خەلیفان، سۆران

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
خەلیفان
شار
Khalifan.jpg
خەلیفان is located in کوردستان
خەلیفان
خەلیفان
جێگەی لە کوردستاندا
پۆتانەکان: ٣٦°٣٦′٠٨″N ٤٤°٢٤′٥١″E / ٣٦.٦٠٢٢٢°N ٤٤.٤١٤١٧°E / 36.60222; 44.41417پۆتانەکان: ٣٦°٣٦′٠٨″N ٤٤°٢٤′٥١″E / ٣٦.٦٠٢٢٢°N ٤٤.٤١٤١٧°E / 36.60222; 44.41417
 کوردستان کوردستان
پارێزگا پارێزگای هەولێر
شار خەلیفان
بەرزایی ٦٨٥ مەتر (٢٬٢٤٧ فووت)
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (سۆرانی)
 • ئایین سونی
کۆدی تەلەفۆن ٤٤٠٠٧
بۆ شوێنەکانی تر ھەر بەم ناوەوە، بڕوانە خەلیفان.

شارۆچکەی خەلیفان یەکێکە لە شارۆچکەکانی ھەرێمی کوردستان، دەکەوێتە قەزای سۆران لە پارێزگای ھەولێر.

جوگرافیا[دەستکاری]

خەلیفان (١٠٥ کم) لە شاری ھەولێری پایتەختەوە دوورە و، (١١کم) لە شاری سۆرانەوە دوورە، دەکەوێتە نێوان چوار چیای گەورەوە، کە لە ھەر چوار لاوە دەووری خەلیفانیان داوە، ئەوانیش لە ڕۆژھەلاتەوە چیای کۆڕەک کە یەکێکە لە چیا بەرزەکانی باشووری کوردستان کە بەرزییەکەی دەگاتە (٢٨٨٣ م) و، لە ڕۆژئاواشەوە چیای پانەسەر کە بەرزییەکەی دەگاتە (١٢٠٠ م) و، لە باکوورەوە زنجیرە چیای برادۆست، کە بەرزییەکەی دەگاتە (٢١٦٥ م) ئەویش یەکێکە لە چیا بەرزەکانی باشووری کوردستان، لە باشووریشەوە چیای ھەریرە کە خەلیفان و ھەریر لە یەکتری جیادەکاتەوە، بەرزییەکەی (١٨٥٠ م).

ئاووهەوا[دەستکاری]

چیاکانی نزیک خەلیفان شارۆچکەکەیان جوانتر کردووە، چونکە لە وەرزی زستاندا ھەر چوار چیاکە بەرگێکی سپی جوان دادەپۆشن بە بەفر کە ئەمەش وای کردووە خەلیفان لە وەرزی زستاندا پلەی گەرمییەکەی بگاتە نێوان (٠) و (-١٠) پلەی سیلیزی. خەلیفان لە وەرزی ھاویندا پلەی گەرمییەکەی لە مانگی تەمموزدا لە نێوان (٣٠ و ٤٠) پلەی سیلیزی «سەدی» دایە و، لە مانگەکانی تری ھاویندا تەنھا لە نێوان (٢٣ و ٢٩) پلەی سیلیزی دایە، کە ئەوەش بەھۆی ھەڵکەوتەی شوێنە جوگرافییەکەی و بوونی ڕووباری خەلیفان لە ناوەندی شارەکە، کە ئەو ڕووبارە زۆرترین ڕێژەی سپینداری لێ چاندراوە، زۆرتر لە ھەموو جێگەیەکی تری کوردستان و عێراق، ئەمەش دیمەنێکی جوانی بەخشیوە بە خەلیفان.

مێژووی دروستبوونی خەلیفان[دەستکاری]

بە نوسراوی سەرۆکایەتی کۆمار شارەدێی خەلیفان بنیادنرا کە ناوەندی شارەدێیەکە دەکەوێتە گوندی خەلیفان سەر بە ڕەواندز.

ناوی خەلیفان[دەستکاری]

ھیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی نووسراو لەبەردەستدا نییە تاکوو شیکاری ئەم چەمکە بکات، ئەو سەرچاوانەی کە باون لەناو جەماوەر بەشێوەی زارەکییە، گوایە لە گەلیاوانەوە ھاتووە و، ڕایێکی تر دەڵێت لە کاتی ھاتنی لەشکری ئیسلام بۆ دەڤەرەکە دوو خەلیفەی لێ نیشتەجێ بووە، بە تێپەڕبوونی کاتیش ئەم ناوە داتاشراوە و، بۆتە خەلیفان.

سنووری ئیداریی خەلیفان[دەستکاری]

دیمەنێکی گوندی بەنۆکە، یەکێک لە گوندەکانی سنووری شارۆچکەی خەلیفان

سنوری ئیداری بەم شێوەیە دەست پێدەکات و لەخاڵی بەیەک گەیشتن لە دۆڵی شیوەدزە (زێی گەورە) دەڕوات بەرەو ڕۆژھەلات تا دەگاتە زنجیرە چیای برادۆست و، سنووری شارۆچکەی دیانا و مێرگەسۆر دەڕوات بەرەو باشووری رۆژھەلات، زنجیرە چیای برادۆست تا خاڵی بەیەک گەیشتن لە سنووری رۆژئاوای تا دەگاتە خاڵی (٨) باڵەکیان سەر بە ناحیەی دیانا. ھەروەھا دەڕوات تا دەگاتە دۆڵی خەلیفان و، دەڕوات بەرەو باشووری ڕۆژئاوا تاکوو لوتکەی چیای کۆڕەک بەرەو زنجیرەچیای کورتەک و سەرەسێوۆکان تاکوو خاڵی بەیەک گەیشتنی لەگەڵ سنووری پارێزگای سلێمانی و قەزای شەقڵاوە و ڕواندز و شێخ وەسان، تاکوو دەگاتە خاڵی زینەتیر ، ھەر وەھا دەڕوات بەرەو باکوور لەسەر زنجیرەچیای ھەریر کە سنووری ھەرسێ ناوچەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ناوچەکانی شەقڵاوە و خۆشناو و خەلیفان، دەڕوات بەرەو زێی گەورە و، بەردەوام دەڕوات بەرەو باکوور و باکووری ڕۆژھەلات، لەسەر زێی گەورە دەڕوات تاکوو خاڵی بەیەک گەیشتن لە دۆڵی شیوەدزە کەسنوورەکە لەوێ دەستی پێکرد.

ھاوینەھەوارەکانی سنووری خەلیفان[دەستکاری]

ھاوینەھەواری گەلی عەلی بەگ[دەستکاری]

ئەم ھاوینەھەوارە ١٠٦ کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێرەوە دوورە، بە یەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنجڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان و عێراق دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و چیای برادۆست، بە درێژایی ١٢ کم، شوێنەکە ٨٠٠ م بەرزە لەسەر ئاستی ڕووی دەریا، پلەی گەرمییەکەی دەگاتە ٣١ پلەی سیلیزی لە ھاویندا و، (-١٠) لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکێکیان لە دۆڵی ئاڵانەوە دێت، کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێت، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕواندز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتە شاخاوییەکەی و، داروبارە جۆراوجۆرەکەی بۆتە شوێنێکێکی گەشتیاری، کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن، لە وەرزی ھاویندا بەتایبەتی لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق.

ھاوینەھەواری بێخاڵ[دەستکاری]

ھاوینە ھەواری بێخاڵ (١١٢ کم) لە ناوەڕاستی ھەولێرەوە دوورە، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، لە دووری (١٠ کم) لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕواندز و (٧ کم) لە خەلیفان. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕواندز. لەم ھاوینەھەوارە تاڤگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین.

ھاوینەھەوارەکانی تری دەڤەری خەلیفان[دەستکاری]

  • کووری تەنگ - ١ کم لە خەلیفان دوورە.
  • مەلەکان - ١١ کم لە خەلیفان دوورە.
  • دۆڵی ئاڵانە - ‌٣ کم لە خەلیفان دوورە.
  • کانی ماران - ١٫٥ کم لە خەلیفان دوورە.
  • شاخی برایی - ١٫٢ کم لە خەلیفان دوورە.
  • پردی خەلان - ١٤ کم لە خەلیفان دوورە.
  • بێخمە و تونێلەکەی - ١٥ کم لە خەلیفان دوورە.

گوندەكانی سنووری خەلیفان[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]