ڕۆژاوای کوردستان

  ئەم وتارە سەبارەت بە ڕۆژاوای کوردستان نووسراوە. بۆ بینینی وتارە هاوشێوەکان بڕوانە ‏کوردستان (ڕوونکردنەوە).

ڕۆژاوای کوردستان یان کوردستانی سووریا ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی ناودەبرێت بە ڕۆژاڤا. بچووکترین پارچەی کوردستانە و ڕووبەرەکەی لە نێوان ٢٧،٠٠٠–٣١،٠٠٠کم٢یە. لە شارەکانی عەفرین، دێرک، کۆبانی، حەسیچە، قامیشلۆ، سەری کانی، عاموودێ پێکھاتووە. دانیشتووانی کوردستانی سووریا بە شێوەیەکی سەرەکی لە کورد پێکدێن. زۆربەی خاکی کوردستانی سووریا کۆنترۆڵکراوە لەلایەن شەڕڤانە کوردەکانەوە لە ٢٠١٢وە بەھۆی شەڕی ناوخۆیی سووریا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣دا، نوێنەرانی کورد، عەرەب، ئاشوورییە مەسیحییەکان و کەمینە بچووکەکانی تر ھەرێمی ئیدارەی خۆسەریان ڕاگەیاند.

مێژوو

بنەچە، سەدەکانی ناوەڕاست و سووریای عوسمانی (١٥١٦–١٩٢٠)

کوردەکان، کە بە بەرفراوانی وەک گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت دادەنرێن، نەتەوەیەکی ئێرانین کە لە ناوچەیەکی شاخاویدا دەژین کە بە کوردستان ناسراوە و بەسەر چەند دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری لە ڕۆژاوای ئاسیا دابەش بووە، بە پلەی یەکەم باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، بەشێک لە باکووری سووریا، باکووری عێراق و ڕۆژاوای ئێران. ھەرچەندە ڕەچەڵەک و کۆچی کوردەکان ھێشتا بابەتی لێکۆڵینەوەی زانستی و مشتومڕە، و بەدرێژایی مێژوو چەندین گرووپی جیاواز لە کوردستان ژیاون، بەڵام بە شێوەیەکی نەریتی وای دادەنێن کە کوردەکان لەو ھۆزە ھیندی-ئەورووپییانەوە ھاتوون کە لە ناوەڕاستی ھەزارەی دووەمی پێش زاییندا بەرەو ڕۆژاوا بۆ ئێران کۆچیان کردووە. لە سەردەمی کۆندا، کوردستان بە نۆرە لەلایەن ئیمپراتۆرییەتەکانی ئاشووری، ماد، یۆنانی، ڕۆمانی و فارسەوە حوکمڕانی کراوە. دوای ھاتنی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا، ھۆزە کوردەکان لە مێزۆپۆتامیای سەروو و ڕۆژاوای ئێران بەرەنگاری سوپای پێشڕەوی موسڵمانان بوونەوە، بەڵام دواجار زۆربەی کوردەکان موسڵمان بوون و مەزھەبی شافیعییان لە ئیسلامی سوننە وەرگرت. دەسەڵاتی چاند و سیاسی کورد لە سێ سەدەی دواتردا سەریھەڵدایەوە، کاتێک کوردەکان لە کوردستان بە شێوەیەکی نیمچە سەربەخۆ لەناو خەلافەتە ئیسلامییەکاندا دەژیان.

داکشانی خەلافەتی عەباسی لە سەدەی دەیەمدا بووە ھۆی سەرھەڵدانی خانەدانە کوردییەکان، لەوانە ئەیووبییەکان (١١٧١–١٢٦٠). لە سەدەی یازدەھەمەوە، قەڵای خاچھەڵگرەکان لە زنجیرە چیاکانی کەناراوەکانی سووریا بە «قەڵای کوردان» ناسراوە. سەلاحەددین، دامەزرێنەری ئەیووبییەکان، کە بە یەکخستنی موسڵمانان و کۆنترۆڵکردنەوەی قودس لە دەستی خاچھەڵگرەکان لە ساڵی ١١٨٧ بەناوبانگە، ئیمپراتۆرییەتەکەی بۆ شام و دەرەوەی فراوان کرد. بەپێی وتەی ئیبن حەوقەل، ناوچەی جەزیرە ھەواری ھاوینەی کوردانی ھەزبانی بووە.

کۆمەڵێک سەربازی کورد دوای ئەوەی سەلاحەددین لە ساڵی ١١٩٣ لە دیمەشق بە خاک سپێردرا، لەو شارە مانەوە و ناوچەیەکیان لە شارەکەدا دامەزراند کە بە «گەڕەکی کوردان» ناسراوە، کە تا سەدەی بیستەم ناوەندێکی کلتووری و زمانی کوردی بوو. ئەیووبییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٣دا سووریایان لەدەستدا و کەوتە دەست مەغۆلەکان، کە ئەوانیش بە خێرایی لەلایەن مەملوکەکانەوە دوای شەڕی عەین جالووت لە ساڵی ١٢٦٠ دەرکران، و دواتریش مەملوکەکان لە سەرەتای سەدەی ١٦دا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیەوە تێکشکێنران.

شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی لە ساڵی ١٥٩٦، کە مێژوونووسێکی مێژووی کوردە لە کۆتایی سەدەی ١٣وە تا سەردەمی خۆی، کوردستان بە شێوەیەک وەسف دەکات کە لە کەنداوی فارسەوە تا ویلایەتەکانی عوسمانی مەلەتی و مەرعەش درێژ دەبێتەوە؛ پێناسەیەکی فراوان کە لوڕەکانیش بە کورد ھەژمار دەکات و دیدێکی فراوانخوازی توند بۆ باشوور دەگرێتە بەر. لە ھەردوو لای ھێڵی کەنداو-ئەنادۆڵ، ویلایەتەکانی دیاربەکر، مووسڵ، «عێراقی عەجەم»، «عێراقی عەرەب»، فارس، ئازەربایجان، ئەرمەنستانی بچووک و ئەرمەنستانی گەورە ھەبوون. داستانی «مەم و زین»ی ئەحمەدی خانی لە ساڵی ١٦٩٢ چەمکێکی ھاوشێوەی بۆ جوگرافیاکە خستووەتەڕوو. لە شیعرەکانی سەدەی نۆزدەھەمی حاجی قادری کۆییدا، کوردستانی ئەدەبی بە باکووری سووریای ژێرفەرمانیدا دواتردا درێژ دەبووەوە، بە نسێبین و ئەسکەندەروونەوە.

لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا، زەوییەکانی ھەردوو دیوی ڕووباری فورات لەلایەن ئەو کوردانەوە ئاوەدان کرانەوە کە بە فەرمانی سوڵتانە عوسمانییەکان ناچار کرابوون لە ناوچەکانی دیکەی ئیمپراتۆرییەتەکەوە کۆچ بکەن بۆ ئەوێ. ناوچەی کەناری ڕاستی ڕووبارەکە سەرنجی سەرەکی نیشتەجێبوون بوو، بەتایبەتی لە دەوروبەری کۆبانی. لە سەدەی ١٨دا، ھەندێک لە ھۆزە کوردەکانی سووریای گەورە (یان وڵاتانی شام) پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ ناوچە دراوسێکانی کوردستاندا ھەبوو، بەڵام ھەندێکی دیکەیان لەگەڵ ھۆزە عەرەبە ناوخۆیییەکان تێکەڵ بوون. کارتۆگرافەر و گەڕیدەی ئەڵمانی کارستن نیبوور لە ساڵی ١٧٦٤ سەردانی جەزیرەی کردووە و نەخشەیەکی بڵاوکردووەتەوە کە ڕێڕەوی گەشتەکەی پیشان دەدات و ناوی پێنج ھۆزی کوردی (دووکووری، کیکی، شێخانی، مولی و ئاشێتی) ھێناوە.

ژێرفەرمانی فەڕەنسا بۆ سەر سووریا (١٩٢٠–١٩٤٦)

جەنگی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨) کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کورد ھەبوو. ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی تێکشکاو دابەش کرد و ناوچە کوردنشینەکانیان لە نێوان نەتەوە-دەوڵەتە نوێیەکانی وەک سووریا، تورکیا و عێراق دابەش کرد. لە ساڵی ١٩١٦، پێش ئەوەی جەنگەکە ببرێتەوە، بەریتانیا و فەڕەنسا ڕێککەوتنێکی نھێنییان ئەنجامدا بۆ دابەشکردنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، کە بە ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ ناسراوە، کە بۆ ماوەی سەدەیەک کاریگەری لەسەر سنوورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ھەبوو و بوو بە ھێمای قوربانیکردن و دەستکارییکردنی کورد لەلایەن ئیمپریالیستەکانی بەریتانیا و فەڕەنساوە. یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان ھێزە چەکدارەکانی فەڕەنسا و کوردەکان لە سووریا لە کۆتایی ساڵی ١٩١٩ لە «چیای کوردان» بوو، کە فەڕەنسییەکان توانییان بەبێ سەختییەکی زۆر تێی پەڕێنن؛ بەڵام لە جزیرە، بەرەنگاربوونەوەی ھێزەکانی فەڕەنسا کاریگەرتر بوو.

لە کۆتایی شەڕەکانی نێوان ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەم و شانشینی یەکگرتوو، کۆماری سێیەمی فەڕەنسا و شۆڕشی عەرەبی، خاکی ئێستای سووریا و عێراق لەلایەن ھاوپەیمانانەوە داگیرکرابوو، و پێشنیازی قەوارەیەکی سیاسی و خاکی بۆ کورد کرا؛ بەڵام، لەبەر ئەوەی نە بەریتانیا و نە فەڕەنسا ئامادە نەبوون لە ناوچە داگیرکراوەکانی «بەڕێوەبەرایەتی خاکی دووژمنی داگیرکراو» بکشێنەوە، ئەو خاکەی بۆ کورد تەرخان کرابوو دەبوایە بە تەواوی لەو ناوچانەدا بێت کە ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی تورکیادا بوون لەکاتی یەکەم دابەشکردنی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بەپێی پەیمانی سیڤەر لە ئابی ١٩٢٠. پەیماننامەکە، کە ھەرگیز پەسەند نەکرا، کوردستانێکی سەربەخۆی لەژێر چاودێری فەڕەنسا لە تورکیا دروست دەکرد بەبێ ئەوەی ناوچە کوردییەکانی سووریا، عێراق، یان ئێران لەخۆ بگرێت.

پەیمانی سیڤەر لەلایەن بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکیاوە دژایەتی کرا، کە ھاوپەیمانییەکی شۆڕشگێڕانی تورک بوو بە سەرۆکایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک و شوێنکەوتووە کەمالیستەکانی. لە ساڵی ١٩٢١، فەڕەنسا و بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکیا پەیمانی ئەنقەرەیان واژوو کرد، کە کۆتایی بە جەنگی فەڕەنسا-تورکیا ھێنا و سنووری نێوان تورکیا و سووریای فەڕەنسی بەرەو باشوورتر برد لەوەی لە پەیمانی سیڤەردا دیاری کرابوو. ھەردوو وڵاتی فەڕەنسا و تورکیا پەیوەندییان لەگەڵ ھۆزەکانی ناوچەکە دروست کرد بە ھیوای جێگیرکردنی داواکارییە خاکییەکانیان. ڕێککەوتنی فەڕەنسا و تورکیا لە ڕێگەی پەیمانی لۆزانی ١٩٢٣ەوە پەسەند کرا، کە ھیچ بڕگەیەکی بۆ ھەرێمێکی کوردی سەربەخۆ یان ئۆتۆنۆمی تێدا نەبوو، لەبری ئەوە ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دابەش کرد بەسەر دەوڵەتە نوێیەکانی تورکیا، سووریا (لەژێر ژێرفەرمانی فەڕەنسا بۆ سەر سووریا و لوبنان)، و عێراق (لەژێر ژێرفەرمانی بەریتانیا).

سنووری نوێی تورکیا-سووریا، کە تا ڕادەیەکی زۆر بەدرێژایی ھێڵی ئاسنی بەرلین-بەغدا لە نێوان مووسڵ و حەلەب دانرا، ھەردوو کۆمەڵگەی عەرەبی و کوردی دابەش کرد و بووە ھۆی مانەوەی ناوچەی عەرەبی لە تورکیا و ناوچەی کوردی لە سووریا. تا ئەمڕۆش، کوردەکانی ھەردوو دیوی سنوورەکە بە خۆیان ناڵێن «سووری»یان «تورکی»؛ بەڵکو بۆ کوردانی تورکیا، سووریا بریتییە لە «بن خەت»، و بۆ کوردانی سووریا، تورکیا بریتییە لە «سەر خەت». لە باشووری ھێڵی شەمەندەفەرەکە، کوردستانی سووریا دروست بوو وەک «پاشماوەی دابەشکارییە کۆڵۆنیالییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»، وەک ئەوەی تۆماس شمیدینگەر، ئەنسرۆپۆلۆژیستی کلتووری ئەڵمانی وەسفی کردووە.

لەژێر دەسەڵاتی ژێرفەرمانیدا، فەڕەنسییەکان دەسەڵاتیان بەسەر سێ ناوچەی کوردنشیندا ھەبوو کە لە دیوی باشووری ھێڵە نوێیەکە مابوونەوە، ئەوانیش ناوچەکانی چیای کوردان (کورد-داغ)، جەرابلوس، و خاکی ژێرفەرمانی فەڕەنسا لە مێزۆپۆتامیای سەروو (جزیرەی باکوور). لە سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی سووریا لەژێر ئینتیدابی فەڕەنسا، دابڕانی جوگرافی خاکی کوردستان، ھەروەھا بچووکی ڕووبەرەکەی بە بەراورد بە ناوچە کوردییەکانی عێراق و تورکیا، بەشێکی زۆری مێژووی دواتری ناوچەکەی دیاری کرد. بەپێی وتەی جۆردی تێجێل، «ئەم سێ ناوچە کوردییە… درێژکراوەی سروشتی خاکی کوردستان بوون بۆ ناو تورکیا و عێراق».

سنوورە نوێیەکان کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر پیاوانی ھۆزە کوردەکانی ناوچەکە نەبوو لەو کاتەدا، چونکە دانانی کۆمەڵگە کوردییەکان لەژێر دوو حکوومەتی جیاوازدا جودای کردنەوە بەڵام بە شێوەیەکی جەستەیی لێکی نەپچڕاندن؛ بەڵام پێشھاتەکانی باکووری ھێڵەکە لە تورکیا کاریگەری قووڵی لەسەر کوردانی سووریا ھەبوو. لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ەکاندا، سەرکوتکاری کەمالیستەکان و شکستی شۆڕشە کوردییەکانی وەک شۆڕشی شێخ سەعید (١٩٢٥) و ڕاپەڕینی ئاگری (١٩٢٧–١٩٣٠) بووە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کوردەکان لە تورکیاوە ھەڵبێن یان دووربخرێنەوە بۆ سووریا. ژێرفەرمانی فەڕەنسا لە ناو خودی فەڕەنسادا جەماوەری نەبوو، و کۆمیسەری باڵای ناوخۆیی وڵاتانی شام ھەوڵی دەدا قازانجی خاکەکە زیاد بکات لە ڕێگەی نیشتەجێکردنی ئەو کوردانەی لە دەست کەمالیستەکان لە تورکیا ھەڵدەھاتن و پەنابەرانی دیکە لە جزیرە، بڕیارێک کە بووە ھۆی بەسیاسیکردنی ناسنامەی نەتەوەیی کورد لە سووریا.

ھەوڵە سەربازییەکانی فەڕەنسا بەھۆی پڕوپاگەندەی لایەنگری تورکیا لە ناو ھۆزە کوردی و عەرەبییەکاندا ڕووبەڕووی بەربەست دەبووەوە. بەرەنگاربوونەوەی فەڕەنسا لە جزیرە تا ساڵی ١٩٢٦ بەردەوام بوو. تا ساڵی ١٩٢٧، گوندە زۆرینە کوردنشینەکانی ناوچەکە ژمارەیان ٤٧ گوند بوو. (ژمارەی کورد و گوندە کوردییەکان لە ماوەی نێوان دوو جەنگەکەدا بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کرد).

لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا، بەکارھێنانی ئەلفوبێی لاتینی بۆ نووسینی زمانی کوردی لەلایەن جەلادەت بەدرخان و کامەران عالی بەدرخانی برایەوە ناسێنرا و بوو بە ستاندارد لە ڕۆژاوا و باکووری کوردستان. کوردەکانی سەردەمی سەرەتای سووریای فەڕەنسی زۆربەیان بە کرمانجی قسەیان دەکرد کە زمانی کوردیی باکوورە. جگە لە سێ ناوچە کوردییە سەرەکییەکە، کوردی سووری دیکە لە دەرەوەی کوردستانی سووریا ھەبوون؛ ئەمانە بە سەرەکی لە شارە گەورەکانی حەلەب (وەک کوردە عەلەوییەکان) و دیمەشق نیشتەجێ بوون، ھەروەھا کوردە ئێزیدییەکان لە چیای سەمعان دەژیان و ھەندێکی تریش کۆچەر بوون. ھەروەک چۆن ناوچەکانیان پارچە پارچە بوو، دانیشتووانی کوردی سووریاش لە سەردەمی ژێرفەرمانی فەڕەنسادا ھەمەچەشن بوون، و ھاتنی پەنابەران لە ناوچە کوردییەکانی تورکیا و عێراقەوە یارمەتیدەر بوو بۆ گەشەسەندنی ھوشیاریی سیاسی کوردی، کە بووە ھۆی دروستبوونی "پان-کوردیسم"ێک کە تەواوکەری ناسنامە کوردییەکانی پێشووتر بوو. کۆچکردن لە ناوچە کوردییەکانی دەرەوەی سووریاوە پێکھاتەی کوردی لە دانیشتووانی جزیرە زیاد کرد.

لە ساڵی ١٩٢٤، نوێنەرێک لە کورد-داغ یەکەمین داواکاری پێشکەش بە دەسەڵاتدارانی فەڕەنسا کرد بۆ ئۆتۆنۆمی بۆ ناوچە زۆرینە کوردنشینەکانی سووریا. لە ساڵی ١٩٢٧، کوردە تاراوگەنشینەکانی تورکیا لە بەیرووت کۆمەڵەی «خۆییبوون»یان دامەزراند، کە بزووتنەوەیەکی پان-کوردی عەلمانی بوو و بوو بە بنەمای فکری ناسیۆنالیزمی کوردی. ھەرچەندە خۆییبوون بەدوای شۆڕشێکی سەربازیدا دەگەڕا لە کوردستانی تورکیا، بەڵام داوای ئۆتۆنۆمی ناوخۆیی بۆ کوردانی سووریا دەکرد. خۆییبوون لە کوردستانی سووریا جەماوەری ھەبوو، و لە ساڵی ١٩٣١، نوێنەرانی خۆییبوون لە کورد-داغ، جەرابلوس و جزیرە ھەڵبژێردران. حکوومەتی فەڕەنسا داواکارییە کوردییەکانی بۆ ئۆتۆنۆمی ڕەتکردەوە.

فەڕەنسا پەیماننامەیەکی سەربەخۆیی لەگەڵ کۆماری یەکەمی سووریا لە ساڵی ١٩٣٦ دانوستان کرد، بەڵام ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی دووەم ڕێگری لە جێبەجێکردنی کرد. فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٠ لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکرا، و ژێرفەرمانی فەڕەنسا کەوتە دەست حکوومەتی ڤیشی فەڕەنسا. ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە ساڵی ١٩٤١ سووریایان کۆنترۆڵ کردەوە و دانیان بە کۆماری عەرەبی سووریادا نا وەک وڵاتێکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری لە چوارچێوەی ژێرفەرمانی فەڕەنسادا. خۆیبون لە ساڵانی جەنگدا بە چالاکی مابووەوە بەڵام لە ساڵی ١٩٤٦ ھەڵوەشایەوە.

سەرچاوەیەکی ئەکادیمی کە لەلایەن زانکۆی کامبریجەوە بڵاوکراوەتەوە، ئەو نەخشانەی کوردستانی گەورە کە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکان و دواتر دروستکراون بەم شێوەیە وەسف دەکات: «ئەم نەخشانە بوونەتە یەکێک لە کاریگەرترین ئامرازەکانی پڕوپاگەندە بۆ گوتاری ناسیۆنالیزمی کوردی. ئەوان وێنەیەکی خاکی زیادەڕۆیی تێداکراوی کوردستان نیشان دەدەن، کە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوچەگەلێک کە ھیچ دانیشتووانێکی زۆرینە کوردی تێدا نییە. سەرەڕای بەرھەمھێنانیان بە ئامانجی سیاسی پەیوەست بە بانگەشەی دیاریکراو لەسەر پێکھاتەی دیمۆگرافی و ئەتنۆگرافی ناوچەکە، و میتۆدۆلۆژیا گوماناوییەکەیان، ئەوان بوونەتە 'کوردستان لە زھنی کوردەکاندا' و ئەو سنوورانەی دەینەخشێنن بە ئاسانی قبووڵ کراون.»

سەربەخۆیی سووریا (١٩٤٦)

سووریا لە ساڵی ١٩٤٦ سەربەخۆیی بەدەست ھێنا. یەکەمین پارتی نەتەوەیی جەماوەریی کوردی لە سووریا «پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا» (KDPS) بوو کە لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزرا، و دواتر ناوەکەی گۆڕی بۆ «پارتی دیموکراتی کوردی لە سووریا» و پەیڕەوی ئەجێندایەکی «سووریایی» دەکرد کە ئامانج لێی «ڕزگارکردنی» کوردستانی سووریا نەبوو، بەڵکو باشترکردنی بارودۆخی کوردانی سووریا بوو. مێژوونووس جۆردی تێجێل «کوردستانی گەورە»ی وەک یەکێک لەو «ئەفسانە کوردییانە» دەستنیشان کردووە کە پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا بەشدار بووە لە برەوپێدانی بۆ کوردانی سووریا.

کۆماری عەرەبی سووریا (١٩٦٣–٢٠١١)

لە ساڵی ١٩٦٣، حیزبی بەعسی توندڕەوی نەتەوەیی کودەتایەکی سەرکەوتووی ئەنجامدا. لە ساڵی ١٩٧٠، حافز ئەسەد لە کودەتایەکی دواتردا دەسەڵاتی گرتە دەست. لە ساڵی ١٩٧٣ بەدواوە، سیاسەتی «پشتێنەی عەرەبی» جێبەجێ کرا کە بریتی بوو لە «تەعریبکردن»ی زیتێک بە پانی ١٠ بۆ ١٥ کیلۆمەتر لە سنووری نێوان سەرێکانی و دێرک و دەستبەسەرداگرتنی زەوییە کوردەکان و دروستکردنی دەیان گوندی عەرەبی. لە ساڵی ١٩٧٦، سیاسەتی پشتێنەی عەرەبی لەلایەن ئەسەدەوە وازی لێھێنرا، بەڵام ئەو نیشتەجێکردنانەی کە جێبەجێ کرابوون لەلایەن ئەسەدەوە ھەڵنەوەشێنرانەوە.

لە ساڵی ١٩٧٨، لە باکووری ھێڵی شەمەندەفەرەکە، پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە دامەزرا، کە ھەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆی دەدا لە تورکیا. ئەسەد، کە ناکۆکی لەگەڵ تورکیا ھەبوو لەسەر پرسەکانی وەک بەکارھێنانی ڕووبارەکانی فورات و دیجلە، ڕێگەی بە پەکەکەدا لە سووریاوە کار بکات لە بەرامبەر ئەوەی پەکەکە ھەوڵەکانی لە کوردستانی تورکیا چڕ بکاتەوە نەک سووریا. بەپێی وتەی تێجێل، لە ئەنجامدا، «باکووری سووریا بوو بە ناوەندێک بۆ پێگەیاندنی چەکدارانی پەکەکە لە ساڵانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکاندا».

بیرۆکەی ئەوەی خاکێکی سووری بەشێک بێت لە «کوردستان»یان «کوردستانی سووریا» لە ساڵانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکاندا پشتیوانییەکی بەرفراوانتری لەنێو کوردانی سووریادا بەدەست ھێنا. چەندین بزووتنەوەی سیاسی کوردی بچووکتر لە سووریا، لەوانە «یەکێتی» و «ئازادی»، دەستیان کرد بە ڕێکخستنی خۆپیشاندان لەو شارانەی کە دانیشتووانێکی زۆری کوردیان ھەیە و داوای مامەڵەی باشتر لەگەڵ دانیشتووانی کورد دەکرد لەکاتێکدا بانگەشەیان بۆ دانپێدانان بە «کوردستانی سووریا» دەکرد. ئەم پێشھاتە لەلایەن پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)ەوە سووتەمەنی تێدەکرا کە بیرۆکە ناسیۆنالیستییە کوردییەکانی لە سووریا بەھێز کرد، لەکاتێکدا حزبە کوردییە ناوخۆیییەکان پێشتر سەرکەوتوو نەبوون لە برەوپێدان بە «پڕۆژەیەکی سیاسی ڕوون» پەیوەست بە ناسنامەی کوردی، کە بەشێکی بەھۆی سەرکوتکاری سیاسی حکوومەتی سووریاوە بوو.

ھاوکاری نێوان ئەسەد و پەکەکە لە کۆتایی ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا کۆتایی ھات کاتێک تورکیا سوپاکەی بردە سەر سنووری سووریا و داوای ڕادەستکردنەوەی ئۆجەلانی کرد. ئۆجەلان لە سووریا دەرکرا، لە کینیا لەلایەن تورکەکانەوە دەستگیرکرا و زیندانی کرا. لە ساڵی ٢٠٠٠، بەشار ئەسەد شوێنی حافز ئەسەدی باوکی گرتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٣، پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) وەک لقێکی سووریی پەکەکە دامەزرا. سەرەڕای ڕۆڵی پەکەکە لە بڵاوکردنەوەی سەرەتایی چەمکی «کوردستانی سووریا»، پەیەدە (کە «جێگرەوە»ی سووریی پەکەکە بوو)، بە گشتی خۆی بەدوور دەگرت لە بانگەشەکردن بۆ دامەزراندنی «کوردستانی سووریا». لەبەر ئەوەی پەکەکە و پەیەدە بە گشتی داوای لابردنی سنوورە نەتەوەیییەکان دەکەن، ئەو دوو حیزبە پێیان وابوو کە پێویست بە دروستکردنی «کوردستانی سووریا»ی جیاواز ناکات، چونکە پڕۆژە ئینتەرناسیۆنالیستەکەیان ڕێگە بە یەکگرتنی کوردستان دەدات لە ڕێگەی ھۆکاری ناڕاستەوخۆوە.

شەڕی ناوخۆیی سووریا (٢٠١١–٢٠٢٤)

ھەندێک لە چاودێران کوردستانی سووریا وەک چەمکێک دەبینن کە لە شەڕی ناوخۆیی سووریاوە سەریھەڵداوە، کە لە ساڵی ٢٠١١ دەستی پێکرد. چەمکی کوردستانی سووریا دوای دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆی سووریا گرنگییەکی زیاتری پەیدا کرد، کاتێک ناوچە کوردنشینەکانی باکووری سووریا کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی لایەنە کوردییەکان. پەیەدە ئیدارەیەکی خۆسەری لە باکووری سووریا دامەزراند کە دواجار دەستی کرد بە ناونانی «ڕۆژاوا»یان «کوردستانی ڕۆژاوا». تا ساڵی ٢٠١٤، زۆرێک لە کوردانی ناوچەکە ئەم ناوەیان وەک ھاواتایەک بۆ باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا بەکاردەھێنا. حیزبەکانی دەرەوەی پەیەدە وەک ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (ENKS)یش دەستیان کرد بە بەرزکردنەوەی داواکاری بۆ دامەزراندنی کوردستانی سووریا وەک ناوچەیەکی جیاواز، کە ئەمەش نیگەرانیی ناسیۆنالیستە سوورییەکان و ھەندێک چاودێری لێکەوتەوە کە ئەم پلانانەیان وەک ھەوڵێک بۆ دابەشکردنی سووریا دەبینی. لەگەڵ ئەوەی ئیدارەی بە سەرۆکایەتی پەیەدە کۆنترۆڵی ناوچەگەلێکی بەدەست ھێنا کە لە ڕووی ئەتنییەوە ھەمەچەشنتر بوون، بەکارھێنانی «ڕۆژاوا» بۆ ئەو نیمچە-دەوڵەتەی خەریک بوو دروست دەبوو، لە چوارچێوە فەرمییەکاندا وردە وردە کەمکرایەوە. سەرەڕای ئەوەش، قەوارەکە بەردەوام بوو لەوەی لەلایەن دانیشتووانی ناوخۆ و چاودێرانی نێونەتەوەیییەوە بە «ڕۆژاوا» ناوببرێت، و ڕۆژنامەنووس مەتین گورجان ئاماژەی بەوە کردووە کە «چەمکی ڕۆژاوا تا ساڵی ٢٠١٩ بووەتە براندێک کە دانپێدانانی جیھانی بەدەست ھێناوە». تێجێل وەسفی «کوردستان و چەمکی کوردستانی گەورە»ی کردووە وەک «تێکەڵەیەکی بەھێز لە ئەفسانە، ڕاستی و تەماح».

لە ماوەی شەڕی ناوخۆیی سووریادا، یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) دروست کرا لەژێر بەڕێوەبەرایەتبی دەستەی بڵندی کورددا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ناوچە کوردنشینەکان لە سووریا. لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٢دا، (یەپەگە) شاری کۆبانیی گرت، و ڕۆژی دوای ئەوەش عامودێ و عەفرین. ھەردوو گرووپی سەرەکیی کوردی، ئەنجومەنی نیشتیمانیی یاخود نەتەوەیی کورد لە سووریا و پارتی یەکێتی دیموکرات (پەیەدە)، لە پاشاندا ئەنجومەنێکی یەکگرتووی دەسەڵاتیان دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی شارە گیراوەکان. لە ٢٤ی تەممووزدا، ھەر یەک لە شارەکانی سەری کانی، دێریکا ھەمکۆ و دیربێسیرێی ڕۆژاوای کوردستان کەوتنە ژێر دەستی یەکینەکانی پاراستنی گەل.

کارگێڕی

لە ٢٠١٢وە زۆربەی ڕۆژاوای کوردستان لەژێر دەستی شەڕڤانانی کورددایە وەک بەشێک لە شەڕی ناوخۆی سووریا، و لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣دا نوێنەرانی کورد، عەرەب، ئاشورییە مەسیحییەکان و کەمینە بچووکەکانی تر حکوومەتێکی خۆبەڕێوەبەری ئۆتۆنۆمییان ڕاگەیاند بە ناوی ئیدارەی دیموکراتی ئۆتۆنۆمی ڕۆژاوای کوردستان (کوردیی باکوور: ڕێڤەبەرییا خۆسەریێ دێمۆکڕاتیکا ڕۆژئاڤاێ کوردستان) لە ھەرێمەکەدا. حکوومەتە ئۆتۆنۆمییەکە پێکدێ لە سێ کانتۆن؛ بە ناوی جەزیرە کە زۆربەی پارێزگای حەسێچە دەگرێتەوە، کۆبانی و عەفرین. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا، ئەنجومەنی کانتۆنی جەزیرە حکوومەتی دیموکراتی ئۆتۆنۆمی ڕاگەیاند دوابەدوای کۆبونەوەی کۆمەڵەی دەسەڵاتی یاسادانانی ئیدارەی دیموکراتی ئۆتۆنۆمی ڕۆژاوای کوردستان لە عامودا. ئەنجومەنی کانتۆنی کۆبانییش ھەمان ڕێچکەیان گرت لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا.

جوگرافیا

ڕۆژاوای کوردستان بچووکترین پارچەی کوردستانە کە ٢٧٬٠٠٠–٣١٬٠٠٠ کم٢یە و لە سێ ناوچەی دابڕاو لە یەکتر لەسەر سنوورەکانی تورکیا و عێراق پێکھاتووە: عەفرین لە باکووری ڕۆژاوا، کۆبانی لە باکوور، و جزیرە لە باکووری ڕۆژھەڵات. ئەو ناوچەیەی دەکەوێتە سووچی باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە، بە ناوی شاری سەرەکییەوە واتە «عەفرین» ناودەبرێت، و دەشتایییەکانی دەوروبەر و چیای کوردان (کورد داغ) لەخۆدەگرێت. ناوچەی باکووری ناوەڕاست لە درێژایی ڕووباری فورات لە نزیک جەرابلوس، ئەویش بە ناوی شاری سەرەکییەوە، واتە «کۆبانی» ناونراوە. لە باکووری ڕۆژھەڵات، جزیرە (بە واتای «دوورگە» دێت، بەھۆی ھەڵکەوتەکەی لە نێوان ڕووبارەکانی فورات و دیجلەدا) شارەکانی حەسیچە و قامیشلۆ لەخۆدەگرێت، کە پایتەختی دی فاکتۆی ڕۆژاوای کوردستانە. ھەر سێ ناوچەکە لە باکوورەوە ھاوسنوورن لەگەڵ باکووری کوردستان، لەکاتێکدا جزیرە لە ڕۆژھەڵاتیشەوە ھاوسنوورە لەگەڵ باشووری کوردستان.

بەپێی «گرووپی قەیران» (Crisis Group)، زاراوەی «ڕۆژاوا» ئاماژەیە بۆ ناوچەی ڕۆژاوای کوردستان، واتە ئەوانەی دەکەونە ناو سووریاوە. ئەگەرچی چەمکی کوردستانی سەربەخۆ وەک نیشتمانی گەلی کورد مێژوویەکی دوودرێژی ھەیە، بەڵام سنووری ئەو خاکە بە تێپەڕبوونی کات جێی مشتومڕ بووە. کوردەکان بۆ ماوەی چەندین سەدە لەو خاکانەدا ژیاون کە دواتر بوونە بەشێک لە سووریای مۆدێرن، و دوای دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، دانیشتووانە کوردەکە کە پێشتر لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانیدا دەژیان، لە نێوان دەوڵەتە جێگرەوەکانیدا واتە تورکیا، عێراق و سووریا دابەشکران. پارتە کوردییە ناوخۆیییەکان بەگشتی پەیڕەوی ئایدۆلۆژیایەکیان دەکرد کە لە چوارچێوەیەکی توندی سووریادا مابووەوە، و ئاواتیان دروستکردنی کوردستانی سووریای جیاواز نەبوو. لە ساڵانی ١٩٢٠کاندا، دوو داواکاری جیاواز ھەبوون بۆ ئۆتۆنۆمی (خۆبەڕێوەبەری) ئەو ناوچانەی زۆرینەیان کورد بوون. یەکێکیان لەلایەن «نووری کەندی»، کوردێکی کاریگەری چیای کوردان (کورد داغ)، و ئەوی تریان لەلایەن سەرۆک خێڵە کوردەکانی یەکێتیی بەرازی-یەوە. ھەردوو داواکارییەکە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی فەڕەنسییەوە ڕەچاو نەکران.

مێژوونووس و زانای سیاسی «ماتیۆ سیمینۆ» ڕای گەیاندووە کە: «ڕۆژاوا بەشێکە لە میتۆلۆژیای یەکێتیی پان-کوردی (ھەموو کورد) کە بۆخۆی ئامانجێکی سیاسی بۆ کوردانی سووریا پێکناھێنێت، بەڵکو زیاتر 'وێنەیەکی کولتووری'یە».

تا ساڵی ٢٠١٣، «ڕۆژاوا» ببووە ھاواتای ئەو ناوچانەی لەلایەن پەیەدە (PYD)و بەڕێوەدەبران، بەبێ گوێدانە زۆرینە نەتەوەیییەکان. زۆربەی کات، زاراوەکە بۆ ئاماژەکردن بە «ناوچە دابڕاوە کوردنشینەکان» لە ھەرێمەکەدا بەکاردەھێنرا. لە ساڵی ٢٠١٥دا، نەخشەیەک لەلایەن ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (ENKS) «نووری بریمۆ» بڵاوکرایەوە کە تا ڕادەیەکی زۆر ڕەنگدانەوەی نەخشەکانی «ئیکورد دەیلی» بوو، بەڵام پارێزگای ھاتای (لیوا ئەسکەندەروون)ەشی لەخۆگرتبوو. نەخشە بانگەشەبۆکراوەکە ڕووبەرێکی فراوانی ناوچە عەرەبنشینەکانیش لەخۆدەگرێت.

چیا

ڕۆژاوای کوردستان چەند چیایەکی تێدایە، ئەوانیش چیای کرمانج لە عەفرین کە ١٢٦٩ مەتر بەرزە، چیای کزوان لە ڕۆژاوای حەسیچە کە ٩٢٠م بەرزە، بەشێکی کەمی چیای شنگال لە پارێزگای حەسیچە، چیای کێچی لە دێرک.

دیارترین نیشینگە کوردنشینەکانی ڕۆژاوای کوردستان

قەزای عەفرین

• عەفرین
• بولبول
• عەین دارە
• باراد
• باسوتێ
• جندیرس
• قیتمە
• ڕاژۆ

قەزای ئەزاز

• ئەختارە
• ئەھراس
• یەزی بەگ

قەزای کۆبانی

• کۆبانی

قەزای گێرێ سپی

• سوسک
• گرێ بۆزەنە

قەزای قامیشلۆ

• عاموودێ
• قامیشلۆ
• تێربێسپی

قەزای دێریکا ھەمکۆ

• دێریکا ھەمکۆ
• عەین دیوەر
• چلاخە
• تێل کۆچەر
• تەپکێ

قەزای سەری کانی

• دیربێسی
• سەری کانی

قەزای حەسیچە

• حەسیچە

نیشینگە عەرەبییەکانی ڕۆژاوای کوردستان

• گێرێ سپی
• جەرابلوس

نیشینگە ئاشووری/سوریانییەکانی ڕۆژاوای کوردستان

• قامیشلۆ
• تێربێسپی
• حەسیچە
• خانیکێ
• تێل چەمیران
• تێل نەسڕی
• تێل تەمر
• قەسرۆک

دیمۆگرافیا (کۆمەڵناسی)

ئامارەکانی دانیشتووان سەبارەت بە کورد لە سووریا جێی مشتومڕن و بەسیاسی کراون. ھیچ سەرژمێرییەک لەدوای ژێرفەرمانی فەڕەنسییەوە ناسنامەی نەتەوەیی لەخۆنەگرتووە. بەھۆی نەبوونی داتای متمانەپێکراو، تەنھا دەتوانرێت خەمڵاندن بکرێت. زۆربەی خەمڵاندنەکانی دانیشتووان بۆ کوردانی سووریا لە نێوان ١٫٥ بۆ ٣٫٥ ملیۆن کەسدایە، یان نزیکەی ٨–١٥٪ی کۆی دانیشتووانی سووریا کە ٢٢ ملیۆن کەسە.

باکووری سووریا ھەرێمێکی فرەنەتەوەیە. کورد یەکێکە لەو چەندین گرووپەی کە لە سەردەمی کۆن یان سەدەکانی ناوەڕاستەوە لە باکووری سووریا ژیاون. یەکەمین کۆمەڵگە کوردییەکان کەمینەیەک بوون و زۆربەیان لە کۆچەر یان سەربازی نیشتەجێبوو پێکھاتبوون. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا (١٥١٦–١٩٢٢)، گرووپە خێڵەکییە گەورە کوردییەکان ھەم نیشتەجێ بوون و ھەم لە ئەنادۆڵەوە بۆ ناوچەکانی باکووری سووریا ڕاگوازرانەوە. ساڵانی کۆتایی دەسەڵاتی عوسمانی گەواھیدەری گۆڕانکاریی دیمۆگرافی بەرفراوان بوو لە باکووری سووریا لە ئەنجامی جینۆسایدی ئاشوورییەکان و کۆچە بەکۆمەڵەکان. زۆرێک لە ئاشوورییەکان لەکاتی جینۆسایدەکەدا ھەڵاتن بۆ سووریا و بەتایبەتی لە ناوچەی جزیرە نیشتەجێ بوون.

بە دەستپێکردن لە ساڵی ١٩٢٦، ناوچەکە شەپۆلێکی تری کۆچی کوردانی بەخۆیەوە بینی دوای شکستھێنانی شۆڕشی شێخ سەعید دژی دەسەڵاتدارانی تورکیا. شەپۆلی کوردان ماڵەکانی خۆیان لە تورکیا جێھێشت و لە پارێزگای جزیرەی سووریا نیشتەجێ بوون، کە تێدا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی فەڕەنسی بۆ سووریا و لوبنان ڕەگەزنامەیان پێدرا. ژمارەی ئەو کوردانەی لە ساڵانی ١٩٢٠کاندا لە پارێزگای جزیرە نیشتەجێ بوون بە ٢٠٬٠٠٠ بۆ ٢٥٬٠٠٠ کەس دەخەمڵێنران، لە کۆی ١٠٠٬٠٠٠ دانیشتوو، کە ئەوانی تر مەسیحی (ئەرمەنی و ئاشووری) و عەرەب بوون. بەپێی «مایکل گەنتەر»، زۆرێک لە کوردان ھێشتا خۆیان وەک سەر بە کوردستانی تورکیا یان سووریا نابینن، بەڵکو وەک کەسانێک کە خەڵکی «سەر خەت»یان «بن خەت» ن.

دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی فەڕەنسی مافی بەرچاویان بە پەنابەرە کوردە نوێیەکان دا و ھانی ئۆتۆنۆمیی کەمینەکانیان دەدا وەک بەشێک لە ستراتیژی «پەرت بکە و زاڵ بە» و بە چڕی لە ناو کوردان و گرووپە کەمینەکانی تر، وەک عەلەوی و درووز، بۆ ھێزە چەکدارە ناوخۆیییەکانیان سەربازیان دەگرت. دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی فەڕەنسی ھانی کۆچکردنی ئەوانیان دەدا و ڕەگەزنامەی سووریایان پێ بەخشین. پێدانی ڕەگەزنامەی سووری بە پەنابەران لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی فەڕەنسییەوە لە ڕووی یاسایییەوە پێویست بوو بۆ ئەوەی بتوانرێت پەنابەران وەک فەرمانبەری دەوڵەتی سووریا دابمەزرێنرێن (ئەرمەنییەکان وەک کارمەند و وەرگێڕ و کوردەکان وەک جەندرمە) ھەروەھا بۆ وەرگرتنی زەویی دەوڵەت لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانییەوە.

ڕاپۆرتە فەرمییەکانی فەڕەنسا بوونی زۆرترین ٤٥ گوندی کوردی لە جزیرە پێش ساڵی ١٩٢٧ دەخەنە ڕوو. شەپۆلێکی نوێی پەنابەران لە ساڵی ١٩٢٩ گەیشتن. دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی بەردەوام بوون لە ھاندانی کۆچی کوردان بۆ سووریا، و تا ساڵی ١٩٣٩، ژمارەی گوندەکان گەیشتە نێوان ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ گوند بەھۆی چەندین شەپۆلی یەک لەدوای یەکی کۆچی کوردان لە تورکیاوە. دەسەڵاتدارانی فەڕەنسی خۆیان بەگشتی نیشتەجێکردنی پەنابەرانیان ڕێکدەخست. یەکێک لە گرنگترین پلانەکان لە جزیرەی سەروو لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا جێبەجێ کرا کە تێیدا فەڕەنسییەکان شارۆچکە و گوندی نوێیان (وەک قامیشلۆ) دروست کرد بە مەبەستی نیشتەجێکردنی ئەو پەنابەرانەی بە «دۆست» دادەنان. ئەمەش ھانی کەمینە ناکوردەکانی دا کە لەژێر فشاری تورکیادا بوون ماڵ و موڵکی باوباپیرانیان جێبھێڵن، تا بتوانن پەناگە بدۆزنەوە و ژیانیان لە سووریا، لە دراوسێیەتییاندا بە سەلامەتییەکی ڕێژەیی بنیات بنێنەوە.

ئەم کۆچە یەک لەدوای یەکانەی کورد لە تورکیاوە وای لە حیزبی بەعسی دەسەڵاتدار کرد بیر لە سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن لە باکووری سووریا بکاتەوە، بە نیشتەجێکردنی ٤٠٠٠ خێزانی جووتیار لەو ناوچانەی بەنداوی تەبقە لە پارێزگای ڕەققە ژێرئاوی خستبوون، لە پارێزگای حەسیچە. ھەروەھا کۆچی بەکۆمەڵ لەکاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا ڕوویدا. بەو پێیە، خەمڵاندنەکان سەبارەت بە پێکھاتەی نەتەوەیی باکووری سووریا جیاوازیی زۆریان تێدایە، لە بانگەشەکردن بۆ زۆرینەی کوردییەوە تا بانگەشەکردن بۆ ئەوەی کورد کەمینەیەکی بچووکن.

لە ساڵانی ١٩٧٠کاندا نزیکەی نیو ملیۆن کورد لە کوردستانی سووریا چڕ ببوونەوە. لەو کاتەدا، کورد نزیکەی ١٠٪ی دانیشتووانی سووریایان پێکدەھێنا، و بەشێوەیەکی سەرەکی لەم «ناوچە دیاریکراوانە» دا لەسەر سنووری باکوور دەژیان.

کەشوھەوا و سامان

پلەکانی گەرمای ساڵانە لە ڕۆژاوای کوردستان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٠ پلەی سیلیزی دایە. ناوچە جوگرافییەکە لە ڕووی ئابوورییەوە بۆ دەوڵەت گرنگە. ڕۆژاوای کوردستان دەوڵەمەندە بە سامانە سروشتییەکانی وەک خەڵووز، نەوت، غازی سروشتی، وزەی کارەبایی ڕووبار، و کانزاکانی وەک فۆسفات، خەڵووزی قاوەیی، مس، ئاسن و کرۆم. بەھۆی ھەڵکەوتنی لە نێوان ڕووبارەکانی عاسی، فورات و دیجلە، ناوچەکە زەوی کشتوکاڵی بەبەرھەمی تێدایە، ئەمەش نازناوی «سەبەتەی خۆراک»ی سووریای بە ناوچەکە بەخشیوە. بە ھەمان شێوە، باشووری کوردستانی ھاوسنووریش بە سەبەتەی خۆراکی عێراق ناسراوە. کورد داغ (چیای کوردان) بە زەیتوون، ڕۆنی زەیتوون و بەرھەمەکانی تر ناسراوە کە لە زیاتر لە ١٣ ملیۆن داری زەیتوونەکەیەوە بەدەست دێن.

ڕامیاری

دەستەی بڵندی کورد، دەستەی کارگێڕی یاخود دەستەی بەڕێوەبردنی حکوومەتەکەی ڕۆژاوای کوردستانە. ئەم دەستەیە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتیمانیی یاخود نەتەوەیی کورد لە سووریا (بە ئینگلیزی: (KNC) و پارتی یەکێتی دیموکرات (پ ی د) و دامەزرێنرا دوابەدوای واژووکردنەکانی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٢ بۆ ڕێکەوتن لەسەر ھەماھەنگیکردن لە نێوان ئەو دوو پارتەدا لە شاری ھەولێری کوردستانی عیڕاق لەژێر چاودێری سەرۆکی ھەرێمی کوردستانی عیڕاق، مەسعوود بارزانیدا. ئەنجومەنی ئەندامانی دەستەکە پێکدێ لە ژمارەیەکی یەکسان لە ئەندامانی (پید) و (KNC).

سەربازی

یەکینەکانی پاراستنی گەل باڵی سەربازی دەستەی بڵندی کوردە کە ھێزی سەربازی ڕۆژاوای کوردستان پێکدێنێ.

ڕۆژاوای کوردستان.

چاند

شوێنەوارە مێژوویییەکانی ڕۆژاوای کوردستان

• گرێ بێدەر: مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی سێیەمی پێش زایین. شارێکی گرنگی سۆمەرییەکان بووە و بە نەخشەسازییە بازنەیییەکەی ناسراوە.
• ​گرێ بەراک: یەکێکە لە گەورەترین گردە شوێنەوارییەکانی ناوچەکە. "پەرستگای چاوەکان"ی لێ دۆزراوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ ٤٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.
• ​گرێ مۆزان: پایتەختی ئیمپراتۆریەتیی ھۆرییەکان بووە. ئەم شوێنەوارە سەلمێنەری ڕەسەنایەتی گەلی ھۆرییە (کە بە باپیری کوردەکان دادەنرێن) لە ناوچەکەدا.
• ​گرێ حەلەف: مێژووەکەی بۆ چاخی بەردینی نوێ دەگەڕێتەوە. بە پەیەکە سەیر و سەمەرەکانی و جۆرە تایبەتەکەی گۆزەگری (چاندی حەلەف) بەناوبانگە.
• پەرستگای عەین دارە: یەکێکە لە ناوازەترین پەرستگاکانی سەردەمی ھیتییەکان لە عەفرین. بە پەیژە و نەخشی شێر و "شوێنپێیە گەورەکان" ناسراوە کە لە بەرد تاشراون.
• ​نەبی ھۆری: شارێکی یۆنانی-ڕۆمانییە لە باکووری عەفرین. قەڵایەکی تێدایە و شانۆیەکی ڕۆمانی زۆر جوان و پردێکی مێژوویی تێدایە کە تا ئێستاش ماوە.
• ​گرێ ئەحمەر: دەکەوێتە نزیک کۆبانی و پایتەختی دەوڵەتێکی مێژوویی بووە بە ناوی "تەل بەرسێب"، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشوورییەکان.

سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Syrian Kurdistan»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦\ ٢ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥.