ڕەواندز

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ڕەواندز
RUWANDIZ
ڕوواندز، ڕواندز
—  شار  —
ڕەواندز لە کوردستان ھەڵکەوتووە
ڕەواندز
ڕەواندز لە عێراق ھەڵکەوتووە
ڕەواندز
پۆتانەکان: ٣٦°٣٦′N ٤٤°٣١′E / ٣٦.٦٠٠°N ٤٤.٥١٧°E / 36.600; 44.517پۆتانەکان: ٣٦°٣٦′N ٤٤°٣١′E / ٣٦.٦٠٠°N ٤٤.٥١٧°E / 36.600; 44.517
وڵات  عێراق
ھەرێم  کوردستان (باشوور)[١]
پارێزگا پارێزگای ھەولێر
حکوومەت
 • جۆر ئەنجومەن-بەڕێوەبەرایەتی
بەرزایی ٨٣٢ مەتر (٢٬٧٣٠ فووت)
٠٦٦ ٠٦٦

قەزای ڕەواندز یان شارستانی ڕەواندز یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای ھەولێری باشووری کوردستانە کە دەکەوێتە ١١٧ کیلۆمیتری باکووری شاری ھەولێر. ئەم قەزایە لە باکووردا لەگەڵ چیای زۆزک و شاری سۆران، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ چیای ھەندرێن و دۆڵی بایەکایەتی، لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ گردۆڵگەکانی باپشتیان و گۆرزە و چیای برادۆست و لە باشووردا لەگەڵ چیای کۆڕەک و ئارمۆشە ھاوسنوورە و بە خەرەند دەوری دراوە.[٢]


جوگرافیاى ڕەواندز[دەستکاری]

ڕووبەرى ڕەواندز ١٤٨،٤٦٥کم دووجایە و لە ٤٣ پێکدێت، باری ڕووی زەوی بەم شێوەیەیە: دەشت:٢٠%، گرد: ٢٠%، چیا:٦٠%، لە سەر ھێڵی پانی (٣٧) و‌ھێلی درێژی (٤٤)ـە. ھەڵکەوتی ئەم شارە لە نێوان کۆمەڵێک چیا و دۆڵدایە کە لەباکووردا چیای (زۆزک و حەسەن بەگ)ە لەخۆرھەڵاتدا (چیای ھەندرێن و دۆڵی باڵەکایەتی) و لە خۆرئاواشدا گردۆڵکەکانی ( باپشتیان و گۆرزە و چیای برادۆست )ـە لە باشووریشدا (چیای کۆڕەک و ئارمۆشە ). ڕەواندز بەیەکێک لەشارۆچکە جوانەکانی ھەرێمی کوردستان دادەنرێت، ڕێژەی دانیشتوانی (٢١٢٨٠) کەسن، چەندان ناوچەی گەشتیاری گرنگی لەدەوروبەر دایە، وەک بێخاڵ و جوندیان و شنگلبانە.

مێژووى ڕواندز[دەستکاری]

مێژووی ئەم شارە بۆ سەردەمانی پێش زایین دەگەڕێتەوە و لەگەلێک سەردەمدا پایتەخت بووە . لەساڵی ( ٧٢٢ پ.ز - ٧٠٥ پ.ز ) پایتەختی دەوڵەتی ئۆراتۆ بووە کە بە ( موساسر ) ناویان دەبرد، لە سەردەمی میرنشینی سۆرانیشدا پایتەختی ئەم میرنشینە بووە، ئەم شارۆچکەیە لە ڕابردوو و ئێستادا مەڵبەندێکی پێشکەوتوو بووە لە ناوچەکەدا و لە ساڵانی (١٨١٣ز)دا کارگەی دروست کردنی چەک و تەقەمەنی و سکەی ڕاکێشانی دراوی لێ بووە، کە(وەستا ڕەجەب) سەرپەرشتی دەکرد . ھەر لەم شارۆچکەیەدا لە ساڵی (١٩٢٤) یەکەم ژمارەی گۆڤاری (زاری کرمانجی) لەلایەن حوزنی موکریانی بەچاپ گەیەنراوەو ئێستا رواندز یەکێکە لەم شارۆچکانەی کە گەشتیاران ساڵانە سەردانی دەکەن .

تۆپی وەستا رەجەب لەسەرەتای سەدەی (١٩)ی زایینیدا میر محەممەد پاشای رەواندزی توانی سنووری میرنشینی سۆران فراوان بکات و بۆ پاراستنی ئەو سنوورەش بیری لە دروستکردنی کارگەی چەک و تەقەمەنی کردەوە. وەستا ڕەجەب وەک داھێنەرێکی ناوچەکە دەستی بە دروستکردن و بنیادنانی ئەم کارگەیەی کرد و یەکەم تۆپی عیار ( ٢ ) لەساڵی ١٨١٤ز دروست کرد . لەدوای ماوەیەکدا توانی چەندان تۆپی دیکە بە عەیاری جیاواز دروست بکات، کە ئێستا یەکێکیان لە شارۆچکەی رەواندز پارێزراوە و یەکێکی دیکەش لە مۆزەخانەی سەربازی عێراقی پارێزراوە. ھەر لەم کارگەیەدا ( دراو )و شمشێر و خەنجەر و کەل و پەلی ناوماڵ و راکێشانی سکەی دراوی لێ دروست دەکرد . ھەندێ بۆچوونی مێژووی دامەزراندنی قەزاکە بۆ ساڵانی٦٢٧ و ٩٠٤ ی کۆچی دەگەڕێننەوە.

بنەچەکی ناوى ڕەواندز[دەستکاری]

رەگ و ڕیشەی ناوی ڕەواندز لێکدانەوەی بیروڕای جیاواز لە خۆی دەگرێت، سەرەتا ھەندێکیان ئامەژە بۆ ئەوە دەکەن کە لە دوو ووشەی (ڕەوەند+ دز) پێک ھاتووە، ئەمەش دەگێڕنەوە بۆ نێوی خێلی ڕەوەندی کە نیشتەجێ ی ناوچەکە بوون، دزیش بە مانای قەڵا دێت، واتە قەڵای خێڵی ڕەوەندی بوو و بە تێپەربوونی کات سو‌اوە بۆتە(ڕەوەندز- ڕەواندز) ، ھەندێکی تر سەرچاوەی ناو ڕەواندز بۆ ( ڕوبین دژ ) دەگێڕنەوە کە بە مانای قەڵای پۆڵایین دێت، ھەڵگڕانی ئەو بیڕورایەش ئەو دێرە ھۆنراوەیە دەکەن بە بەڵگەی بۆ چونەکانیان کە میر محەمەد پاشای ڕەواندزی (١٨١٣-١٨٣٦) لەسەر یەکێک لە دەڕگای کۆنگەرەکەی ڕەواندز نووسیویەتى: (( دوکنگرم رانھام برد و پیکر (رواندز) شد(روین دژ) بادیگر ) واتا ( دووبرجم بیناکرد لە سەر دوو بنەما ڕەواندز دیسانەوە بووە بە قەڵای پۆڵاین ( ڕۆبین دژ )، لەلەیەکی دیکەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ڕەواندز لە دوو ووشەی ڕەوان یان ڕەھوان+ دز پێک ھاتووەو مانای شوێنی حەوانەوە دە بەخشێت ،بە تایبەت ڕەوەندەکان لە کاتی ھاموشۆکردنیان لە گەرمیان و کوێستانەکان کردویانەتە وێستگەی حەسانەوەیان، ھەروەھا محەمەدی مەلا کەریمیش ئاماژە بۆ بیروڕایەکی تر دەکات ودەڵێ "..... سەرەڕای ئەمە ئەشکرێ ئەگەر (ڕوواندز) ڕاستر بێ لە (ڕەواندز)، بە واتای (قەڵای ڕووان) بێ واتە (قەڵای چەمان)، واتە ئەوقەڵایەی کەتووەتە سەرچەم، چونکە ( ڕۆ ) لە کوردیا بە مەعنای چەم زۆر بە کاردێ .... ، ڕەواندزیش چۆمێکی گەورە بە نزیکیدا ئەڕوا.


سەرچاوە[دەستکاری]

قەزای ڕەواندز - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر hawlergov.org


سەرچاوەکان[دەستکاری]