سلێمانی

سلێمانی Sulaimaniyah السليمانية
—  شار  —
چەند دیمەنێکی شاری سلێمانی
نازناوەکان: مەڵبەندی ڕۆشنبیری شاری هەڵمەت و قوربانی
سلێمانی
Coordinates: 35°33′N 45°26′E
وڵات	کوردستان عێراق
پارێزگا	سلێمانی
دامەزرێنەر	ئیبراهیم پاشای بابان
ھۆکاری ناونران	پاشای میرنشینی بابان
حکوومەت
• جۆر	ئەنجومەن-بەڕێوەبەرایەتی
ڕووبەر
• سەرجەم	١٧٠٢٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦٬٥٧٣ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	٨٨٢ مەتر (٢٬٨٩٤ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧ (بە پێی Gol COSIT))
• سەرجەم	١،٨٩٣،٦١٧
ماڵپەڕ	ماڵپەڕی پارێزگای سلێمانی

سلێمانی (بە ئینگلیزی: Sulaymaniyah یان Slemani، بە عەرەبی: السليمانية) شارێکی کوردیی باشووری کوردستان و ناوەندی پارێزگای سلێمانییە. سلێمانی لەگەڵ ئێراندا ھاوسنوورە.

سلێمانی زانکۆیەکی گەورەی هەیە کە بە زانکۆی سلێمانی ناسراوە. بە دووریی ٦٠ کیلۆمەتر لە شاری سلێمانییەوە، بەنداوی دووکان ھەیە کە یەکێکە لە بەنداوە گەورەکانی عێراق. سلێمانی بە ھاوینەھەوارەکانی وەکوو ھاوینەھەواری ئەحمەدئاوا، سەرچنار، بەنداوی دووکان، سەرتەکی بەمۆ، کونەماسی، ئەزمڕ و قەرەداغ و چەندین ھاوینەھەواری دڵڕفێی دیکەش بەناونانگە.

شاری سلێمانی لەپاش ڕاپەرینی ئازاری ١٩٩١ەوە فراوانبوون و پێشکەوتنێکی لەبەرچاوی بەخۆوە دیوە و بە ئارامترین و جوانترین و پاک و خاوێنترین و سەوزترین پارێزگاش دەژمێردرێت لە عێراقدا، بەو ھۆیەوە لە زۆربەی پارێزگاکانی دیکەی ئێراقەوە خەڵکێی زۆر ڕوویان تێکردووە و بووە بە پەناگەی ئەو ھاوڵاتیانەی کە لە خوارووی عێراق و ناوچەکانی ناوەڕاستەوە ڕوو دەکەنە ئەو شارە.

ئەم شارە لە ڕێڕەوی دامەزراندن و پەرەسەندن و پێدا چەسپاندنی خۆیدا لە کۆڕی شارستانێتی و پێشڕەویدا کۆمەڵێکی زۆر لە نووسەر و شاعیری باشی بۆ مێژوو هێشتۆتەوە. لەوانە (نالی، مەحوی، پیرەمێرد، گۆران، مەولانا خالیدی نەقشبەندی، سالم، کوردی، ئەمین زەکی بەگ، فایەق بێکەس، زێوەر، تۆفیق وەهبی، وەلی دێوانە، کاک ئەحمەدی شێخ.. هتد) و سەدان نووسەر و شاعیری تریش.

جوگرافیا

شاری سلێمانی دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی (٣٤ – ٣٦) پلە لەسەر ھێڵی کەمەر و ھێڵی درێژی (٤٥ – ٤٦) پلە لە ڕۆژھەڵاتی ھێڵی گرینویجی گۆی زەوییەوە ، واتە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای کیشوەری ئاسیا و ڕۆژھەڵاتی کوردستانی باشوورەوە. سلێمانی لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە بە زنجیرە شاخی ئەزمڕ (١٧٠٠م)، گۆیژە (١٥٢٥م) و قەیوان دەورە دراوە ، لە باشووریشەوە بە چیای بەرانان (١٣٧٣م) و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە دەشتی شارەزوور دەستپێدەکات کە درێژییەکەی ٤٥کم و پانییەکەی ١٥کم. لە ڕۆژئاواشەوە شاخی تاسڵوجە گەمارۆی داوە. شاری سلێمانی ٨٥٣م لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە و ئاوو ھەواکەی بە دەریای ناوەڕاستەوە کاریگەرە و لە زستاندا سارد و باراناوییە و ھاوینیشی وشک و گەرم و بێبارانە ، جیاوازییەکی زۆریش لە نێوان پلەکانی گەرمای شەو ڕۆژ و وەرزەکانی ساڵیدا بەدی دەکرێت.

ناحیەکانی قەزاکانی پارێزگای سلێمانی

ژمارە	ناوی قەزا	ناحیەکان
١	ناوەندی	ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، بازیان، تانجەرۆ
٢	قەرەداغ	ناوەندی قەرەداغ، سیوسینان
٣	شارەزوور	ھەڵەبجەی تازە، وارماوە
٤	سەید سادق	ناوەندی سەیدسادق، سروچک
٥	ھەڵەبجە	ناوەندی ھەڵەبجە، سیروان، خورماڵ، بیارە
٦	پێنجوین	ناوەندی پێنجوین، گەرمک، ناڵپارێز
٧	شارباژێر	چوارتا، سیوەیل، سیتەک، زەڵان، گاپیلۆن
٨	ماوەت	ماوەت
٩	پشدەر	قەڵادزێ، ھێرۆ، ھەڵشوو، ژاراوە، ناودەشت، ئیسیوی
١٠	ڕانیە	ناوەندی رانیە، چوارقورنە، حاجی ئاوە، بێتواتە، سەرکەپکان
١١	دووکان	ناوەندی دووکان، سورداش، پیرەمەگروون، خەلەکان، خدران، بنگرد
١٢	دەربەندیخان	ناوەندی دەربەندیخان، باوەخۆشین

گردەکانی دەورو پشتی شار

شوێنی شاری سلێمانی بە قەدپاڵی چیای گۆیژەوە ھەڵبژێراوە، لە دوورەوە ھەمیشە چەشمەندازی چیای بەرزی پیرەمەگروون کە (٢٦٧٠م) بەرزە و لای خۆرئاوایەوە چیای گڵە زەردە دیارە. شوێنی کۆنی سلێمانی لە سەرەو لێژی خوار گۆیژەدا ھەڵبژێردراوە، بەڵام دەوروپشتی شاری کۆن. کۆمەڵی گرد بوو, کە لە سەردەمی دامەزراندنی شاردا شوێنی کشتوکاڵ بوون و وردە وردە ھەندێکیان بوون بە گۆڕستان لەگەڵ گەورە بوونی شاردا, زۆربەی ئەو گردانە بوون بە خانوو, کەواتە دەتوانین بڵێین شاری سلێمانی ئێستا چوار دەوری بە چیا تەنراوە شارەکە خۆی لەسەر کۆمەڵە گردێکە کە ناویان بەم جۆرە لێنراوە:

1. گردی حــاجی ئەوڵا : پشتی باخی شێخ لەتیف.
2. گردی ناوەراست پێشیان دەوت گردی سەید عەبدول کەریمی کاسە و کەوچک : چونکە ئەو زاتەی لێ نێژراوە. بەرامبەر گردی حاجی ئەوڵا تەنیشت ڕێگا کۆنەکەی ھەڵەبجە.
3. گردی سەیوان : تەنیشت گردی ناوەراست و شێخ مارفی نۆدێ باوکی کاک ئەحمەدی شێخی لێ نێژراوە.
4. گردی شێخ حسێنی قازی کە پێشی دەڵێن گردی شێخە بچکۆلە، چونکە ئەو دوو زاتەی لێ نێژراوە, (شێخ حسێنی قازی) خوشکەزای کاک ئەحمەدی شێخە و (شێخ محمد: شێخە بچکۆلە) کوڕی کاک ئەحمەدی شێخ ئەکەوێتە پشتی گردی سەیوانەوە.
5. گردی گوڵان : پێشی دەڵێن گردی مامەیارە، چونکە لەسەر ئەو گردە نێژراوە پشتی کارێزی وەستا شەریف.
6. گردی گاوران : پێشی دەڵێن گردی ئەڵەمانەکان، چونکە گۆرستانی گاورەکانە، لە پشتی گردی شێخ حسێنی قازییەوە.
7. گردی ھۆمەرە کوێر: لە نێوان گردی سەیوان و گوندی قرگەدایە.
8. گردی سەلیم بەگ: لەپشتی گردی گاورانەوەیە لەسەر رێگای قڕگە.
9. گردی کانی شەکراو : لە پشتی گردی سەلیم بەگەوەیە.
10. گردی سووتاو یـــان گردە گڕوێ : شوێنی کانی بەردی مەڵکەند ییەکانە, دەکەوێتە پشتی تانکی ئاوەکەی سەروو شار. تەنیشت (گوندی ئەڵمانی ئێستا) .
11. گردی ساڵحی مەحمود تەنیشت گردی دەباشان بەرەو رۆژھەڵات (نزیک گوندی ئەڵمانی ئێستا).
12. گردی دەباشان: ئەمیش لە تەنیشت گردی ساڵحی مەحمودەوەیە. (شوێنی میوانخانەکەی ئێستای جەلال تاڵەبانی)
13. ناوگردانی خواروو پشتی سەروو کوردساتی ئێستا نزیک دەربەندەکەیە.
14. ناو گردانی سەروو : کە پێی دەڵێن دۆڵە میران لە پشتی ناوگردانی خوارەوەیە.
15. گردی کانیە بەھارە: ئەم گردە دەکەوێتە پشتی دۆڵە میران.
16. گردی جۆگا : لە بەرامبەر شەخسی شێخ جافرەوەیە. شوێنی سەرۆکایەتی گشتی تەندروستی و بەرامبەر تەنیشت خەستەخانەی مناڵان . ئێستا کراوە بە گەنجینەی دەرمان.
17. گردی فەقێیان : لە پشتی مزگەوتی کانی ئاسکانە و وەختی خۆی فەقێکان و مەلاکان یاریان تێدا کردووە. ئێستاکە شوێنی مزگەوتی شافیعی و تەلاری ئازادی مۆڵ بەرامبەر پارکی ئازادیە.
18. گردی شێخ ئەحمەدی ھندی : ئەم گردە بەرامبەر بەرامبەری کارێزە ووشکە لە پشت بەنزینخانەکەی شێخ ئەحمەدی ھندیە.
19. گردی قۆریە شکاو : لە پشتی ئاوی قۆریە شکاوەوەیە, واتا لە بەرزاییەکانی پشتی گەرەکی شۆرش.
20. گردی غاباتەکە : ئەمیش گردی ماڵی پارێزگارە (محافڤ) .
21. گردی مسکێنان : لە پشتی شەخێی ئابڵاخەوەیە.
22. گردەکان ـ کە گردی ( رعایە شەباب و ئەو ریزە گردە کە پێیان وتوون و دەڵێن گردەکان.
23. گردی گەورە : ئەو گردی گەورەیەیە لە پشتی رعایە شەبابەوەیە.
24. گردی کەر تڕێنەکە : لەبەردەمی خانووەکانی کارگەی جگەرەکەوەیە, پشتی مزگەوتی حاجی محەمەدی کۆڵەکە لەسەر جادەی سالم.
25. گردی موشیراوا : لە پشتی کارگەی سەھۆڵی قەندیل و خوار مۆزەخانەکەیە پشتی تەلاری سالم.
26. گردی شێخ فەتاح : بەرامبەر گردی شێخ محێدینە کە گۆرستانە.
27. گردی شێخ محێدین : لە پشتی مۆزەخانەکەوەیە , کە گۆرستانە.
28. گردی گۆرە جوولەکە : سەرو جوولەکان و خوار یاریگای پەروەردەیی ئیدارە محەللیەوەیە, لە کۆندا گۆرستانی جوولەکان بووە.
29. گردی کاک ئەحمەدی بۆن خۆش : خوار گۆرە جوولەکە.
30. گردی شێخ ھەباس : خوار جوولەکان.
31. گردی حاجــی مەلا عەلی : بەرامبەر دەباخانەکەیە. خوار دەستارەکە بە دەستە چەپدا شوێنی گەرەکی حاجیاوە.
32. گردی زێرینۆک : ڕێگە کۆنەکەی ھەڵەبجە پێشی گردی کانی بــا, بە دەستە راستا بەرەو تانجەرۆ.
33. گردی کانــی بـــا : دوای گردی زێرینۆکە.

مێژوو

شاری سلێمانی لە ساڵی ١٧٨٤ لەلایەن ئیبراھیم پاشای بابان ەوە ئاوەدانکراوەتەوە. ئیبراھیم پاشا شارەکەی بە ناوی باوکییەوە، سلێمان پاشا، ناوناوە. سلێمانی جگەلەوەی دەبێتە پایتەختی میرنشینی بابان، لەھەمان کاتدا دەبێتە مەڵبەندێکی بازرگانی و ڕۆشنبیری ناوچەکە. زاراوەی سۆرانی لە ناوچەکەدا پەرە دەستێنێ و دەبێتە زمانی خوێندن و نووسین بە جۆرێک کە زاراوەی سۆرانی لە ناوچەکەدا بەرەو کەمبوون و نەمان دەچێت. پاش ڕووخانی میرنشینی بابان لەساڵی ١٨٥١ وە لەناوچوونی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیھانی یەکەم، شاری سلێمانی دەخرێتە سەر کۆماری ئێراقی ئەمڕۆ. لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٢٤ شاری سلێمانی پایتەختی دەوڵەتەکەی مەلیک مەحموود بووە. شاری سلێمانی جگە لەوەی لانکەی ڕۆشنبیر و تێکۆشەران بووە، مەڵبەندی ھەڵگیرسانی چەندان شۆڕش و ڕاپەڕینیش بووە لە مێژووی کوردستاندا. بەپێی ڕۆژنامەی ژین لە ساڵی ١٩٥٥ پانی ڕووی شاری سلێمانی ٢٠ ملیۆن و ٢٥٠ ھەزار مەترە و ژمارەی دانیشتوانی دەگاتە ٦٠ ھەزار کەس و نزیکەی ٧ ھەزار خانووی تیادایە. لە شەش گەڕەکی سەرەکی پێکھاتووە ئەوانیش کانی ئاسکان، گۆیژە، مەڵکەندی، سەرشەقام، چوارباخ، دەرگەزێن گەڕەکی جوولەکانی جارانیش کە ئێستا خراوەتە سەر گەڕەکی سەرشەقام.

بابانییەکان و سلێمانی

بەر لەوەی بنەماڵەی بابانییەکان بیر لە دروستکردنی شاری سلێمانی بکەنەوە ، ئیمارەتەکەیان لە ناوچەی قەڵاچوالان بوو ، لەگەڵ بەرفراوان بوونی ئیمارەتەکە ، جموجوڵی ئاوەدانکردنەوە و بنیاتنانی شارستانی لە ناوچەکەدا دەستی پێکرد ، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی باباندا ململانێ و توندوتیژیی لە نێوان فارسەکان و عوسمانییەکاندا ھەبوو ، شوێنی جوگرافیای قەڵاچوالانیش لەبەر نزیکی لە سنووری ئێرانەوە ، شوێنێک بوو ببوە مەترسی شەڕ و پێکدادانی نێوان لەشکری فارس و عوسمانییەکان بۆیە ھەریەکە لە (نادر شا و سوڵتان مەحمودی یەکەم) لە ھەوڵی ئەوەدا بوون ئیمارەتی بابان بە لای خۆیاندا رابکێشن ، کێشمەکێشی ناوخۆیش لە نێو بنەماڵەی بابانییەکان و ئیمارەتە کوردییەکاندا بۆ کورسی و دەسەڵات ئەوەندەی دیکە مەترسی لەسەر ناوچەکە دروست کردبوو ، ئەمەش وایکرد مەحمود پاشای بابان ساڵی (١٧٨١)ی زاینی بیری لەوەکردەوە ناوەندی بەڕێوەبردنی سیاسی لە قەڵاچوالانەوە بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی تر ، بۆیە سەرای حکومەتی لە نزیک گوندی مەڵکەندی دروستکرد ، دواتر ئیبراھیم پاشای بابان لە ساڵی (١٧٨٣)دا فەرمانڕەوایی ئیمارەتەکەی گرتە ئەستۆ و دەستیکرد بە دروستکردنی شاری سلێمانی تا لە ساڵی (١٧٨٤)دا لە دروستکردنی شاری سلێمانی کۆتایی ھات ، لە ھەمان ساڵدا بابانییەکان پایتەختی ئیمارەتەکەیان گواستەوە سلێمانی.

لە ساڵنامەی (١٩٥٥)ی سلێمانیدا کە لە (ڕۆژنامەی ژین) دا بڵاوکراوەتەوە ھاتووە: ئیبراھیم پاشای بابان خۆی حوکمداری شاری قەڵاچوالان بووە ، لەبەر ناخۆشی و تەنگی شوێنەکە و لە ترسی ھێرشی دوژمن بەتایبەتی لە نادر شای حوکمداری ئێران کە گەلێ جار ویستویەتی ھەڵمەت بەرێتە سەری دەست بەسەری بکات ، بە ناچاری شار و شوێنی ھەڵسوڕانی کاروباری وڵاتەکەی گواستەوە ئەم شوێنە کە ئێستا شاری سلێمانییە.

گەڕەکە کۆنەکانی شار

• گەڕەکی گۆیژە : یەکەم گەڕەکی سلێمانیە لە کۆنی و گەورەیدا بە ناوی چیای گۆیژەوە ناونراوە کە لەگەڵ دروستکردنی شارەکەدا ئەم گەڕەکە دروستکراوە.

• سابونکەران : یەکێکە لە گەڕەکە ھەرە کۆنەکانی سلێمانی و ھاوکات لەگەڵ دروستکردنی شارەکەدا ئەم گەڕەکە دروست کراوە. لە سەرەتاوە پیشەی دانیشتوانی ئەم گەڕەکە دروستکردنی سابون بووە (بە شێوەیەکی سەرەتایی).

• دەرگەزێن : دووھەمین گەڕەکی کۆنی‌ سلێمانیە ھەندێک سەرچاوە ئەڵێت دانیشتوانی یەکەمی ئەم گەڕەکە لە گەڕەکی (دەرگازێن)ی شاری هەمەدانەوە ھاتوون. دوو گەڕەکی بچووکیش کە برتین لە گەڕەکی (سەرگۆل) و گەڕەکی (کارێزی دایکی پاشا) بەستراونەتەوە بە گەڕەکی دەرگەزێنەوە.

• کانی ئاسکان : کانێسکان کە ئێستا لە ناو جەرگەی شاری سلێمانی دایە کاتی خۆی سنوری باکوور و باکووری خۆرئاوای سلێمانی بووە ئەم گەڕەکە ناوچەکانی شێخان و بازارە بچکۆلە و گەڕەکی ژاڵە بییەکان دەگرێتەوە بە ناوەکەشیا دیارە کە کاتی خۆی ئاسکە کێوی زۆری تیابووە و لە نزیک کانییەکەی ئەو ناوچەیەدا بینراون.

• سەرشەقام : سەرشەقام لە خوارووی شاری سلێمانیە و (شەقامەکەی سەرشەقام) لە گەڕەکانی تری جیا ئەکاتەوە. کاروانی قەڵاچوالان بۆ بەغدا بە (کەلی سەرگرمەدا) بێرەدا تێپەرێوە بۆیە کە ئاوەدان کرایەوە ناونرا گەڕەکی سەرشەقام کە گەڕەکەکانی (ھونەرمەندان) و (شیوی قازی) لەسەر ئەم گەڕەکەن.

• جوولەکان : لە باشوری خۆرئاوای سلێمانی. جوولەکەکان سەرەتا لە قەڵاچوالانەوە ھاتوونەتە ئەم گەڕەکە و بە پیشەی (خومچێتی)یەوە سەرقاڵ بوون. بەڵام لە دواییدا کاروباری بازرگانی کۆتاڵفرۆشی و عەتاری و زەڕەنگەری و گەلێک ئیش جۆراوجۆری تریان گرتە دەست. دوای درووستبونی ئیسرائیل و بە تەواوەتی لە ساڵی ١٩٥٠دا زۆربەیان سلێمانیان جێھێشت.

گەڕەکی سەرچیمەن

گەڕەکی سەرچیمەن (کە قاوەخانەی سەرچیمەنیشى پێ ئەوترێت) یەکێکە لە گەڕەکە هەرە کۆنەکانی شار و کەوتۆتە نێوان دەرگەزێن و سابوونکەران و گاوران. شێوازە کەلتوورییەکەی خانووە دێرینەکانی ئەو گەڕەکە هەندێکیان هێشتا ماون کە پێویستە لایەنە بەرپرسەکان کار بۆ پاراستن و نۆژەنکردنەوەیان بکەن. ناوی سەرچیمەن لەوەوە هاتووە کە چیمەن و مێرگ و مێرگوزارى تیا بووە. ناوی قاوەخانەکەش ئاماژەیە بەو قاوەخانە کۆنە مێژووییەی کە کاتی خۆی لە گەڕەکەکەدا هەبووە. خاوەنەکەی (حسە کەڕ)ی ناوبووە و یەکێک بووە لە کەسایەتییە کۆمەڵایەتییە ناسراوەکانی شار. ئێواران پیاو ماقوڵانی گەڕەک دەهاتنە ئەم قاوەخانەیە و لە بۆنە ئایینی و نیشتمانییەکاندا چالاکی تایبەتی تیا ئەنجام دراوە. هەرە دیارترین چالاکییەکان دیاردەی هەقایەتخوانی بووە. لە شەوانی ڕەمەزان دا مەلا سمایل کتێبی چیرۆکەکانی ڕۆستەم و مەم و زین و ئەمیر ئەرسەلانی دەخوێندەوە.

-کەسایەتییە ناودارەکانی گەڕەک:

• مەلا ئەحمەدی دیلان، باوکی خوالێخۆشبوو حەمە ساڵح دیلان و قادر دیلان.
• مەلا حامید حەمدوون، کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی و ئایینی بوو. لە رۆژانی جەژنی نەورۆزدا نەورۆزانەی دابەش دەکرد بەسەر ماڵانی گەڕەکدا. نەورۆزانە بریتی بوو لە ئاوێک دوعاى بەسەردا خوێندرابێت.
• شێخ بابا عەلى قەرەداخی باوکی شێخ نورى و باپیری مامۆستا بەهادین نوری کەسایەتی سیاسی ناسراوی کوردستان و عێراق.
• حاجی کەریمی عەنبەرخان.
• حاجی مەحمودی باپیری شەهید ئەنوەری مەجید سوڵتان.
• حەمە ئەمین ئاغا حاجی برایم ئاغا و حەمە سور ئاغای برای.
• حاجی شێخ نوری حەڵواچى.
• حاجی ئەحمەدی موتابچی.
• مەحمود تۆفیق گورجی ناسراو بە مەحمود تۆفیق شلک و حاجی عەلی فەوتاوی برای کە ئەویش تێکۆشەرێکی دێرین و کەسایەتییەکی ناسراو بوو لەو گەڕەکەدا هەندێک ماڵ و بنەماڵەی خاوەن پیشەی تایبەت هەبوون وەک موتابچێتی و دروستکردنی سابوون.

گەرماوەکانی شاری سلێمانی

سلێمانی لەگەڵ دروستکردنی لەسەر شێوازێکی پێشکەوتوو و بنەمایەکی شارستانی دروستکرا, و دروستکردنی گەرماویش یەکێک بووە لە شتە گرنگەکانی ئەم شارە، کە زۆربەیان لەسەر شێوازێکی ڕۆژھەڵاتی دروست کراون, وا لە خوارەوە ناوی ناوی گەرماوەکان و شوێنەکانیان و ناترەکان و خاوەن گەرماوەکاننتان پێ دەناسێنین:

1. گەرماوی وەسمان پاشای بابان شوێنی سینەما سیروان.
2. گەرماوی گازێ شوێنی گەرماوی سەرچناری ئێستا کە موڵکی دایکی حەمە ئاغای ئەورەحمان ئاغا بووە.
3. گەرماوی مەیان شوێنی قەیسەری محەی دگلی ئێستا.

• ئەم سێ گەرماوەی لەسەرەوە ناوبران لە سەردەمی عوسمانیەکانەوە نەماون و رووخاون و ھەندێ لە پیاوە بەتەمەنەکانی شار دەڵێن ئێمە مناڵ بووین لەگەڵ دایکمان دەچووینە ئەو گەرماوانە و ئەوکات پارە کەم بوو و ژنان لە جیاتی پارە دوو بۆ سێ ھێلکەیان دادەنا.

1. گەرماوی فاتمەخان : تەنیشت سەرا کە موڵکی عەزمی بەگی بابان بووە. ســاڵی ١٩٥٤ لە زەمانی عومەر عەلی موتوسوریفدا رووخاوە و خراوەتە سەر سەرا.
2. گەرماوی قــشــڵە : لە شەقامی مەولەوی موڵکی حەمە ئاغای ئەورەحمان ئاغا.کە لە ســاڵی ١٩٧٤ شارەوانی تێکیداوە و کردی بە دووکان و بازاڕ, ئێستا شوێنی بازاڕی دەبۆکەیە.
3. گەرماوی شێخ مارف : تەنیشت بازاڕی سەلاحەدین, موڵکی شێخ مارفی نەقیب بووە و دوایی فرۆشرا و کوڕانی ێالحی ڕەشە کڕییان.
4. گەرماوی سورەت : لای مەیدانی (کا)یەکە موڵکی کەریمی عەلەکە بوو، ئەم گەرماوە دیوارەکانی ھەمووی وێنەی پاڵەوان بوو بە سواری ئەسپ و قەڵغان و شیر و تیروکەوان بەدەستەوە و وێنەی ڕۆستەم و زۆراب و مار و باڵندە و درەختی ھەمە جۆر بە گەچ لەسەر دیوارەکانی نەخشا و ڕەنگاوڕەنگ کردبوو. بۆیە بە حەمامی سورەت ناو دەبرا، و وێنەکانیش دەستکردی ھونەرمەندی گەورەی کورد حەسەن فەلاح بوو.
5. گەرماوی غەفور ئاغا (حەمامە بچکۆلەکە) : بەرامبەر گومرگە سووتاو بوو کە موڵکی غەفور ئاغای حاجی ئەوڵا بووە.
6. گەرماوی تــازە : بەرامبەر مزگەوتی حاجی مەلا عەزیز, سەرشەقام. موڵکی حاجی سەعید ئاغا بووە.
7. گەرماوی حاجی غەنی : کۆڵانی تەنیشت خانەقای مەولانا خالیدی نەقشبەندی.
8. گەرماوی حاجی ئەوڵا : سەرووی خانەقای مەولانا خالیدو موڵکی حاجی ئەوڵا بووە.
9. گەرماوی موفتی : لە سابونکەران، موڵکی عەبدول کەریم و باربارا ئەلەکە کە خوشک و برای کەریمی ئەلەکە لەگەڵ

ماڵی موفتی .

شاری ڕۆشنبیری

شاری سلێمانی بە ڕای ھەندێک لە خەڵکی کوردستان بە شاری ڕۆشنبیری دەناسرێت. ئەوان وا دەزانن کە ئەو بەرفراوانییەش بۆ دەوری بابان و دامەزراندنی شار و ماوەیەکیش لە ساڵانی دەوڵەتی عوسمانی دەگەڕێتەوە، کە ھەموو مەلا و زاناکان شاعیر و نووسەر بوون و ڕۆڵی مزگەوت و حوجرەش کەم نەبووە لەو بوارەدا، سێ کوچکەی بابان، نالی و سالم و کوردی قوتابحانەی شیعری بابان درووستدەکەن و ئەگەر ئەو قوتابخانەیە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە گەلێک دیمەنی لە ئەدەبیاتی ئەمڕۆی کوردیدا نەمابێت، ئەوا فۆرمی ئەدەبیاتی کوردی ئەمڕۆ ئەوا ھەر بەرپێشچوونی فۆرمی ئەو ئەدەبەیە، ئەو زارەی پێی دەنووسرێت ھەر ئەو زارەیە، زۆربەی گەورەنووسەرانی ئەو سەردەمە وەک: نالی، سالم، کوردی، مەولانا خالید، مەلا عەبدوڵلای بێتوشی، شێخ مارفی نۆدێی، سەید ئەحمەدی نەقیب، شێخ حسێنی قازی، حاجی مەلا ئەحمەدی دێلێژە، محەمەد فەیزی زەھاوی، جەمیل سدقی زەھاوی، مەلا ساڵحی حەریق، ساڵح ئەفەندی ئاھی، تایەر بەگی جاف، وەلی دێوانە، عەلی بەردەشانی، زێوەر مەلا عەبدوڵلا، ئەحمەد موختار جاف، مەلا عەزیزی موفتی، پیرەمێرد، بێخود، جەمال عیرفان و چەندین نووسەر و شاعیری دوای ساڵی پەنجاکان بوون بە بەشێکی گرینگ لە ئەدەبی کوردی ھاوچەرخ لە کوردستاندا. ھەرچەند ھەندێک لەمانە لە نێویەکدا بەھۆی تەسەوفەوە ناکۆکیان لە نێواندا ھەبووە کە دیارترینیان شێخ مارفی نۆدێ کە بووە دوژمنی سەرسەختی مەولانا خالید. لەدوای راپەڕینی بەھاری ساڵی ١٩٩١ چەند ھونەرمەندی بەناوبانگی تر لە سلێمانی ھەڵکەوتن کە رۆڵیان بوە لە شەپۆلی نوێی ئەدەبی کوردیدا، لەوانە: مەریوان وریا قانع، بەختیار عەلی، بەرزان ھەستیار، گۆران بابە عەلی، زمناکۆ بورھان قانع، محەمەد موکری، قوبادی جەلی زادە و چەند ناوێکی تر. ئەم بوارە بەرفراوانە ئێستاشی لەگەڵدا بێت سلێمانی تێیدا پێشەنگە و ھەمیشە ئەو نووسەر و شاعیرانە رۆڵی بەرچاویان لە بزوتنەوەی کوردایەتیشدا ھەبووە و بوونەتە داینەمۆی شۆڕشەکان، یەکێکی تر لە ئەو شتانەی کە سلێمانی بە شاری ڕۆشنبیری ناساندوە ئەوەیە کە یەکەم چاپخانە کە لە کوردستان کەوتبێتەکار لە سلێمانی بوە، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە کوردستان دەرچووبێت ھەر لەسلێمانی بووە.

بازاڕ و قەیسەرییەکانی شار

لە دروستبوونی سلێمانییەوە بەردەرکی سەرا و دەوروبەری ناوەندی شاری سلێمانی بووە ، بۆیە دوکان و بازاڕ زیاتر ئەو ناوەی گرتۆتەوە ، مێجەرسۆن لە گەشتەکەیدا بۆ ناوچەی سلێمانی لە ساڵی ١٩٠٨ باسی (خانی عەجەم) و (خانی غەفوورئاغا) و قەیسەری وەسمان پاشا و قەیسەری نەقیب ئەکات ، واتە لە پێش ھاتنی مێجەرسۆنەوە ئەم خان و قەیسەرییانە لە سلێمانی ھەبوون ، ئێستا تەنیا قەیسەری نەقیب وەک خۆی ماوە بەڵام خان و قەیسەرییەکانی تر نەماون و شوێنەکانیان ئێستا دوکان و بازاڕە ، لە دوای ئەمانەوە کە سلێمانی فراوان بووە و شەقامی تیا دروستکراوە لە سەر شەقامە سەرەکییەکان و سەنتەری شار و گەڕەکەکاندا بە سەدەھا دوکان و بازاڕی تیادا دروستکراوە.

• خان و قەیسەرییەکانی سلێمانی لە سەرەتای سەدەی رابردوودا ئەمانە بوون:

ناوی شوێن	زانیاری
قەیسەرى وەسمان پاشا	وەسمان پاشاى کوڕى حەمە پاشاى جاف دروستی کردووە و لە ساڵى 1974 دا سووتاوە و ئێستا جێگاکەی بازاڕێکی گەورەى لێ دروستکراوە.
قەیسەرى نەقیب	شێخ مستەفاى نەقیب کوڕەزای کاک ئەحمەدی شێخ دروستی کردووە و تا ئێستاش ماوە.
قەیسەرى شێخ مەحمود	لە ساڵى ١٩١٦6 دروستکراوە لە شوێنی مەیدانی برنجەکە بەرامبەر حەمامی سوورەت، ئێستا شوێنەوارى نەماوە.
قەیسەرى غەفوور ئاغا	لاى مەزادخانەکەوە بووە، ڕووخاوە و ئێستا شوێنەکەی دوکان و بازاڕە.
خانی غەفوورئاغا	شوێنەکەی ئێستا کراوەتە بازاڕى مەحوی بەرامبەر خانەقاى مەحوی.
خانی عەجەم	لە نزیک مەزادخانەکەوە بووە لە ناوبازاڕ و ئێستا شوێنەکەی کراوە بە دوکان و بازاڕە.
خانی عەبدولڵا درێژ	عەبدولڵا درێژ
خانی حاجی سەعید ئاغا	خۆى دروستی کردووە و موڵکی خۆى و دوو برایەتی.
خانە سووتاو	قادرى کەریم دایەن دروستی کردووە و ئێستا بازاڕێکی گەورەى لە شوێندا کراوە بە ناوی بازاڕى خانەقا (بازاڕى جگەرە)وە.
خانی رسوومات	موڵکی حەمەئاغای براى حاجی سەعید ئاغا بووە.

ئەو پیشانەی مۆرکی سلێمانیان پێوە دیارە

• ئاسنگەری : ئاسنگەر ھەر لە دوکانەکەیدا (کوورەی ئاگر)ی ھەیە وەک تەنور ئاگری تێدا ئەکاتەوە بە خەڵوز یان خەڵوزی مەعدەنجۆشی ئەدات ھەروەک تەنوری نان گوڵبێنەی ھەیە کە ئەویش مووشەدەمەی لەسەرە. مووشەدەمەش بریتیە لە ھەمانەیەکی کون بڕ دەسکێکی تەختەی پێوەیە شاگرد بەرزی ئەکاتەوە و نزمی ئەکاتەوە بەوە باوەشێنی خەڵوزی ناو کورەکەی پێ ئەکات و ئەیگەشێنێتەوە بەم جۆرە ئەو ئاسنەی ئەخرێتە ناو کورەکەوە سوور ئەبێتەوە وەک پشکۆی ئاگری لێدێت ، ئینجا وەستاکە ھەر بە مقاشێکی گەورەی ئاسن دەری ئەھێنێ و بە چەکوش پیا ئەکێشێ ، چی بوێ لە ئاسنەکە دروستی ئەکات چونکە ئاسنەکە بەو سوور بوونەوەیە نەرم بۆتەوە. بەم جۆرە (دەمە بێڵ ، دەمە خاکەناز ، گاسنی جوت ، پیکی بەرد شکاندن ، سێپای سەر ئاگردان ، چەکوش ، داس ، تۆراس ، گوڵمێخ ، دەمە تەور...)ی لێ دروست ئەکات.

• جۆڵایی : جۆڵایی بە مەکینەی دروستکردنی قوماشی ئەمڕۆ دائەنرێ. کە بەو ئامێرە سەرەتاییانەیان ئەو بەرھەمە جوان و نازدارانەیان پێشکەش ئەکرد. دەزگای جۆڵایی بریتی بوو لەم شتانە: (نەوەرد ، لایەر ، دانە ، گورد ، چۆلەکە ، لالە ، پێ تەقە و پردەڵە). جۆڵایش بریتی بوو لە دروستکردنی جاجم ، پۆپەشمین ، بەرماڵ ، شاڵی ڕانک و چۆغە و گەلێک شتی تریان بەرھەم ئەھێنا. ھەندێک جاجمیان دروست ئەکرد لە شێوەی چوار گۆشە یان درێژ کۆلە لە دەزوی لۆکە یا خوری ئەوەندە سفت و ڕێک و پێک و جوان ، سیمیان تێکەڵ ئەکرد ڕەنگاو ڕەنگ ، مەگەر مەکینە بتوانێ بەو شێوەیە دروستی بکات. جاجم و پۆپەشمین و پیشەی جۆڵایی وردە وردە ڕووەو نەمان ئەچن.

• موتابچیەتی : موتابچی ئەو کەسەیە کە مووی بزنی لە ئیشەکەیدا بەکارئەھێنا و (گوریس و قەیاسە و خەرار)یان لێ دروست ئەکرد لەو خەرارەش (تورەکەی ئالیکی وڵاخ و کۆپان و خەرار بۆ توتن داگرتن) کە لەلایەن قەتارچیەوە ئەو فەردە توتنانە ئەگوێزرانەوە. ئامێرەکانی موتابچیەتی مەندەف ئامێری شیکردنەوە و گرێ لابردنی مووە کە ئەمیش یارمەتیدەری ئامێری چەرخە چونکە موو دەکات بە گڵۆڵەیەکی ئەوتۆ کەبە ئاسانی بڕێسرێ.

• چەرخی موو ڕستن : ئەو ئامێرەیە کە موو ئەڕێسێ و ئەیکا بە (بەن).

• خەڕەک : ئەو ئامێرەیە کە بەن ھەڵدەکاتەوە سەر لوولە بۆ پۆی شاڵەکە ئەم پیشەیە زیاتر لە ناو (دیان)ەکاندا باوبوو.

• کارگەچێتی : کارگەچی ئیشی بە خوری مەڕە دوای شتنەوەی خوریەکە و زۆر پاک بژار کردنی شی ئەکرێتەوە بۆ ئەوەی لەوسەرەوە (لباد)ی لێ دەربێنن فەرەنجی ، سەروکڵاوی دژی باران ، شەپقە ، سدارە ، پوزەوانە ، کیفی تفەنگ ، قەنەواچەی سەر شانی چاکەت ، پەستەک ، سەرزین بۆ ئەسپ ، نەرمەزین دیسانەوە بۆ ئەسپ ، کەپەنک بۆ شوان ، کوڵەباڵ ئەمانە ھەموو لە لبادی خوری مەڕ دروست ئەکران. کارگەچی لە ماڵی خۆیانا ئیشیان ئەکرد. زیاتر لە گەڕەکی چوارباخ ,ئێستا ئەم پیشەیە و ناوەکەشی نەماون.

• وەتراقچی : وەتراقچی ئەو کەسەیە کە شتی کۆنە ئەفرۆشێت. واتا (کۆنە فرۆش). (اوتراق وشەیەکی تورکییە واتای کاروان و برید) دێت وەتراقچی (فەرش و بەڕەی کۆن و لبادو جاجم و مەوج و پۆپەشمین و گوریس و خورجی پاشکۆی وڵاخ و ھۆڕ و مەسینەی حەوت جۆش و گەلێک شتی تری لەم بابەتەی ئەفرۆشت.

• چەخماخسازی : وشەیەکی سەردەمی عوسمانیەکانە. چەخماخساز ئەو کەسە بوو کە چەکیان چاک ئەکردەوە بە تایبەتی تفەنگ و تاپڕو دەمانچە. بەڵام ئەوانەی سلێمانی ھێندە بەتوانا بوون ئەو شتانەیان دروست ئەکرد جگە لە ساچمەزەنی ڕاو ، فیشەک ، مقاشی زەرد ، قفڵی لوولە ، ئەڵقەڕێز و دوولای دەرگا ، شەکرشکێن ، کلیل و کڵۆم و کەوچک و...زۆر شتی تر. لای خۆمان حەمە ساڵح بەگی ئەجەخان و لە ڕەواندز (وەستا ڕەجەب کە تۆپ و گولە تۆپی دروست ئەکرد و ئێستاش ئەو لوولە تۆپانە لە بەغداد لە (مۆزەخانەی سەربازی) ماون و ھەڵگیراون. ئیدمۆندز لەم بارەیەوە نوسیویەتی پێش جەنگی جیھانی یەکەم شاری سلێمانی بە مانیفاکتۆرەی چەک (چەخماخسازی) ناوی دەرکردبوو ، چەخماخسازەکانی سلێمانی بەشێکی گەورەی پێداویستیەکانی ھەردوو کوردستانی عێراق و ئێرانیان دابین ئەکرد. مارک سایکس ساڵی ١٩٠٢ کە سەردانی سلێمانی کردووە زیاتر لە ١٥٠ دوکانی چەخماخسازی تۆمارکردوە کە بەرھەمەکانیان لەڕوی چۆنایەتییەوە ئاستێکی باشیان ھەبووە.

• شیرگەری : شیرگەر ئەو کەسە بوو کە خەنجەری دروست ئەکرد. ناوەکەشی لە (شیر واتا شمشێر)ەوە ھاتووە تا کۆتایی سییەکانی سەدەی ڕابردووش خەنجەر کردن بە بەر پشتێنی جلی کوردیوە باو بوو. خەنجەر چەند جۆرێکی ھەبوو (دەبان لە ھەمووی باشتر و بەناوبانگ تر بوو) (خەنجەری خۆراسان و خەنجەری قەزوین و خەنجەری شینە تیغ).

• مسگەری : لای ئێمە بە ھەڵە ناوی مسگەریان لەو کەسانە نابوو کە حاجەتیان سپی ئەکردەوە بەڵام ڕاستیەکەی مسگەر ئەو کەسەیە کە کەل و پەل لە مس دروست ئەکات ، ئەو کەل و پەلانەش وەک (مەنجەڵ ، سینی ، تەشت ، مەسینە ، لەگەن ، یەغنیکێش ، دەوری ، تاوە ، کەوگیر ، جام ، تاسی حەمام و گەلێک شتی تر) کە ھەموو لە مس دروست ئەکران.

• خومچێتی : خوم وشەیەکی فارسیە لە کوپە یان مەرکانەی گەورەدا ڕەنگیان تیا ئەگرتەوە. خومخانەش ئەو شوێنە بوو کە قوماش و خام و بلوری و شاڵ و کڵافە بەن و جارجار خوری تیا ڕەنگ ئەکرا.

• زین و کۆپان : زین لە پشتی وڵاخ (ماین و ئەسپ) ئەنرا بۆ ئەوەی خاوەنەکەی بتوانێ سواری بێ ھەروەھا لغاوو ڕەشمە ئەمانە ھەموو بۆ وڵاخ بوون کۆپانیش بۆ سەر پشتی گوێدرێژ.

زانکۆی سلێمانی

وتاری سەرەکی: زانکۆی سلێمانی

زانکۆی سلێمانی بۆ یه‌که‌مجار له‌ساڵی ١٩٦٨ دامه‌زرا، کامپبی سه‌ره‌کی زانکۆ ئه‌که‌وێته‌ شاری سلێمانی یه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان. له‌ سه‌ره‌تادا ته‌نها سێ کۆلێژ هه‌بوون، به‌ڵام ساڵانی دوواتر ژماره‌ی کۆلێژه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو زیادی کرد له‌ ئه‌نجامی داواکاریییه‌کی زۆر بۆ خوێندنی باڵا له‌ هه‌رێمی کوردستان.

له‌ساڵی ١٩٨١ ڕژێمی فاشیستی عێراق ئه‌م دامه‌زراوه‌ ئه‌کادیمییه‌ی ڕاگواست بۆ شاری هه‌ولێر وه ناوه‌که‌شی گۆڕدرا بۆ "زانکۆی سه‌ڵاحه‌دین". له‌ساڵی ١٩٩٢ جارێکی تر زانکۆی سلێمانی دامه‌زرێندرایه‌وه‌ له‌ئه‌نجامی هه‌وڵ و کۆششی زۆری ڕۆشنبیران و زانستخوازانی کورد و خه‌ڵکی دڵسۆزی شاری سلێمانی و زانکۆ جارێکی تر کرایه‌وه‌ له‌ ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢.

ئه‌مڕۆ زانکۆی سلێمانی ٢٥ کۆلێژی هه‌یه که‌ تیایدا خوێندکاران بڕوانامه‌ی به‌کالۆریۆس به‌ده‌ست ئه‌هێنن له‌ چه‌ندین بواری جیاجیادا.

مزگەوتەکانی شار

دیارە مزگەوت وێڕای ئەوەی کە شوێنێکی ئایینی پیرۆز و شوێنی عیبادەت و خواپەرستی و زانستە ، شوێنێکی گرنگی خزمەتگوزارییشە و لە گوندەکاندا بە تایبەتی ئەرکی دیوەخان و میوانخانە و شوێنی کۆبوونەوەی دانیشتوانی ناوچەکە بووە و لە شۆڕشی گەلەکەشماندا مزگەوت ھەمیشە لانە و جێگەی حەوانەوەی پێشمەرگە بووە ، کوردیش وەک میللەتێکی موسوڵمان بایەخ و گرنگیی داوە بە مزگەوت و ھەمیشە لەگەڵ دروستکردنی دێھاتەکان و لە ئاوەدانکردنەوەیان دا مزگەوتیان دروستکردووە. بێجگە لە مزگەوت لە سلێمانی تەکیە و خانەقاش ھەبووە. تەکیە بۆ قادرییەکان کە حاجی شێخ مارفی نۆدێ ھێناوێتیە ناوچەی سلێمانییەوە و لە بنچینەدا شێخ قادری گەیلانی دایمەزراندووە. خانەقاش بۆ نەقشبەندییەکانە کە مەولانا خالیدی نەقشبەندی ھێنای کە ئەویش لە مەولانا عەبدولڵای دەھلی وەریگرتبوو. حاجی شێخ مارف و مەولانا خالیدی نەقشبەندی ھاوچەرخی یەکبوون و کاتێک کە میستەر ریچ لە ساڵی ١٨٢٠دا ھاتووەتە سلێمانی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی مەحمود پاشای باباندا، باسی ئەم دوو زاتە گەورەیە ئەکات. مامۆستا مەلا محەمەدی قزڵجی لە نامیلکەیەکی بەنرخدا کە لە ساڵی ١٩٣٨ دەری کردووە بەناوی (التعریف بمسالجد السلیمانیە و مدارسھا الدینیە) باس لە مزگەوتەکانی شاری سلێمانی ئەکات کە تا ئێستا ماون.

• مزگەوتە بەناوبانگەکانی سلێمانی ئەمانەن:

وتاری سەرەکی: مزگەوتی گەورەی سلێمانی

مزگەوتی خانەقای سلێمانی دروستکەری ئیبراهیم پاشاى بابان بووە کە دروستکەرى شارى سلێمانی بووە گەورەترین و بەناوبانگترین مزگەوتی سلێمانی بووە، یەکەم مامۆستاى ئەم مزگەوتە شێخ مارفى نۆدێ بووە، پاش کاک ئەحمەدی شێخ سەید غەوسە و شێخ محێدینی سەید غەوسە خەتیبی بوو، لە زەمانی کاک ئەحمەد دا حاجی مەلا عەزیزی دێلێژەیی کراوە بە واعیز ، لە سەردەمی شێخ مەحمودی نەمردا شوێنی کڵپەسەندنی جۆشى نیشتمان پەروەریی بووە ، تەرمی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخ مەحمودی نەمر لەوێ نێژراون. یەکەم مزگەوت بووە کە نوێژى هەینی تیا کراوە و گۆڕى پاشاکانی بابان لەوێیە. یەکەم منارە لە سلێمانی لەم مزگەوتەدا دروستکراوە لەسەر بڕیارى سوڵتانی عوسمانی سوڵتان عەبدولحەمیدلە ساڵى ١٣٠٨ى کۆچى، لە ساڵى ١٩٩٨دا لەسەر ئەرکی هەڤاڵ مام جەلال مەرقەدی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخ مەحمودی نەمر تەعمیر کرا و قوببەیەکی جوان و قەشەنگی بۆ دروستکرا.

وتاری سەرەکی: مزگەوتی خانەقای سلێمانی

مزگەوتی خانه‌قای سلێمانی له‌ ساڵی‌ (١٢٣٨)ی كۆچی‌ به‌رامبه‌ر (١٨١٨)ی‌ زایینی، مه‌حمود پاشای بابان بۆ مه‌ولانا خالیدی دروستكردووه‌، هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ خانه‌قا بووه‌ به‌ خاڵی‌ ناسه‌ره‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌. به‌ر خانه‌قاكه‌ش بووه‌ته‌ شوێنێكی بازرگانی‌و له‌ لای‌ راسته‌وه‌ حه‌مامی حاجی‌ ئه‌وڵا‌و له‌ لای راسته‌وه‌ حه‌مامی حاجی غه‌نی لاوه‌ بووە.

لیستی مزگەوتەکان

ناوی مزگەوت	زانیاری دەربارەی
مزگەوتی حاجی ئەحان (حاجی حان)	حاجی ئەحمەد (ئەحان) لە قەڵاچوالانەوە هاتۆتە سلێمانی. شاعیر بووە و لە شیعردا نازناوی (شەوقى) بووە و ئەم مزگەوتەی دروستکردووە.
مزگەوتی تەکیەى وسو پاشا (مزگەوتی مەڵکەندی)	پێش شارى سلێمانی دروستکراوە لەلایەن خەڵکی گوندی مەڵکەندییەوە، لە مامۆستاکانی حاجی مەلا ئەحمەدی نودشێیە.
مزگەوتی شێخەلى	پێشتر بەناوبانگ بووە بە مزگەوتی مەلا ئەمینی مام رۆستەم (کەوتۆتە پشت بانقى رەشید)ەوە. دروستکەرى مزگەوتەکە حاجی ئەوڵای حەمە کەرکوکلىزادەیە.
مزگەوتی بن تەبەقى هەرمنی	دروستکەرى مزگەوتەکە سلێمان پاشایە. کارێزێکی لەناودا بووە کە بە پلیکانە ئەچوویتە خوارەوە، ئێستاش ماوە.
مزگەوتی سەید ئەحمەدی نەقیب	دروستکەرەکەی سەید ئەحمەدی میرە سوورى نەقیبە.
مزگەوتی عەلى کەمال	لە گەڕەکی عەلى کەمالە و یەکێکە لە مزگەوتە گەورە و رێک و پێکەکانى سلێمانی.
مزگەوتی حاجی شێخ ئەمینی خاڵ	دروستکەرى مەلا مستەفا کوڕى مەلا شەمسەدینی کوڕى مەلا عوسمانەو لەکاتی گواستنەوەی قەڵاچوالان بۆ سلێمانی بە داروپەردووی مزگەوتەکەی قەڵاچوالان ئەم مزگەوتە دروستکراوە .
مزگەوتی شێخ محەمەدی بەرزنجی	لە گەڕەکی سابوونکەرانە، دروستکەرەکەی سەید عەزیز جۆڵا و ئەهلى گەڕەکە.
مزگەوتی سەید حەسەن (مزگەوتی عەبدولڕەحمان پاشاى بابان)	دروستکەرەکەی ئەوڕەحمان پاشایە کە خۆى مامۆستاى مزگەوتەکە بووە، نالى شاعیر لەم مزگەوتەدا ژوورى هەبووە.
مزگەوتی هەمزاغا	دروستکەرى باپیری پیرەمێردی شاعیر بووە و نزیک ماڵ و چایخانەکەی پیرەمێرد بووە لە سابونکەران.
مزگەوتی شێخ بابا عەلى	لە پێشدا بەناوبانگ بووە بە مزگەوتی شێخ عەبدولڕەحمان شێخ ئەبو بەکر دروستکەرى ئەوڕەحمان پاشای بابان بووە لە مامۆستاکانی مەولانا ئیبراهیمی بیارەیی و مامۆستا عەلى بەرزنجی قازی سلێمانی و مەولانا خالیدی نەقشبەندی بوون.
مزگەوتی شێخ محەمەدی ئەڵەکی (ناوبازاڕ)	دروستکەرەکەی عەزیز ئاغاى مەسرەف بووە لە زەمانی ئەحمەد پاشاى بابامدا مەسرەف کەرى پاشا بووە.
شێخ جەلالى قەرەداغی (قەزازەکان)	دروستکەرەکەی حاجی عەزیزی خەیات بووە.
مزگەوتی موفتی	دروستکەرەکەی مەلا مەحمودی پیر حەسەنی باوکی مەلا ئەحمەدی چاومار بووە لەم مزگەوتەدا کتێبخانەیەکی قەشەنگ و رێک و پێک هەبووە دەوڵەمەند کراوە بە چەندەها کتێبی نایاب و بە نرخ، کە ئینگلیزەکا سلێمانیا بۆردومانکرد یەکەم بۆمبا کە خرایە خوارەوە بەر ئەم کتێبخانەیە کەوت و ئاگری تێ بەردا و کۆششی سەدان ساڵى کردە خۆڵەمێش. ئێستا شوێنەکەی بۆتە قەیسەرى (کەوتۆتە پشتی ئوتێل شیرین لە جادەی کاوە).
مزگەوتی تەکیە رووتە	دروستکەرى شێخ عەلى تاڵەبانى و خەڵکی گەڕەک بووە و زیکر و تەهلیلەى تیا دەکرا.
مزگەوتی قامیشان	دروستکەرى عەبدولڵا پاشاى دوا میری بابان بووە لە گەڕەکی کانێسکان.
مزگەوتی کانێسکان (سەرچاوە)	دروستکەرى عەبدولڵا پاشاى بابان بووە لەسەر کانى و ئاوەکەی سەرچاوەی کانێسکان دروستکراوە.
بن تەبەقى بچکۆلە (عیرفان)	دروستکەرى خدر ئاغای ئاشنای بابانەکان بووە لە ساڵى ١٨٣٧ بووە.
مزگەوتی شێخ سەلام	لە جادەی مەولەوی، زەوی مزگەوتەکە هی بابانەکان بووە بە سەرپەرشتی شێخ قادرى گەورە (قازی سلێمانی) بە پارەى خەڵکی گەڕەک دروستکراوە.
مزگەوتی تەکیەی شێخ مارف	دروستکەرى حاجی بەگە لە ساڵى ١٩٤٥ دوستکراوە، لە ساڵى ١٩٨٠ بەر جادەی سی مەتری کەوتووە و روخێندراوە.
مزگەوتی شێخ عەبدولڵاى هەولێری (شێخ عەوڵا) یان مزگەوتی دوو دەرگا لە ئەسحابە سپی	دروستکەرى سەید عەبدولقادری بەرزنجىیە لە ساڵى ١٢٣١ى کۆچى.
مزگەوتی شێخ عەبدولڕەحمانی عازەبانی (مزگەوتی هەلاجەکان)	دروستکەرى مەحمود پاشاى بابان بووە.
مزگەوتی مەلا عەلى نیزامی	دروستکەرى مەلا عەبدولڕەحمانی رەسوڵ ئاغا بووە.
مزگەوتی شێخ لەتیف	دروستکەرى شێخ عەبدولکەریمی شێخ قادرى سنەیی بووە. ئەم مزگەوتە ساڵى 1980 بەر جادەی سى مەترى کەوتووە و رووخێنراوە.
مزگەوتی شێخ ئەمینی قەرەداغی	دروستکەرى میری بابانەکان بووە، بەناوبانگ بووە بە مزگەوتی شێخ مارفى قەرەداغی. وەختی خۆى خانەقاى نەقشبەندىیەکان بووە.
مزگەوتی حاجی مەلا رەسوڵ	دروستکەرى باش چاوەش باپیری حەمە پاشاى ئەوڕەحمان ئاغایە ئەم مزگەوتە بەر جادە کەوتووە و شوێنەکەی فولکەی نالىیە.
مزگەوتی خانەقای سلێمانی (مەولانا خالید)	دروستکەرى مەحمودی پاشاى عەبدولڕەحمان پاشا بووە، مەولانا خالیدی نەقشبەندی ئیمام و خەتیبی ئەم مزگەوتە بووە.
مزگەوتی مەلا حسێنی پیسکەندی	مزگەوتەکە لە پێشدا بینایەکی بچوکى کۆن بووە، مەلا حسێنی پیسکەندی گەورەى کردووە و چاکی کردووە. مزگەوتەکە کەوتۆتە گەڕەکی سەرشەقامەوە.
مزگەوتی حاجی مەلا عەزیز (مزگەوتی مەلا حەمە ئەمینی بالیکدەریی)	دروستکەرى حاجی مەحمود رەش بووە.
مزگەوتی شێخی حسێنی قازی	دروستکەرى حاجی مەلا عەبدەلڕەحمانی کانی کەوە بووە.
مزگەوتی خانەقاى حاجی مەلا عەلى مەلا وەسمان	دروستکەرى حاجی رەسوڵى حەمە ئاغای گورون بووە، حاجی مەلا عەلى ئیمام و مودەڕیسى ئەم مزگەوتە بووە، ئەم پیاوە خەلیفەى شێخ سیراجەدین (شێخ عوسمانی تەوێڵە) بووە تەرمی پیرۆزی لەو مزگەوتەدا نێژراوە، شوێنی زیارەتی خەڵکی سلێمانىیە.
مزگەوتی قامیشانی خواروو	دروستکەرى حاجی رەسووڵ ئاغا بووە.
مزگەوتی مەى غەفوور (باوکی نەجمەدین مەلا)	دروستکەرى بابانەکان بووە.
مزگەوتی شێخ یوسف	دروستکەرى شێخ یوسف بووە.
مزگەوتی خومخانەکان (ناوبازاڕ گوزەرى ئاسنگەرەکان)	دروستکەرى حاجی عەبدولڕەحمان بەگ بووە.
مزگەوتی شێخ عەباس	لە گەڕەکی جولەکانە، شوێنی کەنیشتەى جولەکەکان بووە پاش رۆیشتنی جولەکەکان کرا بە مزگەوت لە ساڵى ١٩٥٠ دا.
مزگەوتی خانەقاى مەحوی	دروستکەرى حاجی مەلا محەمەد مەحوىیە کە سوڵتان عەبدولحەمید هەزار لیرەى ناردووە بۆ تەعمیر کردنی و کراوە بە خانەقا. مەلا عوسمانی باڵخی باوکی مەحوی ئیمام و مودەڕیسى بووە.
مزگەوتی شێخ مەحمود (چوارباخ)	دروستکەرى شێخ مەحمودی قەرەچێوار بووە لە ساڵى ١٩٣٩ بە پارەى خەڵک دروستی کردووە.
مزگەوتی حاجی عەلى ئاغا (عەبدولڵا لوتفی)	دروستکراوە لەلایەن عەبدولڵا لوتفى بەناوی باوکىیەوە ناوی ناوە.
مزگەوتی نالى	لەلایەن خێرەومەندی گەڕەکەوە دروستکراوە.
مزگەوتی حاجی جەمال	لەلایەن حاجی جەمالى فەرەج ئەفەندییەوە دروستکراوە.
مزگەوتی حاجی حەسەن خەفاف (لۆکە)	لەلایەن حاجی حەسەنی خەفافەوە دروستکراوە.
مزگەوتی حاجی عەلى کۆڵەک	لەلایەن حاجی عەلى کۆڵەکەوە دروستکراوە.
مزگەوتی حاجی فەرەجی سوسێ	لە تەنیشت گردی شێخ محێدینە، حاجی فەرەجی سوسێ دروستی کردووە.
مزگەوتی دارۆغا	لەلایەن خێرەومەندانی گەڕەکەوە دروستکراوە.
مزگەوتی سەلیم بەگ	لەسەر جادەی ئیبراهیم پاشایە، سەلیم بەگ دروستیکردووە.
مزگەوتی حەمەساڵح بۆسکان (تووی مەلیک)	حەمە ساڵح بۆسکان دروستی کردووە لەسەر شەقامی تووى مەلیک.
مزگەوتی سەیوان	دروستکەرى حاجی ئەحمەد و بە یارمەتی خێرەومەندی گەڕەک لە نزیک گردی سەیوان دروستکراوە.
مزگەوتی جەمال رەمزی مەلا مارف	کەس وکارى جەمال رەمزی مەلا مارف دروستیان کردووە لە گەڕەکی مامۆستایانە.
مزگەوتی دارلسەلام	خێرەومەندێک دروستی کردووە، کەوتۆتە سەر جادەی کارێزەوشک.
مزگەوتی حاجی عوسمان عەلاف	حاجی عوسمان عەلاف لە گەڕەکی زەرگەتە دروستی کردووە.
مزگەوتی هەنجیرەکە لە گەڕەکی ئازادی	خێرەومەندێک دروستی کردووە، کارێزێکی گەورەی تیایە.
مزگەوتی گردی سەرچنار	خێرەوەندی گەڕەک دروستیان کردووە.
مزگەوتی شێخ فەرید لە گەڕەکی ریعایە	کەس و کارى شەهید شێخ فەرید دروستیان کردووە.
مزگەوتی حەمەی حاجی رەشید	لەسەر جادەی شەهیدانی ئازادىیە.
مزگەوتی سەڵاحەدین	لەسەر جادەی برایم پاشایە خەڵکی گەڕەک دروستیان کردووە.
مزگەوتی عوسمان ئاغا	لە گەڕەکی مامۆستایانە.
مزگەوتی بەختیارى	لە گەڕەکی بەختیارییە.
مزگەوتی بێخود	لە گەڕەکی خەباتە خێرەومەندی گەڕەک دروستیان کردووە.

ئاو و هەوا

ئاو و ھەوای ناوچەی سلێمانی بە زۆری لە ئاو و ھەوای ناوچەی دەریای ناوەراست ئەچێت تەنیا ناوچەکانی چەمچەماڵ و دەشتی کەلاریان لێدەرچێت .پلەی گەرمای ھاوین ئەگاتە (٣٩) پلەی سەدی و ئەگەر بەرەو خۆرئاوا ببیتەوە تا (٢٤)نزم ئەبێتەوە. ئەمە بە شێوەیەکی گشتییە بەڵام ھەندێک ساڵ بەرزترین پلەی گەرما لە ھاوین دا سنوری (٤٥) پلەی سەدیش ئەبەزێنێت. بای لە ھەر چوارلاوە بۆ دێت. جاران لە دوانزە مانگی ساڵدا ھەشت مانگ بارانی تیا دەباری بەڵام ئێستا وەک بەشێک لە دیاردەی گەرم بوونی زەوی ماوەو رێژەی باران بارینی تیا کەم بۆتەوە. تێکڕای گشتی باران بارین لە ساڵێکدا لە نێوان (٤٠٠-ـ٦٠٠ملم). بێگومان لە ناوچە شاخاوییەکانی پارێزگای سلێمانیدا ئەگاتە ١٠٠٠ ملم و ھەندێکجار زیاتریش.

شاری سلێمانی ٨٥٣م لە دەریاوە بەرزە. ھەر لە ناو شاری سلێمانی دا بەرزی و نزمی و گردۆڵکەی زۆر ھەن (ھەوارە بەرزە ، گردی عەلی ناجی گردی گەڕەکی ئەندازیاران ، گردی سەرچنار وە گردەکانی تر) ئەمانە بە شوێنی بەرز دائەنرێن بەڵام سلێمانی کۆن وەک دەگەرزێن و چوارباخ و کانێسکان و سەرچنار و سەرشەقام تا بەرەو خوارە بێتەوە ھەر دوو چەمی تانجەرۆ و قلیاسان نموونەی ناوچە نزمەکانی سلێمانین. جیاوازی نێوان لوتکەی گۆیژە و دەوروبەری چەمی قلیاسان ٨٧٨م ئەبێت. واتە گۆیژە نزیکەی ١کم لە باشووری سلێمانییەوە بەرزترە کە ئەمە جیاوازییەکی زۆرە و گەلێک کار ئەکاتە سەر ئاو و ھەوا و پەیدابوونی ڕەشەبا. ئاو و ھەوای شاری سلێمانی پلەی گەرما لە ھاوینی ١٨٢٠دا وەک گەشتیاری بەناوبانگ (میستەر ریچ) لە دوای نیوەڕۆدا گرتویەتی لە ڕۆژی ١٧ی‌ تەموزدا (٣٥) پلەی سەدی بووە ، بێگومان ئێستا ئاو و ھەواکەی گەرمترە و خۆی ئەدا لە ٤٥ پلەی سەدی. لە زستاندا لە بەکرەجۆی نزیک سلێمانی تێکڕا (٣،٥) پلەی سەدییە. بەڵام لە ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەت دوای بەفربارین و لە چلەی زستان دا چەند پلەیەک دێتە ژێر سفرەوە.

تەوژمی پاڵەپەستۆی ھەوا و پلەی گەرما پێچەوانەی یەکترن. واتە ھەتا پلەی گەرمی بەرزتر بێتەوە (با) یاخود (ھەوا) ئەکشێ و بۆشایی تیا پەیدا ئەبێت و قورسای کەم ئەبێتەوە ، بەوە تەوژمەکە کەم ئەبێتەوە بۆیە گەرما کاریگەرترین شتە لەسەر پاڵە پەستۆی ھەوا ھەر ئەمەشە وای کردوە سلێمانی بە شاری ڕەشەبا بناسرێت. ھەوای سلێمانی (شێدار)نییە چونکە دوورە لەدەریاوە .

ئاماری دانیشتووان

میسته‌ر ریچ كه‌ ساڵی‌ ١٨٢٠ هاتۆته‌ سلێمانی واتا (٢٦) ساڵ پاش دروستكردنی‌ شاره‌كه‌ , ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ به‌ ده‌ هه‌زار كه‌س خه‌مڵاندوه‌ دوای‌ ئه‌وه‌ ئه‌ڵێت: سلێمانی (٢٠٠٠) ماڵی‌ ئیسلام. (١٣٠) ماڵه‌ جولەکە (٩) ماڵی‌ دیانی‌ كلدانی‌]] ٥ ماڵی‌ ئه‌رمه‌نی‌]] تیا بووه‌ , كۆی‌ ماڵه‌كان ئه‌كاته‌ (٢١٤٤). ئه‌گه‌ر هه‌رماڵێك به‌ پێنج كه‌س دابنێین ئه‌كاته‌ (١٠٧٢٠) كه‌س.

• به‌ گوێره‌ی‌ ساڵنامه‌ی‌ عوسمانی‌]] ساڵی‌ ١٩٠٧ ژماره‌ی‌ دانیشتوان (٨٠٢٧) موسڵمان و (٣٦٠) نا موسڵمان كه‌ ئه‌كاته‌ (٨٩٦٣) كه‌س.

• سه‌رچاوه‌كانی‌ تر له‌ ساڵی‌ ١٩١٣ دا ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ هه‌موو ناوچه‌ی‌ سلێمانییان به‌ (٥١٦٠٠) كه‌س داناوه‌ كه‌ (٤٨٦٠٠) یان موسڵمان و (٩٠٠) یان دیان و (٢١٠٠)یان جووله‌كه‌ن. ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ شاری سلێمانیان به‌ (٢٦٠٠٠) كه‌س داناوه‌ ، له‌ وانه‌ (٢٤٨٢٥) كه‌س موسڵمان و (١٠٠٠) كه‌س جووله‌كه‌ و (١٧٥)دیان.

• له‌ سه‌رده‌می‌ ئینگلیزدا به‌ گوێره‌ی‌ ڕۆژنامە پێشكه‌وتن ساڵی‌ ١٩٢٠ ژماره‌ی‌ ناوچه‌كه‌ به‌ (٦٢٧٢٢)كه‌س دائه‌نێ‌. دانیشتوانی‌ شاری‌ سلێمانی به‌ ده‌ هه‌زار كه‌س داناوه‌.

• ساڵی‌ ١٩٢٥-١٩٢٦ سلێمانی‌]] خۆی‌ بریتی‌ بووه‌ له‌ ١٣-١٤ هه‌زار كه‌س. دوای‌ ئه‌وه‌ له‌ كاتی‌ حوكمه‌تی‌ عێراقدا و له‌ ساڵی‌ ١٩٢٧ وه‌ سه‌رژمێری‌ ده‌ستی‌ پێكرد: ١٩٢٧- ١٩٣٧- ١٩٤٧- ١٩٥٧- ١٩٦٥ - ١٩٧٦-١٩٨٨

• ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ شاری‌ سلێمانی‌ له‌ ساڵی‌ ١٩٤٧ دا به‌ گوێره‌ی‌ تۆماری‌ ڕه‌سمی‌ (٢٣٤٧٥) كه‌س بووه‌..

• ساڵی‌ ١٩٥٧ بریتی‌ بووه‌ له‌ (٤٨٨١٢) كه‌س.

• ساڵی‌ ١٩٩٨ شاری‌ سلێمانی‌]] به‌گوێره‌ی‌ ساڵنامه‌ی‌ ئه‌و ساڵه‌ به‌م جۆره‌ بووه‌ :

ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ شاری‌ سلێمانی‌]] خۆی‌ : (٥٤٨،٧٤٧) كه‌س . ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ سنووری‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ : (١،١٢٧،٢٢٦) كه‌س . ژماره‌ی‌ خێزان له‌ ناو شاردا : (١١٠،٣٦٠) . ژماره‌ی‌ خێزان له‌ سنوری‌ پارێزگای سلێمانی : (٢١٧،٢٢٠) خێزان . ژماره‌ی‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ شاری سلێمانی : (٥٨) .

• لە دوایین ئاماردا ژمارەی دانیشتوانی ئەم پارێزگایە بە (١،٩١٧،٩٣٦) کەس مەزەندە کراوە.

شوێنە مێژووییەکان

چایخانە کۆنەکانی شار

مێژووی پەیدابوونی چا لە کوردستاندا زۆرکۆن نیە. پێشتر قاوە ھەبووە، ھەر بۆیە شوێنێکی وەک قاوەخانەی سەرچیمەن پەیدا بووە. یەکەم جار چا لە ساڵی ١٨٩٥ دا ھێنرایە سلێمانی. بازرگانێک کە ناوی محەمەد ئەمین مەحمود بوو ، وە لە نێوان سلێمانی و ئێراندا کاری بازرگانی دەکرد لەو ساڵەدا چای وشکی ھێنایە سلێمانی. سەرەتا ماڵە دەوڵەمەندەکان (بەتایبەت ماڵی عیزەت بەگی وەسمان پاشا) لەو چایەیان دەکڕی و لە دیوەخانەکانیاندا بە لێنراوی پێشکەشی میوانەکانیان دەکرد. وردە وردە دیاردەکە بڵاوبووە و گەیشتە ئەو رادەیەی کە ئێستا چا لە سلێمانی و کوردستاندا زۆربەی کات دەخورێتەوە، بە تایبەت دوای ژەمە سەرەکییەکانی خواردن. ھەروەھا شوێنی تایبەتی ئامادەکردن و پێشکەشکردنی چا کە بە چایخانەکان ناسراون بەشێکی دانەبڕاوی کەلتوور و مێژووی شاری سلێمانییە.

چایخانە کۆن و بەناوبانگەکانی شاری سلێمانی ئەمانەن:

• لە دەوروبەری سەرا:

1. چایخانەی حاجی عەول
2. چایخانەی حەمە رەق
3. چایخانەی ئەوقاف
4. چایخانەی مینە شەل
5. چایخانەی عەلى غەمگین
6. چایخانەی وەستا ساڵحی بستە

• لە شەقامی مەولەوی:

1. چایخانەی سەرچنار (ئەحمەدی سەعە بانەیی)
2. چایخانەی حەمەی بەکر (لە بیناکەی تۆفیق قەزازدا)
3. چایخانەی ئاشتی (لە دوکانەکەی ساڵحی رەشەدا)

• لە سابونکەران:

1. چایخانەی حەمەتۆلە
2. چایخانەی سەعە کۆڵ

• لە کانی ئاسکان (کانێسکان):

1. چایخانەی ساڵحی ئەحەی خولە
2. هەروەها لاى حامیەی کۆنەوە (پارکی ئازادی ئێستا) چەند چایخانەیەک هەبوو سەربازەکان لێى دائەنیشتن

• لاى بەر بەلەدێکە (ناو بازاڕ):

1. چایخانەی کاک حەمەومین
2. چایخانەی رەشەی هەتیو
3. چایخانەی مام دەروێش
4. چایخانەی حاجی قادر
5. چایخانەی سەعە تەها کۆیی
6. چایخانەی عەبە کۆپرلى
7. چایخانەی عەلى حەمە ئەمین

• لە مەیدانی ماست فرۆشەکان:

1. چایخانەی حاجی ساڵحی حەمە بەنگکێش
2. چایخانەی کاکە سوور
3. چایخانەی عەبە خورشە
4. چایخانەی عەلى خەلیفە
5. چایخانەی قادر پێنجوینی
6. چایخانەی مەلا بەکر

• لاى حەوزە وشکەکەوە:

1. چایخانەی هۆمەر
2. چایخانەى کاک ساڵحء براکانی
3. چایخانەی سەعە کوێر
4. چایخانەی مام یوسف (بە زۆری حافزەکانی ئەچوونە ئەو چایخانەیە)

• لە سەرشەقام:

1. چایخانەی سمە شەل
2. چایخانەی رەشۆل
3. چایخانەی کاک رەزا
4. چایخانەی کاک حەمە قادر
5. چایخانەی فەرەجی حەمە مراد
6. چایخانەی موشی لە گەڕەکی جولەکان

چایخانەی شەعب

وتاری سەرەکی: چایخانەی شەعب

چایخانەی شەعب هەر لە سەرەتاوە مەڵبەندی کۆبونەوە و حەوانەوەی خوێندەواران و هونەرمەندان و نووسەران بووە. سەرەتای دروستبوونی چایخانەی شەعب ئەگەرێتەوە بۆ ساڵانی پەنجا و وەستا شەریفی چایچی سەرپەرشتی کردووە. عومەر شەریف خاوەنی چایخانەی شەعب لە بارەی سەرەتای دروست بوونی چایخانەی شەعبەوە بەم جۆرە دوا : لە سەرەتادا وەستا شەریفی باوکم چایچی دەسگێر بووە پاشان بیری لە دانانی چایخانەیەک کردووە و ناوی ناوە چایخانەی (شەعب) سەبارەت بەوەی کە بۆ چایخانەکە ناوی شەعبی لێنراوە وەستا عومەر وتی : لە ساڵانی زوودا بیناکە ئوتێلێک بووە ناوی (شەعب) بووە هەر بۆیە ئەم ناوەش لە چایخانەکە نرا.

لە سەرەتادا چایخانەی شەعب بەم شێوەیەی ئێستا نەبووە و وەها گەورە نەبووە شوێنی کتێبخانەکەی ئێستا چایخانە بووە و حەوشەکەشی شوێنى خواردەمەنی بووە کە خاوەنەکی ناوی وەستا نەزەر بووە.. دواتر لە ساڵانی شەستەکاندا و پاش کۆچى دوایى وەستا نەزەر حەوشەکە ئەبێتە شوێنی ئەرز و حاڵچییەکان.. دواتر لە سەرەتای ساڵانی حەفتادا چایخانەکە تەشەنەی سەندوەو گەورە کراوە.. وە لەو کاتەوە تا ئێستا دوو جار چایخانەکە نۆژەن کراوەتەوە جاری یەکەم لەسەر ئەرکی خۆمان و دوا جاریش ساڵی ٢٠٠٦ بووە لە سەر دەستی حکومەتی هەرێم کە ئەو کات عومەر فەتاح سەرۆکی حکومەت بووە،

سەبارەت بەوەی کە لە سەرەتادا کێ سەردانی چایخانەکەی کردووە کاک عومەر وتی : کۆمەلێک کەسی ناودار سەردانی چایخانەیەکەیان کردووە هەندێک لەوانە کە پێک هاتبوون لە شاعیر و هونەرمەندان و نووسەران سەردانی چایخانەکەیان کردووە وەک شێرکۆ بێکەس و ئەحمەد هەردی و حەمە ساڵح دیلانی شاعیر و عەبدوڵڵا جەوهەر و مامۆستا ئەخۆل و گەلێکی تر سەردانی چایخانەکەیان کردووە. لە سەردەمی رژێمی بەعس دا چەند جارێک چایخانەی شەعب کەوتۆتە بەر هێرشی ملازم موحسین و ئیهانەی بە نوسەران و ئەو گەنجانە کردووە کە لە چایخانەکەدا دانیشتوون و کۆبونەتەوە. یەکێک لە شتە سەرنج ڕاکێشەکانی تری ئەم چایخانەیە ( دەفتەری بیروەریەکان )ە ، کە بیرەوەری ئەو نووسەر و هونەرمەندانە دەگێڕیتەوە کە سەردانی چایخانەکەیان کردووە. لە لاپەڕەیەکی ئەو دەفتەرەدا مامۆستا شێرکۆ بێکەس بەم شێوەیە باس لە چایخانەی شەعب دەکات : ( من ئەم چایخانەیە وەک چیرۆکێک ئەبینم کە بەردەوام ژیانی ئەم شارەمان بۆ ئەگیڕێتەوە). وە شاعیری گەورەی عەرەب سەردانی چایخانەی شەعبی کردووە و لە دەفتەری بیرەوەرییەکاندا شیعرێکی بۆ چایخانەکە نووسیوە کە دەڵێ : ( چایخانەی شەعب لە باڵاییدا بژی و شیعرێک دابهێنە ، بکشێ و بەرینی زەوی زیاد بکە). وەک کۆمەڵێک نووسەرى بیانی سەردانی ئەم چایخانەیەیان کردوە وەک : هینری دیلانی شاعیری فەڕەنسی و فازڵ سامر و عەلی حەسەن فواز و ئەردەشیری رۆستەمی و رۆبێرت کلایتەر).

کە دەچیتە ناو چایخانەکەوە چاوت بە کۆمەلێکی زۆر لە وێنەی هەڵواسراو دەکەوێت کە پێک هاتوون لە وێنەی شاعیر و هونەرمەند و رۆژنامەنووس و سەرکردە و پێشمەرگە نەمرەکان. لە بارەی هەڵواسینی ئەم وێنانەوە بە چایخانەکەوە (عومەر شەریف)ی چایچی وتی : (هەڵواسینی ئەم وێنانە لای ئێمە وەک وەفا و خۆشەویستییەکە بۆ ئەوانەی جێ دەستیان لە بوارەکاندا دیارە و ماندوبوون). ئێستا چایخانەکە کۆمەڵیکی زۆر لە گەنجان و رۆشنبیران رووی تێدەکەن و تێیدا بە یەکتر شاد ئەبنەوە و گفتوگۆ لە بارەی ئەدەبیات و هونەر و رۆژنامەوانییەوە دەکەن. یەکێکیان بۆبەسەربردنى کاتە و ئەوى دییان بۆ ئاگاداربوونەوە لەدنیاى ڕۆژانەى کوردستان ، بۆ شیکارکردنى ئەو دۆخەى کە پێیدا تێپەر دەبین، یان قسە و باسە لەسەر دنیاى ئەدەب و فیکر.چایخانەى شەعب وەک فۆڕم هیچ جیاوازیەکى لەگەڵ چایخانەکانى تردا نییە بەڵام ئەوەى کە جیاوازى پێ دەبەخشێ جۆرى ئەو کەسانەن کە ڕووى لێدەکەن وەک ڕۆژنامەنوسان و هونەرمەندان و شاعیران. ئەوەی جێی سەرنجە لەم چایخانەیەدا ئەوەیە کە هەندێ جار ژنانیش ڕوو لە چایخانەکە دەکەن بەڵام بە شێوەیەکی کەم تەنها ئەوانە نەبێ کە لە ئەوروپاوە دەگەرێنە یان ژنانى بیانی کە سەردانی سلێمانی دەکەن و دێنە چایخانەکە.

قەیسەری نەقیب

• یەکێکە لە مەڵبەندە بازرگانییە هەرە کۆنەکانی ناو شارى سلێمانی. ساڵى ١٩٠٠ شێخ مستەفای نەقیب کە دەکاتە مامی شێخ مەحمودی حەفید دروستی کردووە.زۆربەى وەستا و کرێکارەکان کە لە دروستکردنی ئەم قەیسەرییەدا ئیشیان کردووە لە سنە و کرماشانەوە هاتن و شارەزایی زۆریان هەبووە لە هونەرى بیناسازیدا.نەخشەى قەیسەرییەکەش هەر هەمان نەخشەیە کە لە قەیسەرى و بازاڕەکانی رۆژهەڵاتی کوردستاندا بەکارهاتوون.

• کاسبکارەکانی ئەم قەیسەرییە جۆراو جۆر بوون وەک خەیاتی و دەلاکی و وشکەفرۆش. بەڵام لەدوای ساڵى چلەکانەوە شەقڵێکی ترى بەخۆوە گرت و زیاتر بوو بە بازاڕى عەتارەکان. سەرچاوەی کەل و پەلەکانیش لە بەغدا و سوریا و ئێرانەوە دابینکراون و بازرگانەکانی ئەو سەردەمە خۆیان سەفەرى ئەو وڵاتەیان کردووە و تازەترین کاڵایان بۆ دوکاندارەکانی ئەو قەیسەرییە هێناوە.

لافاوە بەناوبانگەکەى شارى سلێمانی لە ساڵى ١٩٥٧ دا زیانێکی گەورەى بەم قەیسەرییە گەیاندووە. ئەو سەردەمە لاوان و مامۆستایان و پیاوە ناودارەکانی کورد کۆمەکی ماددیان پێشکەش بە زیانلێکەوتووان کردووە. ساڵى ١٩٨٨یش لە رووداوێکی تردا قەیسەرییەکە سوتا و خەڵکەکەى تووشى زیانێکی قورس بوون.دەیان پیاوی ناسراو و کاسبکار و بازرگان لە موسوڵمان و فەلە و جولەکە لەم قەیسەرییەدا کاسبییان کردووە. تۆفیق قەزاز و حاجی شێخ عەلى و حاجی مەلا سەعیدی مامە خەلانی و حاجی عەزیزی شەرعی و شەلەمۆ عەزیز حەکیم و موشێى عەتار و سیمانە و سەلیم بەگی کوتاڵفرۆش هەندێک لە کاسبکارە ناسراوەکانی سەرەتاکانی سەدەى رابردووی ناو قەیسەرى نەقیب بوون.

شوێنە گەشتیاریەکان

سەیرانگای سەرچنار

سەیرانگای سەرچنار

سەرچنار یەکێکە لە گەڕەکەکانی شاری سلێمانی ، دەکەوێتە ڕۆژئاوای شار . جاران بەھۆی لاوازی کەرەسەی ھاتوچۆوە و کەمی دانیشتوانی شار، سەرچنار جیابوو لە بەشەکانی تری سلێمانی و دەزانرا لەکوێوە بۆ کوێ دەستپێک و کۆتاییەتی ، ئەمڕۆکە سەرچنار تێکەڵ بووە و لەدەوریا چەندین گەڕەکی تر دروست بوون وەک: شەھیدانی سەرچنار، گردی سەرچنار، ..ھتد . وە هەروەها سەرچنار بەیەکێک لە ھاوینەھەوارەکانی عێراق دەژمێردرێت بەھۆی بوونی ئاوی ھەڵقوڵاوی ژێر گرد و بەرزاییەکانی. زۆر لە مێژە سەرچنار ئوتێل و شوێنی حەوانەوەی لێدروست کراوە بۆ گەشتیاران. شوێنێکی فێنک و خەم ڕەوێن بووە بۆ خەڵکی سلێمانی و دەوروبەری، کە تاکوو ئەمڕۆش کۆتایی ھەفتان خەڵکانێکی زۆر ڕووی لێدەکەن بۆ سەیران. سەرچنار چەندجارێک نۆژەنکراوەتەوە و سیمای ناو سەیرانگاکانی دەستکاریی کراون و خۆشکراوە.

هاوینە هەواری دوکان

به‌نداوی دوکان له‌ خۆر ئاوای شاری سلێمانی به‌ دووری [ ٧٠ ] کم و له‌سه‌ر زێی بچووک دروست کراوه‌ ، که‌ بریتی یه‌ له‌ ده‌ریاچه‌یه‌کی مه‌زن و بڕی [ ٦.٨ ملیار م٣ ] ئاو گل ده‌داته‌وه‌ ، ئه‌م ده‌ریاچه‌یه‌ بۆته‌ ناوچه‌یه‌کی گه‌شتیاری سه‌رنج راکێش و گه‌شتیاران له‌ زۆر ناوچه‌وه‌ ڕووی تێ ده‌که‌ن ، ئۆتێلێکی گه‌وره‌ی به‌ ناوی [ میراڵ ] و کۆمه‌ڵێک کابینه‌ی جۆراو جۆری لێ بنیاد نراوه‌ ، گه‌شتیاران له‌ هه‌ر چوار وه‌رزی ساڵ گه‌شتی بۆ ده‌که‌ن .

باخ و پارکەکانی شار

باخی گشتی

باخچەی گشتی لە کۆندا نەبووە. تا سەردەمی ئەحمەد پاشای بابان کە حاکمی سلێمانی بووە چوار باخی دروستکرد ، ئێستا ئەو چوارباخە بوون بە گەڕەکێک لە گەڕەکەکانی سلێمانی. جا لەبەر ئەوەی ئاوی سلێمانی زۆر بووە و پڕ بووە لە کانی و کارێز جگە لە ئاوی شیوەکان و زێرابەکان کە بەرەو خوار بوونەتەوە ، ئەمانە ھەموو سوودیان لێ وەرگیراوە بۆ باخ دروستکردن.

• ئەمانەش ناوی ئەو باخانەن کە ھەبوون و ئەوانی تریش ئەوانەن کە لەم دواییەدا دروستکران :

• باخی پورە بەگ: لە گەڕەکی گۆیژە نزیک سابونکەران و ژوور مزگەوتی ھەمزاغا ، ماڵی شاعیری گەورەی کورد پیرەمێرد لەوێدابوو.

• تووی مەلیک: لە باکووری شاری سلێمانی ، لە ساڵەکانی سی و چلی سەدەی ڕابردوو (حەوزێکی گەورە)ی ھەبوو لە بەھارا پر ئەبوو لە ئاو ، لەوەو پێش دار و درەختی لە بەرابوو ، خەڵک لە بەھارا ئەچوونە ئەوێ بۆ سەیران. ئەم ناوچەیە موڵکی شێخان بوو. لە کاتێکدا دروستکرا کە شێخ مەحمود حوکمدار بوو ، بۆیە ناونرا تووی مەلیک.

• باخی شێخ لەتیف(شێخ لەتیفی دانساز) لە لای ماڵەکەی خۆیانا لە گەڕەکی دەرگەزێن ، پڕبوو لە داری بەردار و حەوزێک بە فوارەوە لە ناوەڕاستیا ئێستاش ھەندێ شوێنی ماوە بە باریکی درەختی سێو و ھەڵوژە و ھەرمێ و ھەنار و قۆخ و گێلاس و بەھێ و ھەنجیری تیا بوو.

• باخی فەرەجی حەمە مراد لە دەرگەزێن نزیک بە کارێزی دایکی پاشا دە دۆنم زەوی بوو. بە موڵک ھی (عەزمی بەگی بابان) بوو ، لە ھاوینا تەنیا ئەو باخە ھەبوو کە بە تەنیشت ماڵی عەزمی بەگ خۆیەوە بوو ، خەڵکی شار پۆل پۆل بۆی ئەھاتن. ئێستا شوێنەکەی قوتابخانەو خانووە.

• باخی مەجید بەگ: لە باکوری شاری سلێمانی. شوێنی بینای زانکۆی سلێمانی و نەخۆشخانەکانی فریاکەوتن و گشتی‌یە.

• باخی کانی دۆمان لە خوار گەڕەکی سەرشەقامەوە بوو.

• باخی گەورە و بۆگەنە: ئەمیش ھەر موڵکی (عەزمی بەگی بابان) بوو لە خوار شاری سلێمانیەوە.

• باخچەی گشتی: لە ڕاستیدا ھەر ئەم شوێنە بوو کە بە تەواوی پێی بوترێ (باخچە). ئەکەوێتە ڕۆژ ئاوای سلێمانی نزیک (سەنتەری پارێزگای سلێمانی). یەکەم باخچەی میرییە و کاتێک کە مەجید یەعقوبی لە ساڵەکانی (١٩٣٧-١٩٣٩) موتەسەریفی سلێمانی بوو دروستی کرد کە ئەوسا ئەوپەری شار بوو ، واتا ھیچ خانوو بینا لەو لایەوە نەبوو بێگومان ئەم باخچەیە بۆ ڕازاندنەوەی شارەکە و گەشت و جوانی سەردانی ژن و پیاو ڕۆژانی (چوارشەممە تایبەت بوو بۆ ژنان) بە عەبا و پەچەوە ئەھاتن بەداخەوە بەھۆی نالەباری ئاسایشەوە زۆر دەستکاری کراو زۆری لێ کەمکرایەوە و دارەکانی ئەبڕران ، بەڵام ئێستا گەشاوەتەوە.

شارەوانی سلێمانی لەم ساڵانەی دواییەدا فەرمانگەی‌ باخچەکانی بەتایبەت پێک ھێنا بۆ دروستکردنی باخچە لە ناوشارا. ئەو فەرمانگەیەش ژمارەیەکی زۆری باخچەی دروست کردوە سەرپەرشتیان ئەکات لە ژوور ھەموویانەوە پارکی ئازادی کە لەوەو پێش لەشکرگای حوکمەت بوو (حامییە) بوو. ئەکەوێتە بەشی ژوورووی شار. ژمارەیەکی زۆری تر باخچەی بچووک ھەن لە ناو شارەکە کە ھەموو ڕازاوە و جوان و ڕێک و پێکن ھەندێکیان بە ناوی ئەو کەسانەی بیانی و خۆییەوە ناونراونکە خزمەتیان پێشکەش کردووە. وەک (باخچەی ئولڤ پالما) سەرەک وەزیرانی سوید کە بەدەستی ناحەز شەھید کرا و باخچەی جەواھری کە بە ناوی شاعیری‌ گەورەی عەرەب محەمەد مەھدی ئەلجەواھیری دۆستی دێرینی کورد و باخچەی فەرەیدون علی ئەمین و گەلێکی تر.

میدیا و ڕۆژنامەگەری

لە سلێمانیدا دەیان دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی تێدایە و چەندین ڕۆژنامە و گۆڤاری لێوە دەردەچێت و ژمارەیەکی زۆریش ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و سەتەلایتی تێدا پەخش دەکرێ، لەم شارەدا چەندین گرووپی شانۆ و مۆسیقا و نیگارکێش و ھونەرمەندی شێوەکار ھەیە و جگە لە زانکۆی ئەمریکی و زانکۆی سلێمانی چەند زانکۆ و پەیمانگا و قوتابخانەی بیانی تێدایە. ئەم شارە پڕە لە ھۆڵی چالاکی و بەردەوام بەرنامەی ھەمەجۆری ھونەری و ڕۆشنبیری تێدایە. چەندین گەڕیدەی بەریتانی و بیانی لە کتێب و بیرەوەریەکانیاندا ئاماژەیان بە زیندوێتی ئەم شارەداوە و بە شاری جوانی و خۆشەویستی ناسراوە. لەم شارەدا ژنان ڕۆڵی دیار و بەرچاویان ھەیە لە دام ودەزگا و دامەزراوەکاندا بە تایبەتی لە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا. ئازادی ڕادەربڕین و زیندوێتی کاروجولە لەم شارەدا سیما و خەسڵەت و پێناسەی سلێمانیە. سلێمانی لەسەر ئاستی عێراق بەھۆی شوێنی جوگرافیەوە، بەپاک و خاوێنترین شار ناسراوە.

شوێنە گشتییەکان

سیتی سینەما

سیتی سینەما لە ساڵی ٢٠٠٨ لە شاری سلێمانی درووستکرا کە تاکە سینەمای مۆدێرنە لە عێراقدا. لەم سینەمایە نوێترین فیلمەکانی جیهان پەخش دەکرێن کە ئەوانیش فیلمەکانی (بۆکس ئۆفیس)ن کە پێکدێن لە نوێترین ١٠ فیلمی هۆڵیوود.

مۆزەخانەی سلێمانی

وتاری سەرەکی: مۆزەخانەی سلێمانی

مۆزەخانەی سلێمانی لە (١٤ی تەمموزی ١٩٦١) دامەزراوە سەرەتا لە خانوویەکی بچووکی گەڕەکی شۆڕشدا بوو، لە ساڵی ١٩٨٠ گواسترایەوە بۆ ئەم بینایەی ئێستای. یەکەم بەڕێوەبەری مۆزەخانەی سلێمانی خوالێخۆشبوو (ڕەفیق فەتحوڵا) بوو. مۆزەخانەی سلێمانی پارچە ئاسەواری سەردەمە جیاوازەکانی کوردستان و میسۆپۆتامیا لەخۆ دەگرێت. لەسەر ئاستی عێراقدا بە دووەم مۆزەخانە دادەنرێت.

دارە سووتاوەکە

دارەسووتاوەکە بەو گۆڕەپانە دەوترێت کە دەکەوێتە ناوجەرگەی شاری سلێمانی ‌و لە سەرو مزگەوتی گەورەوە دەست پێدەکات تا شەقامی قەنات، جگە لەوەی شوێنی وەستانی پاسی چەند ھێڵێکە لە شارەکەدا و چەندین پیشەوەری ئیشی دەست ‌و کۆنەفرۆشی تێدا کۆبوەتەوە.هەرچەندە لە ئێستادا بە ھیچ شێوەیەک (دار) لەو مەیدانەدا نافرۆشرێت، بەڵام ھەر بە ناوە کۆنەکەیەوە بەناوبانگە و ناسراوە، تەنانەت لە پێشی پاسەکان نوسراوە (دارە سووتاوەکە).

مێژووی شوێنەکە

ھاوڵاتیانی دێرینی شاری سلێمانی لە گێڕانەوەی مێژووی ئەو مەیدانەدا، باس لەوە دەکەن کە ئەو شوێنە دەشتایی بووە و لە ناوجەرگەی شارەوە دوور بووە و دواتر کراوەتە باخ ‌و دوای ئەوە بوە بە مەیدانی فرۆشتنی دار. ئازاد محەمەد (٥٤ ساڵ)، دوکاندارێکی ناو دارە سووتاوەکەیە، باس لەوە دەکات کە تا سەرەتای ساڵی شەستەکان دارەسوتاوەکە (دەشت) بوە و ھیچی تێدا نەبووە، دواتر پیاوێک ئەو شوێنەی کردوە بە باخ ‌و لە کارێزی مەجیدبەگەوە ئاوی بۆ دەھێنا تا کۆتایی ساڵی شەستەکان کە باخەکە نەما و کۆمەڵیک دار فرۆش ھاتنە جێگاکە. ئازاد وەک خۆی دەڵێت ماڵیان لەو ناوچەیە بوە و وتی: "دارەکان لە شارباژێرەوە بەسەرپشتی ئاژەڵەوە دەھێنران ‌و لە مەیدانەکە بەشێوەی مەزاد دەفرۆشران ‌و ھەر دارێکی بە ١٠ فلس مەزاد دەکرا".

وەرزش

یانەی سلێمانی

لە پێش دامەزراندنی یانەی وەرزشی سلێمانی لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٦ لە زۆربەی گەڕەکەکاندا تیپی ئەھلی (میللی) ھەبووە :

• لە گەڕەکی مەڵکەندی تیپی پێشکەوتن کە خوالێخۆش بوو عەبدولڕەحمان عەبە گۆڕێ سەرپەرشتی ئەم تیپەی کردووە.
• لە گەڕەکی شێخان تیپی ئەزمەڕ.
• لە گەڕەکی کانێسکان تیپی ئاسۆ.
• لە گەڕەکی سابونکەران تیپی ھێرش.
• لە گەڕەکی سەرشەقام تیپی سەیوان لە پاشدا خەبات و تیپی ئاکۆ.
• لە گەڕەکی ھۆڵی تیپی ھیوا لە پاشدا تیپی برسی گەڕەکی پیرمەسوور دروست بوو.

جگە لەم تیپانەش :

• تیپی سووپا حامیەی سلێمانی.
• تیپی فەرمانبەران.
• تیپی پۆلیس.

ئەم تیپانە لەگەڵ یەکدا یاری دۆستانەیان ئەنجام ئەدا و تیپەکانی دەرەوەشیان بە یاریکردن بەسەر ئەکردەوە. لەو ساڵانەدا جێگری پارێزگاری سلێمانی بەڕێز عەبدوڵڵا بەگ بوو کە بەم جوڵانەوە بەو چالاکیە وەزشیانە زۆر خۆشحاڵ و پێی باش بووە وە لە ھەمان کاتدا خۆی حەزی لە وەرزش بوو ، ھەموو سەرۆک تیپەکانی بانگھێشت کرد بۆ دیوانی پارێزگا و پێی ڕاگەیاندن کە دەورەیەک بکەنەوە لە نێوان ھەموو تیپەکان و بەڵێنی پێدان کە ھەموو جۆرە یارمەتیەکیان بۆ دابین دەکات (لە خەڵات و کڕینی کاس و پێداویستیەکانی ئەو خولە) سەرۆک تیپەکان بە خۆشحاڵیەوە ڕەزامەندیان پیشاندا و زۆر سوپاسیان کرد. وە بۆ ئەنجامدانی چۆنیەتی یارییەکان بڕیاریاندا کە یاریەکان بە (دۆڕاندنی دووجار) بۆ ھەر تیپێک بۆ خولەکە دەچێتە دەرەوە وە لە پاشدا (قرعە) کرا بۆ یاریەکانیان لە ئەنجامی یاریەکان ھەردوو تیپی سەیوان و پێشکەوتن مانەوە بۆ یاری کۆتایی وە ڕۆژی یاری کردن دیاری کرا بەپێی ڕێکەوتنی ئەو سەرۆک تیپانە ، یاری کۆتایی ئەگەر یەکسان بوون یاری دووەم ئەنجام بدەن خۆ ئەگەر یاری دووەمیش یەکسان بوون ئەوا یاری سێیەم ئەنجام دەدەن. بەرپرسی تیپی سەیوان شەھید مامۆستا یاسین حەمەساڵح بوو وە تیپی پێشکەوتن کاک تالیب سەید عەلی بوو. وا ڕێکەوت ھەردوو تیپ لە یاری یەکەم و دووەم دا یەکسان بوون ڕۆژی دیاری کراوی سێیەم دیاری کرا.

یاری سێیەم لە یاریگای تەیارەخانەکە ، ھەردوو تیپ دەستیان بە یاری کردن کرد وە ماوەی (٢٠ خولەک) تێپەڕ بوو ، مامۆستای خوالێخۆشبوو (یاڵح علی یاڵح ) ھاتە ناوەوە و یارییەکەی ڕاگرت و ئەندامانی ھەردوو تیپەکەی ھێنایە قەراغ یاریگاکەوەو بە یاریزانەکانی ووت ئەوە جەنابی ( وەزیری ناوخۆی عێراقە) بەڕێز(حمە سەعید قزاز ) ئەیەوێت قسەتان لەگەڵ بکات ، کە یاریزانەکان کۆبوونەوە لەیەردەم وەزیری ناوخۆ و مامۆستا ساڵح علی لەقسەکانیدا زۆری پێخۆش بوو وە لەھەمان کاتدا ھانی دان کە بەردەوام بن لە وەرزش کردن ، لەم کاتەدا یاریزانی تیپی پێشکەوتن (گالب سید علی ) بە مامۆستا ( ساڵح علی) ووت دە مامۆستا پێی بڵێ و داوای ( کردنەوەی یانەیەکمان بۆ بکە) ، مامۆستای خوالێخۆشبووش ووتی ( جەناب ئێمە چەند جارێک داوای کردنەوەی یانەیەکمان کردووە کەچی ڕێگەمان پێنادەن، بەڵکو لەڕێی جەنابتەوە یانەیەکمان بۆ بکەنەوە). خوالێخشبوو ( حمەسعید قەزازیش) ووتی: ئێستا گەڕانێکم بەدەستەوەیە بۆ پارێزگاکانی ( کەرکوک و موسڵ ) ماوەی ( ١٠ ) ڕۆژم پێئەچێت دوای ئەو (١٠) ڕۆژە وەرن بۆ لام بۆ بەغداد سەرم لێبدەن ، بەڵام کە ھاتن ( عەریزەیەکتان ) پێ بێت ناوی کۆمەڵێ کەسان لە پارێزەرو فەرمانبەرو مامۆستا و کاسب کاری تێدابێت و لەگەڵ ناوەکانیان ئیمزایان کردبێت. کەلەم بەڕێزانە پێک ھاتبوون:

• بەڕێز ساڵح علی ساڵح چاودێری وەرزش و یارییەکان
• بەڕێز ئەحمەد زرنگ پارێزەرو بوڕێوەبەری ڕۆژنامەی ژین
• بەڕێز نامق تۆفیق قزاز پارێزەرو موڵکدار
• بەڕێز خلیل ئیبراھیم خالد معاونی تەسویە
• بەڕێز سعید شفیق ژمێریار لە بەڕێوەبەرێتی تاپۆی سلێمانی
• بەڕێز اسماعیل عبد الوفاء خاوەنی کۆگای پرشنگ
• بەڕێز دکران الیکسندریان بریکاری ڕادێوات
• بەڕێز حسێن ڕەش ڕحیم بەرگدرو
• بەڕێز عمر محمد امین مامۆستای وەرزش لە سانەوی سلێمانی
• بەڕێز عزیز محمد ڕەشید مامۆستای وەرزش لە ناوەندی سلێمانی

پاش نوسینی عەریزەو ناوو ئیمزایان کە ژمارەیان (١٠) دە کەس بوون و لەدواییدا ناوەکانیان دێت ، مامۆستای خواڵێخۆش بوو (ساڵح علی ساڵح) بردی بۆ بەغداد و ئیجازەی کردنەوەی یانەکەی ھێنایەوە بەناوی ( یانەی وەرزشی سلێمانی) لە مانگی (١٠/ ١٩٥٦) کە ئەو دە(١٠) بەڕێزە بوون بە(ھەیئەی گشتی) ، لە پاش تێپەڕبوونی (٦) مانگ بۆ جێبەجێکردنی بڕیاری میری ئەو سەردەمە ئەبوایە ماوەی (٦) مانگ بەسەر دامەزراندنی یانەکەدا تێپەڕ بکات ئەوسا دەتوانرێت دەستەی بەڕێوەبردنی یانە دابمەزرێت. ھەربۆیە بانگەوازێک لە لایەن ئەو بەڕێزانە دەرچوو وە بڵاوکرایەوە بەناو شاری سلێمانیدا . کەوا یانەی وەرزشی سلێمانی ھەڵبژاردنی دەستەی بەڕێوەبەری یانە دیاری دەکات. لەڕۆژی ھەینی ڕێکەوتی ٢٦/ ٤ /١٩٥٧ لە ھۆڵی قوتابخانەی (سانەوی سلێمانی کوڕان) کات ژمێر (١٠)ی سەرلە بەیانی ھەڵبژاردن ئەنجامدرا . وە لە ئەنجامدا ئەم بەڕێزانەی لای خوارەوە بەیەکەم دەستەی بەڕێوەبەری یانەی وەرزشی سلێمانی دەرچوون و لەھەملن کاتدا ناونیشانەکانیان بەم شێوەیەی خوارەوە دیاری کرا :

• بەڕێز ساڵح علی ساڵح چاودێری وەرزش و یارییەکان سەرۆک
• بەڕێز ئەحمەد زرنگ پارێزەرو بوڕێوەبەری ڕۆژنامەی (ژین) جێگری سەرۆک
• بەڕێز سعید شفیق ژمێریار لە تاپۆی سلێمانی سکرتێر
• بەڕێز عمر محمد امین مامۆستای وەرزش لە سانەوی سلێمانی بەڕێوەبەری ئیدارە
• بەڕێز عمر محمود میرزا مامۆستای وەرزش لە سانەوی سلێمانی ژمێریار
• بەڕێز عزیز محمد ڕەشید مامۆستای وەرزش لە ناوەندی سلێمانی چاودێر
• بەڕێز ھاشم عزیز نوسەر (کاتب) لە ئەوقافی سلێمانی ئەندام
• بەڕێز عزیز کریم ملاحزی بەڕێوەبەرێتی ئاوو کارەبا ئەندام
• بەڕێز عبد اللە سعید شوفێر لە شەریکە ئەندام
• بەڕێز گالب علی نوسەر (کاتب) لە تەلەفۆنات ئەندام

ئەم بەڕێزانەش وەک یەدەک ( احتیات)

• بەڕێز یاسین محمد ێاڵح قوتابی لە خانەی مامۆستایانی کوڕان یەدەکی یەکەم
• بەڕێز جەمال حکیم قوتابی شەو (مسائی ) یەدەکی دووەم
• بەڕێز ئەحمەد محمد قوتابی لە خانەی مامۆستایانی کوڕان یەدەکی سێیەم

جا بۆکارەکانی بەڕێوەبردنی یانە بڕیاریان دا کە خانووی بنەماڵەی (حەکیم حاجی مەلا سەعید) کە دەکەوێتە کۆڵانەکەی (مزگەوتی خانەقا)وە بە بڕی (١٦) دینار بۆ ھەر مانگێک بە کرێ گرت. وە بۆ ئەنجامدانی ڕاھێنان و مەشقی تیپەکان یاریگاکانی قوتابخانەی (سانەوی سلێمانی کوڕان) کە ئێستا ئامادەیی سلێمانی کوڕانە بەکار ئەھێنران ، بۆ یارییەکانی (تۆپی پێ و باسکەو بالە) بارەگای یانەش بۆ یارییەکانی قورسایی ھەڵگرتن و جوانی لەش و تۆپی سەرمێز و تەناف بازی و جمناستیک بەکار ئەھێنرا. مێژووی نوێ ی یانەی وەرزشی سلێمانی ئێستاش یانەی وەرزشی سلێمانی ناودارترین یانەی وەرزشییە لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق ، پتر لە دوو ھەزار ئەندام و دۆستی ھەیە لە پیاوان ولاوان وکچان. بارەگاکانی یانە : بارەگای یەکەم کەبەپیتاک و ھەرەوەزی ئەندامان و دۆستانی یانە دروست کرا.دەکەوێتە سەر شەقامی تەنیشت یانەی پزیشکان بەرامبەر بەنەخۆشخانەی (عەلی کەمال) ، لەناو بارەگاکەدا (یاری تۆپی باسکەو بالەو تۆپی دەستی) تێدایە ، یاریگای باسکەو بالەکەی لە مادەی (ریکۆبۆڵ) دروست کراوە لەگەڵ جێگای دانشتنی سەیرکەران (مدرجات)

لەناو بارەگاکەیدا ھۆڵی تۆپی سەرمێز و ھۆڵی قورسایی ھەڵگرتن و جوانی لەش و ژووری کۆبوونەوەی ژووری میوانداری و چەند ژوورێک بۆ خۆگۆڕینی یاریزانەکانی تێدابوو. جگە لەم بارەگایە بارەگایەکی تر کەئەکەوێتە گەڕەکی (چوار باخ) نزیک مزگەوتی ( عبداللە لوتفیی) ەوە کەناودەبرێ بە (کۆمەڵگای یانەی وەرزشی سلێمانی).لەبەر ( بوونی ھۆڵی داخراو) لەسەر تازەترین شێوەی مۆدیرن دروستکراوە ، کە زەویەکەی بەمادەی (تارتان) دروست کراوە ، لەگەڵ جێگەی دانشتنی سەیرکەران کە یاری تۆپی باسکەی تێدا ئەنجام دەدرێت ، ھەر لەم یاریگایەدا ژووری کۆبوونەوەو ژووری سەرۆک و ژووری جێگری سەرۆک و ژووری سکرتێر و ژووری ژمێریاری و ژووری خۆیەتی تێدایەجگە لە چەند ژوورێک کە بەجوانترین کەل و پەلی نوستن و حەوانەوە پڕ کراوەتەوە بۆ ئەو یاریزانانانەی جێ ی نیشتەجێبوونیان نیە لەوێ ئەنوون . ھەروەھا مەلەوانگەیەکی (داخراو) کە لەسەر تازەترین شێوەکە ھەموو مەرجە یاساییەکانی تیادایە، لەسەر بوودجەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان درووست کراوە بە پێوانەی (٢٥× ١٣) م. جگە لەمانە ھۆلێکی تۆپی سەر مێز کە ھەموو مەرجە یاسایی یەکانی تۆپی سەرمێزی تیادا ھەیە. یاریگایەکی تۆپی دەستی تیادایە کە لە تەواو بووندایە و بەمادەی (تارتان) دروست دەکرێت. یاریگایەکی تۆپی پێ کە بەچیمەنی سەوز و پتر لە(٠٠٠ ٢٠) بیست ھەزار کەس دەگرێت ،لەسەر تازە ترین شێوە نوێ کراوەتەوە لەسەر بوودجەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان ، وە ئێستا بە کۆبوونەوەی ھەموو یاریگاکان لە چوارچێوەی (مەلعەبەکە) داناونراوە (کۆمەڵگای یانەی وەرزشی سلێمانی ) لە گەڕەکی چوار باخ. پێویستە ڕۆڵی گرنگی بەڕێز خوالێخۆش بوو (رشید میران) برا گەورەی شەھید کمال سلیم پێبزانریت کە لەپاش ھەوڵدانێکی زۆر و ململانێیەکی گران توانی لە ساڵی (١٩٧٠) ئەو زەویە لە وەزارەتی (بلدیە) وەربگرێت کەبووە بارەگای یانەکە کەلەسەر شەقامی (حەمدی) وە لەھەمان کاتدا خوالێخۆشبوو (سەرۆکی ئەندازیاران) بوو. ھەروەھا ڕۆڵی بەرچاوی ماندوبوونی بەڕێز (حەمید میران) برای شەھید( کمال سلیم) و برای خولێخۆشبوو (ڕەشید میران) وون نەکرێت کە بەڕێزی (ئەندازیارە) بوو خۆی نەخشەی بینای یانەی دروست کردوو لە کاتی کارکردنیشدا بۆ دروست کردنی دڵسۆزانە وەک کرێکارێکیش ھاوبەشی دەکرد بۆ دروست کردن ولەھەمان کاتیشدا بەڕێزی سەرپەرشتی دروست کردنەکەی کردووە کە جێ ی ڕێزوپێزانینە. بە پێ ی بڕیاری حکومەت ماوەی (٦) شەش مانگ لەژێر چاودێریدا ئەمێنێتەوە ئەوسا دەتوانێت ھەڵبژاردن ئەنجام بدات بۆ دیاری کردنی ئەندامانی دەستەی بەڕێوەبەر ھەربویە لە (٢٦/٤/١٩٥٧) دا یەکەم ھەڵبژاردنی ئەنجام داوە.

کەسایتییەکانی شاری سلێمانی

شێخ مەحموودی حەفید

حەپسەخانی نەقیب

• نالی (١٨٠٠–١٨٧٣), ھۆنراوەنووس.
• سالم (١٨٠٠–١٨٦٦), ھۆنراوەنووس.
• مەحوی (١٨٣٠–١٩٠٦), ھۆنراوەنووس.
• موستەفا زیھنی پاشا (١٨٣٨–١٩١١) ئەفسەری گەورەی دەوڵەتی عوسمانی.
• حاجی مەلا سەعید کەرکووکلی زادە (١٨٦٦–١٩٣٧), وەزیری یاسا لە لە شانشینی کوردستان لە دەوڵەتی عوسمانی.
• موستەفا یەملوکی (٢٥ January ١٨٦٦ - ٢٥ ئایار ١٩٣٦), وەزیری پەروەردە لە شانشینی کوردستان لە دەوڵەتی عوسمانی.
• پیرەمێرد (١٨٦٧–١٩٥٠), ھۆنراوەنووس و ڕۆژنامەوان.
• شێخ مەحموودی حەفید (١٨٧٨ – ٩ی ئابی ١٩٥٦), مەلیکی کوردستان (١٩٢٢–١٩٢٤)
• محەمەد ئەمین زەکی بەگ (١٨٨٠–١٩٤٨), مێژوونووس, سیاسەتمەدار.
• تۆفیق وەھبی (١٨٩١–١٩٨٤), زمانناس, و سیاسەتمەدار و ھۆنراوەنووس.
• Sheikh Nuri Sheikh Salih Sheikh Ghani Barzinji (١٨٩٦–١٩٥٨) ڕۆژنامەوان و ھۆنراوەنووس.
• گۆران (١٩٠٤–١٩٦٢), دامەزرێنەری هۆنراوەی نوێ، ھۆنراوەنووس.
• ئیبراھیم ئەحمەد (١٩١٤–٢٠٠٠), ڕۆمان نووس, ھۆنراوەنووس و وەرگێڕ.
• موحەمەد قودسی ( ١٩١٩–١٩٤٧ ) ئەفسەر لە سوپای کۆماری کوردستان.
• ئەحمەد ھەردی (١٩٢٢—٢٠٠٦), ھۆنراوەنووس.
• حەپسەخانی نەقیب (١٨٩١-١٩٥٣) سیاسەتمەدار و خێرخواز.
• موحەمەد ساڵح دیلان (١٩٢٧–١٩٩٠), مۆسیقاژەنێکی دیار و ھۆنراوەنووس.
• زمناكۆ بورهان قانع (لەدایکبوون ١٩٧٨), ڕۆژنامەوان و ڕووناکبیر.
• ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داغی (1946), مۆسیقاژەن و ئاواز دانه‌رێکی دیار .
• Shahab Sheikh Nuri (١٩٣٢–١٩٧٦) Kurdish freedom movement activist in Iraq.
• جەمال نەبەز (لەدایکبوون ١٩٣٣), زمانناس.
• مەحمود عوسمان (لەدایکبوون ١٩٣٨), سیاسەتمەدار.
• شێرکۆ بێکەس (لەدایکبوون ١٩٤٠), ھۆنراوەنووسی سەردەم.
• نەوشیروان مستەفا (لەدایکبوون ١٩٤٤), سیاسەتمەدار.
• عوسمانی حاجی مارف (لەدایکبوون ١٩٥٤) سیاسەتمەدار, سکرتێری حزبی کۆمۆنیست.
• Feryad Fazil Omar (لەدایکبوون ١٩٥٠), پرۆفیسۆر لە زانکۆی فری بەرلین.
• ڕزگار موحەمەد ئەمین (لەدایکبوون ١٩٥٨), دادوەر.
• بەختیار عەلی (١٩٦٠) ڕۆمان نووس و ڕووناکبیر.
• بەرھەم ساڵح (لەدایکبوون ١٩٦٠) سیاسەتمەدار, سەرۆک وەزیرانی پێشووی هەرێمی کوردستان.
• مەریوان وریا قانع (لەدایکبوون ١٩٦٦), ڕووناکبیر.
• چۆمان هەردی (لەدایکبوون ١٩٧٤) ھۆنراوەنووس, وێنەکێش.
• Dr Rebwar Fatah (لەدایکبوون ١٩٥٧) نووسەر, شارەزای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

گەڕەکەکانی شاری سلێمانی

ھەوارەبەرزە ئەزمڕ گۆیژەی نوێ ئازادی ئیبراھیم ئەحمەد(سلێمانی) بەختیاری کارێزه‌وشک سه‌روه‌ری فه‌رمانبه‌ران هاوکاری ده‌باشان ھەواری تازە مەجید بەگ تووی مەلیک عەلی کەمال شەھیدان

دارۆغا گۆیژە مامۆستایان(سلێمانی) قازی محەمەد (سلێمانی) ئيسكان(سلێمانی) سلێمانی نوێ گردی جۆگە مەڵکەندی شێخان به‌کره‌جۆ قه‌ره‌تۆغان کانی ئاسکان گردە خڕە كاني كورده هه‌واری شار سارداو كه‌له‌کن حاجی سوورە دەردە دێ زانکۆ کانی با ڕاپەڕین

شۆڕش سەلیم بەگ دەباشان سورێن کارھێزە وشک عەلی ناجی ئاشتی هه‌واری شار تاڤگه‌ عه‌واڵ ڕۆژ سیتی دیلان سیتی به‌رانان قوله‌ ره‌یسی مه‌لا داود بادینان باخان بێسەرانی

ئەندازیاران بەرانان زەرگەتە کانی سپیکە سەرچنار چوارچرا کەنەسوورە کانی گۆمە بەختیاری ھەندرێن شێروانە ھەکاری

بەختیاری نوێ ھەراواز (گردی سەرچنار) قلیاسان زەرگەتەی کۆن مامە یارە، ڕۆژھەڵات ساوان، ڕۆژھەڵات سابونکەران، دارگازێن بازرگانی خەبات تانجەرۆ، زمناکۆ

جولەکان شارەوانی سەرشەقام وەیس چوارباخ ئاوباریک گەرمیان شێخ محێدین زێڕێنۆک قالاوا

موشیرئاوا ئابڵاغ ڕزگاری کارگەکەن لالا زار زەرداو وڵووبە گوندی ئەڵمانی یەک گوندی ئەڵمانی دوو کورد سیتی كوردسات شاری گۆیژە قڕگە کەلەوانان حاجیئاوا

سەرچاوەکان

• ماڵپەڕی سلێمانی
• ماڵپەڕی زانکۆی سلێمانی
• ڕێبەری کوردی
• بەڕێوەبەرایەتی هاتوچۆی سلێمانی
• پارێزگای سلێمانی
• کوردسات تیڤی
• زانکۆی سلێمانی
• ویکیپیدیای ئینگلیزی - سلێمانی

پێشانگا

• 

  شەقامی سالم-سلێمانی

• 

  هونەرمەندی شاری سلێمانی عەدنان کەریم

• 

  دیمەنی دەریاچەی دوکان-سلێمانی.

• 

  ئاڵای کوردستان لە پارکی ئازادی.

• 

  دیمەنێکی شار.