraiya (17 April 2008). The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press. p. 343. ISBN 978-0-521-62096-3.
  29. ↑ Jongerden, Joost (28 May 2007). The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatial Policies, Modernity and War. BRILL. p. 303. ISBN 978-90-474-2011-8.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە پارێزگای مێردین تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پارێزگای_مێردین&oldid=1561600»