نالی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
نالی
Nali
لەدایکبوون خدری کوڕی ئەحمەدی شاوەیسی ئاڵی بەگی میکایلی
١٨٠٠ز
گوندی خاک و خۆڵ، دەشتی شارەزوور
مردن ١٨٦٥ز
ئەستەمبوڵ، تورکیا
شوێنی گۆڕ ئەستەمبوڵ، تورکیا
پیشە شاعیر
نووسەر
بیرکاریزان
وەرگێڕ
زمان کوردی
عەرەبی
تورکی
فارسی
نەتەوە کورد
بوارەکان شیعر، وەرگێڕان، بیرکاری
کارە دیارەکان دیوانی نالی

نالی ناوی خدرە بە عەرەبی: (خضر) (١٨٠٠-١٨٥٦)[١] کوڕی ئەحمەدی شاوەیسی ئاڵی بەگی میکایلیە لە گوندی خاک و خۆڵ ، لە دەشتی شارەزوور ھاتوەتە دنیاوە. ھەر لە تەمەنی منداڵی نراوەتە بەر خوێندن لە حوجرە. لە سەرەتاوە وردەکتێبی فارسی و قورئانی خوێندووە، دواتر زانستەکانی تری قورئان و فەرموودە و سەرف و نەحو و کەلام، بەلاغە، و فەلەک و فیقھ و سیرەی خوێندووە. تا خوێندنی ئەمانەی تەواو کردووە و دواتر ئیجازەی عیلمی وەرگرتوو، لە چەندەھا شوێن وەک سنە و سابڵاخ و ھەڵەبجە و سلێمانی و لای چەندەھا مامۆستای باشی ئەو سەردەمەی خۆی خوێندویه‌تی. دوای تەواوبوونی خوێندنەکەی، نالی مەلایەکی باش و ڕۆشنبیرێکی گەورەی لێده‌رده‌چێت، بێجگە لە زاراوه‌ی ده‌یکی که‌ کوردی بووه‌ فارسی و تورکی و عەرەبیشی بە باشی زانیوە، تەنانەت شیعریشی پێ نووسیوون. ده‌کرێت بوترێت نالی شاعیر به‌ردی بناغه‌ و دامە‌‌‌زرێنە‌‌‌ری قوتابخانە‌‌‌ی شیعری بابان بووه‌ و یه‌کێک بووه‌ لە گەوە‌‌‌رە‌‌‌ترین شاعیرانی سۆرانی له‌ سه‌رده‌می خۆی و له‌ ئێستاشدا.

ژیان[دەستکاری]

مشت و مڕێکی زۆر هه‌یه‌ له‌ سه‌ر له‌ دایکبوون و کۆچکردنی نالی له‌ نێو میژوونووسان و ڕۆشنبیرانی کورددا، ئه‌گه‌رچی له‌ لایه‌ن مێژوونووسانه‌وه‌ چه‌ند ڕایه‌کی جیاواز خراونه‌ته‌ ڕوو به‌ڵام هیچیان دان به‌ ڕاستی له‌ دایکبوون و کۆچکردنی نالی دا نانێن به‌ به‌ڵگه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ تا ئێستاشی له‌ سه‌ر بێت نه‌توانراوه‌ ڕۆژی له‌ دایک بوون و کۆچکردنی به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ده‌قیق دیاری بکرێت.

ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ چه‌ند نموونه‌یه‌کن له‌و ڕاو سه‌رنجانه‌ی نووسه‌رانی کورد هه‌یانه‌ له‌ سه‌ر هاتن و کۆچی نالی  :

ئه‌گه‌ر به‌ پێی زۆرینه‌ی لیکۆڵه‌ڕه‌وان کار بکه‌ین بێجگه‌ له‌ عەلائەدین سەججادی ده‌توانرێت بوترێت نالی ٥٦ ساڵ ژیاوه‌ هه‌ر وه‌ک زۆربه‌ی لێکۆڵه‌ره‌وان له‌ سه‌ر ئه‌م ڕایه‌ کۆکن. ته‌نها به‌ پێی بۆچوونه‌که‌ی عەلائەدین سەججادی نالی ٥٨ ساڵ ژیاوه‌، که‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی ٥٨ ساڵ ژیابێت له‌ چاو لێکۆڵه‌ره‌وان زۆر که‌متره‌ له‌وه‌ی ٥٦ ساڵ ژیابێت.

ئەم جیاوازیەش وەکو سەرنجی بۆ دراوه قسەی مامۆستا عەلائەدین سەججادی لەلایەک و دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەمال فوئاد له لایەکی‌ ترەوه دەربارەی تەمەنی و ساڵی لەدایکبوونی نالی ئەو بەراوردکردنەی کوردی و مەریوانی و بەدوای ئەوانیشدا مامۆستا عەلی موقبیله، ئەوەی لە پێشەکی دیوانەکەیاندا ساڵی ١٢١٥ی کۆچییان لەگەڵ ساڵی ١٧٩٧ی زایینیدا بەراوردکردووه. جا ئەگەر وە‌ها بێت، ئەوا وەک کوردی و مەریوانی و موقبیل و سەجادی ئەفەرموون نالی ٥٨ ساڵ ژیاوه. بەڵام له ڕۆژنامەکانی ڕۆژهەڵاتناسی ئەرمەنییی "وسف ئەبگارەڤێچ ئۆربێلی"‌دا ساڵی ١٢١٥ی کۆچی لەگەڵ ساڵی ١٨٠٠-١٨٠١ی زایینی بەرامبەر کراوه. بەپێی ئەمه وەک دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەماڵ فوئاد لەسەری ڕۆیشتون، ساڵی له دایکبوونی نالی دەکاته ١٨٠٠ی زایینی و تەمەنیشی دەبێته ٥٦ ساڵ.

لەوانەی باسکران هیچیان ناتوانرێت وەک سەرچاوە‌یەکی ڕاستەقینه و باوەڕپێکراو ساڵی لەدایکبوون و کۆچی نالی دیاری بکەن. بەڵام هەندێ شت هەیه دەبنه هۆکاری ڕوونکردنەوەی سەردەمی "نالی" و نزیکبوونەوە له زانینی ساڵی له دایکبوون و مردنی.

له‌ دیوانه‌که‌ی (نالی)دا هاتووه‌ که‌ تێیدا مامۆستا مه‌لا عه‌بدول که‌ریمی موده‌ڕڕیس ده‌ڵێت "مه‌سه‌له‌ی دیاری کردنی ساڵی له‌ دایکبوون و مردنی که‌سێک، شتێک نییه‌ بنیاده‌م بتوانێ به‌ ئیجتیهاد بڕیاری بدا و ، به‌ به‌ڵگه‌و نیشانه‌ی مێژووی له‌وه‌ زیاترمان پی نه‌کرا که‌ تێکڕا هه‌ندێ له‌و ساڵانه‌ دیاری بکه‌ین که‌ نالییان تیا ژیاوه‌. به‌ڵام به‌ڵگه‌ی تریش به‌ده‌سته‌وه‌ هه‌یه‌ پێمان ئه‌سه‌لمێنێ که‌وا نالی نه‌ له‌ ساڵی ١٨٥٥ و نه‌ له‌ ساڵی ١٨٥٦ مردووه‌ و نه‌ ته‌مه‌نیشی ٥٦ یا ٥٨ ساڵ بووه‌، جا خواه ئیتر له‌ ١٧٩٧ دا له‌ دایک بووبێ وه‌ک عه‌لی موقبیل ئه‌ڵێ یا له‌ ١٨٠٠ وه‌ک ئه‌وانی تر ئه‌ڵێن"

گه‌لێ به‌یتی نالی هه‌یه‌ وا ئه‌گه‌یه‌نن نالی گه‌یشتووه‌ته‌ ته‌مه‌نی پیرییه‌کی ڕاسته‌قینه‌و بێ هێز بوون که‌ دیاره‌ ئه‌وه‌ش له‌ ٥٨ ساڵیدا په‌یدا نابێ، وه‌ک ئه‌مانه‌ :

  1. "مووی سپی کردم به‌ شوشتن ئاوی عه‌ینی شۆره‌ شه‌ت."
  2. "بۆ مه‌مک نالی چ منداڵانه‌ وه‌ی وه‌ی کردووه‌."
  3. " گه‌رچی مووی وه‌ک شیره‌، به‌و شیره‌ شکۆفه‌ی کردووه‌."
  4. "ئه‌ی تازه‌ جوان ! پیرم و ئوفتاده‌ و که‌وتووم."
  5. "من پیرم و فانی."

ئه‌وه‌ی که‌ گوتراوه‌ ئه‌حمه‌د پاشای بابان له‌ ١٨٥٣ دا له‌ پاریس باسی نالی بۆ (خۆدزکۆ)ی شابه‌نده‌ری ڕووسیا کردووه‌ وائه‌گه‌یه‌نێ نالی له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ شام ژیاوه‌. چونکه‌ شیعره‌که‌سی که‌ پاش تێکچوونی حوکمی بابانییه‌کان بۆ سالمی ناردووه‌ بۆ سلێمانی، له‌ شامه‌وه‌ ناردوویه‌. له‌ لایه‌کی که‌شه‌وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی مێژووی ژیانی نالییان خستۆته‌ سه‌ر کاغه‌ز باسی ئه‌وه‌یان کردووه‌ که‌وا نالی پاشان چووه‌ته‌ ئستانبوول و له‌وێ له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د پاشای بابان ماوه‌یه‌کی دوور و درێژیان پێکه‌وه‌ به‌سه‌ر بردووه‌. جا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ که‌ له‌وانه‌یه‌ نالی ماوه‌یه‌کی زۆریش له‌ شام مابێته‌وه‌ ئه‌نجا چووبێته‌ ئستانبووڵ، ئه‌و ماوه‌ی که‌متر له‌ دوو ساڵه‌ی نێوان یه‌کتری دیتنی خۆدزکۆ و ئه‌حمه‌د پاشا و مردنی نالی له‌ ئستانبووڵ له‌ ١٨٥٥ دا که‌ ئه‌ڵێن له‌و ساڵه‌دا له‌وێ مردووه‌، به‌ پێی توانای هاتوچۆی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌ حاڵ به‌شی ته‌نها ڕۆیشتنیکی له‌ سه‌ر خۆی ئه‌و چه‌رخه‌ ئه‌کا، چ جێی ئه‌وه‌ش ماوه‌یه‌کی دوور و درێژی له‌ ئستانبووڵ له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د پاشا به‌سه‌ربردبێ.

نالی له‌ شیعرێکیا له‌ به‌رابه‌ری مه‌رقه‌دی پێغه‌مبه‌ر ئیسلام دا ئه‌ڵێ :

"موددێکه‌ که‌ هه‌م گه‌ردشی ده‌ورانی سوپێهرم"[دەستکاری]

واته‌ : ده‌مێک ئاواره‌ی نیشتمانم و ئه‌سووڕێمه‌وه‌ و ئێستا گه‌یشتوومه‌ته‌ ئێره‌. ئه‌بێ ئه‌م ده‌مه‌ چاند ساڵی خایاندبێ و ئه‌و ماوه‌یه‌ی له‌ کوێ به‌سه‌ر بردبێ و کوێ گه‌ڕابێ؟

له‌ شوێنێکی تردا هاتووه‌. حاجی مه‌لا عه‌بدوڵڵای جه‌لی زاده‌ باوکی (مه‌لای گه‌وره‌ی کۆیه) گێڕاویه‌ته‌وه‌ و بێ گومان قسه‌یشی جێگای متمانه‌یه‌، که‌ وا له‌ ساڵی ١٢٨٨ی کۆچی. ١٨٧١-١٨٧٢ ی زاینی دا نالی له‌ مەککە دیوه‌و که‌ دیویشیه‌ زۆر پیر بووە.

نالی و میرنشینی بابان[دەستکاری]

نالی لەگەڵ ھەر دوو میری بابانی ھاوکاتی خۆی واتە سلێمان پاشا و ئەحمەد پاشای کوڕی سلێمان پاشا پەیوەندییەکی زۆر تایبه‌تی هه‌بووه‌. ئەم پەیوەندییەش لە زۆرێک له‌ شیعرەکانی نالیدا ڕەنگی داوەتەوە، ئەمانە هەندێ بەڵگەن لەسەر ئەو پەیوەندیه‌ی نالی شاعیر و میری بابان:

"هودهودی دڵ حەبسی بەلقیسی سەبای دیوه یەقین"

"خۆی که دامێن‌ گیری شاهی ئاسەفی سانی دەکات"

شاهی ئاسەفی یەکەم حەزرەتی سولەیمان پێغەمبەر بووه که وه‌زیره‌که‌ی ناوی ئاسەفی کوڕی بەرخیا بووه و مەبەستی له شای دووەمی ئاسەفیش، سلێمان پاشای بابانه.

"ئەم تاقمه موماتزه کەوا خاسەیی شاهن"

"ئاشووبی دڵی مەملەکەت و قەلبی سوپاهن"

ئەوانەش هەمووی بریتییه له پیاهەڵدان و باسکردنی تاقمه سوپایەک. دەبێت ئەو سوپایه سوپای کێ بووبێت، ئەگەر هیی سلێمان پاشای بابان یان ئەحمەد پاشای کوڕی نەبووبێت؛ بەتایبەتی، که پەڕتووەکەکانی مێژوو دەڵێن، ئەم ئەحمەد پاشایە سوپایەکی ڕێکوپێکی و تازه بابەتی پێکهێناوه. وەکو مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس دەڵێت: "نازانم 'نالی' له کاتی دەستەڵاتی ئەحمەد پاشادا له سولەیمانی ماوەتەوه و ئەو سوپایەی به چاوی خۆی بینیوه و باسەکەیان بۆ گێڕاوەتەوه و دووربە‌دوور پێناسەی کردووه، یاخود مەبەستی سوپای سلێمان پاشای باوکیەتی، ئەوەی لە ١٢٣٤ی کۆچییەوه تا ١٢٥٤ حوکمرانیی سولەیمانی کردوە؟!"

  • قەسیدە درێژەکەی، ئەوەی بۆ سالمی هاوڕێی گیانی به گیانی خۆی ناردووه و ئەوەش تێکڕا پرسیاره له وەزعی سولەیمانی پاش نەمانی دەوری بابانەکان.
  • غەزەلەکەی، ئەوەی بەبۆنەی سەفەری حەجی (نووری ڕوودباری)یەوه وتوویەتی که وەک له تێکڕای بەیتەکانەوه دەرئەکەوێ خاوەنی ڕێبازی نەقشبەندی و یەکێک بووه له موریدە ناودارەکانی مەولانا خالید (١١٩٧ی.ک-١٧٨٣ی.ز، ١٢٤٢ی.ک-١٨٢٦ی.ز).

بەجێهێشتنی کوردستان[دەستکاری]

لەدوای بیست و پێنج ساڵی تەمەنی، کوردستان جێدەھێلێت و دەچێتە حەج، و دوای تەواو کردنی حەجەکەی رووی کردۆتە شام لە ساڵی ١٨٥٠ تا کۆتایی ساڵی ١٨٥٤ نالی لە شام بووە، لەو ماوەیەدا میرنشینی بابان دەڕووخێت و، دەنگوباسی ڕووخانەکەی پێدەگات، ھەست دەکات خۆشیەکەی سلێمانی نەما، حەبیبەنەما، دۆست و ئەحبابەکانی وەکو جاران نەمان، سوپاکەی ئەحمەد پاشا تیاچوو، سوپای ڕۆمی جێیانی گرتەوە، (سالم)یش نەک ھەر ھاندەری نابێت کە بگەڕێتەوە سلێمانی بەڵکوو تکای لێدەکات نەشگەڕێتەوە، وەکوو لە قەسیدەکەیدا دەڵێت:


"توخوا بڵێن بەو حەزرەتی نالی دەخیلی بم
بەو نەوعە نەکا بەسولەیمانییا گوزەر
"


نالی نائومێد بووە و بە ناعیلاجی رووی لە ئەستەمبوڵ کردووەو لەوێ لەلای ئەحمەد پاشای بابان ئەبێ لەگەڵ پیاوە کوردەکانی تر ژیانێکی خۆش و ئەدیبانەیان لەدیوەخانی ئەحمەد پاشادا رابواردووەو ، ھەموویان بە مامۆستا بانگیان کردووە.

نالی و مه‌به‌ستی شیعری[دەستکاری]

ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ی له‌ شیعری (نالی) دا رچاو کراون ئه‌مانه‌ن:

  1. دڵداری که‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری دیوانه‌که‌یه‌تی.
  2. وه‌سف ، به‌ تایبه‌تی وه‌سفی به‌هار و دیمه‌نی سروشت و وه‌سفی حوجره‌ شه‌ق و شڕه‌که‌ی و لێهاتوویی و بورده‌باری (که‌ر)ه‌که‌ی !
  3. نزاو پاڕاناوه‌ له‌ خوا.
  4. بیری وڵات کردنه‌وه‌. قه‌سیده‌که‌ی سالم وه‌ک نموونه‌.
  5. لاواندنه‌وه‌ و پیاهه‌ڵدانی پاش مردن.
  6. مه‌دح و پیاهه‌ڵدان. مه‌دحی سوپای بابان به‌ نموونه‌.


نالی له‌ سه‌ره‌تای چه‌رخی نۆزده‌هه‌مدا ژیاوه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا زمانی باوی ئه‌ده‌بی بریتی بووه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بی و فارسی و تورکی ، چونکه‌ کورردستان یا سه‌ر به‌ ئیمراتۆریه‌تی عوسمانی یا ئێران بووه‌ و زمانی ڕه‌سمی یا فارسی یا تورکی بووه‌، بێجگه‌ له‌وه‌ش زمانی عه‌ره‌بی زمانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بووه‌ و کوردستانیش تێکڕا یه‌کێک بووه‌ ل وڵاته‌ ئیسلامیه‌کان. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ که‌ نالی خۆیشی خوێنده‌وارێکی ئایینی و مه‌لایه‌کی موسڵامان بوو. جا بۆیه‌ ، نالی ئه‌گه‌رچی زۆری شیعری به‌ کوردی وتووه‌ ، شیعره‌کانی وشه‌ی زۆری فارسییان به‌ ده‌ستکارییه‌وه‌ یا بێ ده‌ستکاری تیایه‌. هه‌روه‌ها وشه‌ی زۆری عه‌ره‌بی و زاراوه‌ی ئاینی و زاراوه‌ی زانیارییه‌ ئایینییه‌کانی وه‌ک فقه و ئوسسولی دین و مه‌نتیق و فه‌له‌کییاتیان تیایه‌ که‌ به‌ شێوه‌ی ئیقتیباس و ته‌لمیح به‌کاری هێناون. ئه‌و شیعرانه‌ی که‌ له‌ (موناجات) و نزاو پاڕانه‌وه‌دا وتوونی هه‌موویان ئه‌نجامی ئه‌و کاره‌ کاریگه‌ره‌ن که‌ ئاینی ئیسلام له‌ ناخی ده‌روونیدا کردوویه‌تیی.

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دیوانه‌که‌یه‌وه‌ ڕوو له‌ باره‌گای خودا ئه‌کا و ئه‌ڵێ:


ئه‌ی جیلوه‌ده‌ری حوسن و جڵه‌وکێشی ته‌ماشا

سه‌ر ڕشته‌یی دین بێ مه‌ده‌دی تۆ نییه‌ حاشا

به‌و ڕه‌حمه‌ته‌ عامه‌ت که‌ ده‌کا سه‌نگی سییه‌ه زه‌ڕ

له‌م قه‌لبه‌ که‌ وه‌ک به‌رده‌ ، ڕه‌شه‌، (رش شاشا)

دوو نامەکەی نالی و سالم[دەستکاری]

یەکێک لە بەناوبانگترین شیعرەکانی نالی ئەو شیعرەیە کە بۆ سالم ی نووسیوە و ئەویش وەڵامی دەداتەوە، ئەو دوو قەسیدەیە بە ناوی (دوو نامەکەی نالی و سالم)ەوە ناوبانگیان دەرکردووە. نالی ئەو قەسیدەیەی وەکو نامەیەک بۆ سالمی هاوڕێی نووسیوە و باسی دوورە ولاتی خۆی لە شام دەکات و هەست و تاسەی دووری نیشتمان و شارەزوور و سلێمانی کە لە لایەن عوسمانییەکانەوە داگیرکرابوو، دەردەبڕێت. (عەبدالرحمن سالم)یش لە وەڵامدا شیعرێکی بەرزی بۆ دەنووسێت و هەردووکیان بە خەیاڵ و بە (با) دا، نامەکانیان دەنێرن. نالی بەم شێویە قه‌سیدەکەی دەست پێ دەکات:


قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور

وەی پەیکی شارەزا بە هەموو شاری شارەزوور

ئەی لوتفەکەت خەفییو هەوا خواە و هەمدەمە!

وەی سروەکەت بەشارەتی سەر گۆشەیی حوزور!


مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس بەم شێوەیە ئەو دوو بەیتە شیعرەی شیکردۆتەوە و دەڵێ: "نالی لە ڕێگای (با)ی تیژڕەوەوە نامەکەی دەنێرێت و پێی دەڵێت:”خوا بمکا بە قوربانی تۆزی ئەو ڕێگایەی تۆ بەسەریا ئەڕۆی، تۆ شارەزای هەموو کون و کەلەبەرێکی شاری شارەزووری و ڕێت لێ ون نابێ، بڕۆ ئەم نامەیەم بۆ بگەیەنە و هەواڵم بۆ بپرسە و بزانە…”. نالی بەو شێوەیە تاسەی دووری خۆی و دوورە وڵاتی دەکاتە هەوێنی ئەو شیعرە بەرزە کە “هەڵقوڵاوی ئاخ و دەنگدانەوەی ژانی دەرونی خۆیەتی”.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. دیوانی نالی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦]
  2. ماڵپەڕی ڕێگا - ئه‌ده‌بیاتی نالی - نوسینی ڕه‌نج هه‌ژار
  3. ماڵپه‌ڕی هۆنراوه‌ - بابەت: لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ شیعری نالی ئامادەکردنی ڕه‌نج هه‌ژار
  4. دیوانی نالی چاپی دووه‌م / مەلا عەبدولکەریمی مودەریس و فاتح عبدالکریم چاپخانه‌ی کوردستان
  5. مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی نووسراوه‌ی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغداد، 1951

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ڕادیۆ ناوخۆ